Кіріспе

Еуропалық мәдени кезең 14-17 ғасырлар. Еуропалық Ренессанс 15-16 ғасырлар. Ренессанс (UK /rəˈneɪsəns/, US /rəˈneɪsəns/) – орта ғасырлардан қазіргі заманға өту кезеңін белгілейтін Еуропадағы тарихи кезең және мәдени қозғалыс. Ол әдетте 15-16 ғасырларды қамтиды және классикалық антикалық идеялар мен жетістіктерді қайта жаңғырту мен асырып өтуге тырысумен сипатталады. Көптеген салалар мен пәндердегі үлкен әлеуметтік өзгерістермен байланысты, оның ішінде өнер, сәулет, саясат, әдебиет, зерттеулер және ғылым, ол алдымен Флоренция республикасында орталықтандырылды, содан кейін Италияның қалған бөлігіне, кейін бүкіл Еуропаға тарады. "Ринасцита" ("қайта туу") термині алғаш рет Джорджо Вазаридің "Сәндіктердің өмірі" (шамамен 1550) еңбегінде пайда болды, ал сәйкес француз сөзі "ренессанс" 1830 жылдары осы кезең үшін термин ретінде ағылшын тіліне қабылданды. Ренессанстың ақыл-ой негізі гуманизм нұсқасында, римдік гуманитастың тұжырымдамасынан және "адам – барлық нәрсенің өлшемі" деген Протагордың классикалық грек философиясының қайта ашылуынан алынған. Металл жылжымалы қаріптің пайда болуы 15 ғасырдың аяғында идеялардың таралуын тездеткенмен, Ренессанстың өзгерістері Еуропа бойынша біркелкі болмаған: алғашқы іздер Италияда 13 ғасырдың аяғында, әсіресе Данте жазбалары мен Джоттоның суреттері пайда болды. Мәдени қозғалыс ретінде Ренессанс әдеби латынның жаңашыл гүлденуін және жергілікті әдебиеттердің жарылуын қамтиды, бұл 14 ғасырдағы классикалық көздерге негізделген білімнің қайта өрлеуінен басталады, оны замандастары Петраркаға есептейді; сызықтық перспективаның дамуы және суретке түсірудегі табиғи шындықты көрсетудің басқа әдістері; және біртіндеп, бірақ кең таралған білім беру реформасы. Ол көптеген көркемдік жетістіктер мен Леонардо да Винчи мен Микеланджело сияқты полиматтардың үлестерін көрді, олар "Ренессанс адамы" терминіне ықпал етті. Саясатта Ренессанс дипломатияның әдет-ғұрыптары мен конвенцияларының дамуына, ал ғылымда байқау мен индуктивті ойлауға деген сенімнің артуына ықпал етті. Бұл кезеңде басқа да интеллектуалдық және әлеуметтік ғылыми ізденістерде де революциялар болды, сондай-ақ қазіргі заманғы банк қызметі мен есеп саласының енгізілуіне де себеп болды. Немесе Петрарка мен Джонатан Свифт арасындағы, тіпті одан да ұзақ кезең. Басқа бір дереккөзде ол 1350-1620 жылдар аралығында жазылған. Дәстүрлі көзқарас Ренессанстың ерте заманғы аспектілеріне көбірек назар аударады және бұл өткеннен үзіліс болды деп айтады, бірақ көптеген тарихшылар бүгінгі таңда оның ортағасырлық аспектілеріне көбірек назар аударады және ол Орта ғасырлардың жалғасы болды деп айтады. 15 ғасырдағы ерте қайта өрлеу дәуірінің басталуы мен 1250 немесе 1300 жылдардағы итальяндық прото-қайта өрлеу дәуірі әдеттегідей 1350-1500 жылдармен даталанған кейінгі орта ғасырлармен айтарлықтай сәйкес келеді, ал орта ғасырлар өздері қазіргі заман сияқты біртіндеп өзгерістерге толы ұзақ кезең болды; екеуінің арасындағы ауыспалы кезең ретінде, қайта өрлеу дәуірі екеуіне де, әсіресе олардың соңғы және ерте кезеңдеріне ұқсас. Ренессанс Италияның көптеген мемлекеттерінің бірі Флоренцияда басталды. Оның шығу тегі мен сипаттамаларын түсіндіру үшін әртүрлі теориялар ұсынылды, олар әртүрлі факторларға, соның ішінде Флоренцияның сол кездегі әлеуметтік және азаматтық ерекшеліктеріне назар аударды: оның саяси құрылымы, оның басым отбасының меценаты, Медичи және грек ғалымдарының көшіп кетуі және олардың мәтіндері Италияға Константинопольдің Осман империясына құлдырауынан кейін. Басқа да ірі орталықтар – Венеция, Генуя, Милан, Рим, Ренессанс дәуіріндегі Папалық және Неаполь. Италиядан Ренессанс бүкіл Еуропаға, сонымен қатар сол кездегі еуропалық отаршылдық күштердің басқаруымен немесе христиан миссионерлері белсенді болған Америка, Африка және Азия аумақтарына тарады. Ренессанстың ұзақ және күрделі тарихнамасы бар, ал дискретті кезеңділікке қатысты жалпы күмәнмен сәйкес, тарихшылар арасында XIX ғасырдағы "Ренессансты" және жеке мәдени батырларды "Ренессанс адамдары" ретінде даңқтауға қарсы пікір алысулар көп болды, Ренессанстың термин ретінде және тарихи сипаттама ретінде пайдалылығына күмән келтіреді. Ал әлеуметтік және экономикалық тарихшылар, әсіресе ұзақ мерзімді, екі дәуірдің арасындағы сабақтастыққа назар аударды, олар Панофскийдің айтуынша, "мыңшама байлан...".

Шығу тегі

Көптеген адамдар Ренессанс идеяларының, әсіресе Данте Алигьеридің (1265–1321) және Петрарканың (1304–1374) еңбектерімен, сондай-ақ Джотто ди Бондонедің (1267–1337) суреттерімен 13-шы және 14-шы ғасырлардың тоғысында Флоренцияда пайда болғанын айтады. Кейбір авторлар Ренессанстың басталуын нақтырақ уақытпен белгілейді; мысалы, 1401 жыл, Флоренция соборының баптистериясы үшін қола есіктерді жасау конкурсында бәсекелес да генийлер Лоренцо Гиберти мен Филиппо Брунеллескинің қатысуы (жеңімпаз – Гиберти) ұсынылған бастапқы нүкте болып табылады. Басқалары Брунеллески, Гиберти, Донателло және Мазаччо сияқты суретшілер мен ғылымның көп саласын білетін адамдар арасындағы көркем тапсырыстар үшін болған жалпы бәсекелестік Ренессанстың шығармашылығын оянтты деп есептейді. Бірақ Ренессанстың неліктен Италияда және қашан басталғаны әлі де талқыланып жүр. Сондықтан оның пайда болуын түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынылған. Питер Ритбергеннің пікірінше, 1300 жылдан бастап Еуропаның көптеген аймақтарында әртүрлі ықпалды прото-Ренессанс қозғалыстары пайда болды.

Қайта өрлеу гуманизмінің латын және грек кезеңдері

Жоғары орта ғасырларда латын ғалымдары грек және араб тілдеріндегі табиғаттану, философия және математика салаларындағы еңбектерді зерттеуге негізгі назар бөлгенімен, Ренессанс ғалымдары латын және грек әдебиеттерінің, тарихи және шешендік мәтіндерін жаңғырту және зерттеуге көбірек қызығушылық танытты. Бұл, негізінен, 14 ғасырда латын кезеңімен басталды. Осы кезеңде Петрарка, Колуччо Салютати (1331–1406), Никколо де’ Никколи (1364–1437) және Поджио Браччолини (1380–1459) сияқты Ренессанс ғалымдары Цицерон, Лукреций, Ливий және Сенека сияқты латын авторларының еңбектерін табу үшін Еуропа кітапханаларын шарлады. 15 ғасырдың басына таман, мұндай латын әдебиетінің көп бөлігі табылды және Ренессанс гуманизмінің грек кезеңі басталды. Батыс Еуропа ғалымдары ежелгі грек әдебиетінің, тарихи, шешендік және теологиялық мәтіндерін жаңғыртуға көшті. Латын мәтіндері ежелгі дәуірден бері Батыс Еуропада сақталған және зерттелгенімен, ежелгі грек мәтіндерін зерттеу ортағасырлық Батыс Еуропада өте шектеулі болды. Табиғаттану, математика және философия салаларындағы ежелгі грек еңбектері Батыс Еуропадағы Жоғары орта ғасырлардан бастап және Исламның Алтын ғасырында (көбінесе аударма түрінде) зерттелді. Алайда, грек әдебиеттері, шешендік және тарихи еңбектері (мысалы, Гомер, грек драматургтары, Демосфен және Фукидид) латын немесе ортағасырлық ислам әлемінде зерттелмеді. Орта ғасырларда осы сияқты мәтіндерді тек Византия ғалымдары зерттеді. Кейбір зерттеушілер Самарқан мен Гераттағы Тимуридтердің қайта өркендеуінің шашулылығы Флоренцияның мәдени жаңару орталығы ретіндегі шашулылығымен байланысты екенін айтады. Бұл Осман империясымен байланысты, оның жаулаулары грек ғалымдарының итальян қалаларына көшіп кетуіне себеп болды. Ренессанс ғалымдарының ең үлкен жетістіктерінің бірі – осы грек мәдениетінің барлық санаттарын ежелгі заманнан бері Батыс Еуропаға қайта әкелу болды. Мұсылман логиктері, ең әйгілісі Авиценна мен Аверро, Египет пен Левантты жаулап алғаннан кейін грек идеяларын мұра етті. Олардың аудармалары мен осы идеяларға түсіндірмелері араб батысынан Иберия мен Сицилияға жетті, олар осы идеялардың таралуының маңызды орталықтарына айналды. 11-13 ғасырлар аралығында Иберияда классикалық араб тілінен ортағасырлық латын тіліне философиялық және ғылыми еңбектерді аударуға арналған көптеген мектептер құрылды, ең танымал Толедо аудармашылар мектебі болды. Ислам мәдениетінен жасалған аударма жұмысы, көбінесе жоспарланбаған және ұйымдастырылмаған болғанымен, тарихтағы идеялардың ең үлкен таралуының біріне жатты. Грек әдебиетінің, тарихи, шешендік және теологиялық мәтіндерін жүйелі түрде зерттеуді Батыс Еуропаның оқу бағдарламасына қайта енгізуге бағытталған қозғалыс әдетте 1396 жылы Колуччо Салютатидің византиялық дипломат және ғалым Мануэль Хризолорасқа (шамамен 1355–1415 жж.) Флоренцияда грек тілін оқытуға шақыруымен байланысты. Бұл мұраны Базилий Бессарионнан Лео Аллатиусқа дейінгі көптеген эмигрант грек ғалымдары жалғастырды.

Италиядағы әлеуметтік және саяси құрылымдар

Орта ғасырдың соңында Италияның ерекше саяси құрылымдары кейбір зерттеушілерді оның ерекше әлеуметтік ортасы сирек кездесетін мәдени гүлденудің пайда болуына жағдай жасады деген теорияға жетеледі. Жаңа заманның басында Италия саяси бірлік ретінде болған жоқ. Оның орнына, ол кішігірім қала-мемлекеттерге және аймақтарға бөлінді: Оңтүстікте – Неаполь, орталықта – Флоренция мен Рим, солтүстік және батыста тиісінше Милан мен Генуя, ал солтүстік-шығыста – Венеция билік етті. XV ғасырдағы Италия Еуропадағы ең қалалық аймақтардың бірі еді. Оның көптеген қалалары ежелгі римдік құрылыстардың қираған жерлерінде салынған; Ренессанстың классикалық сипатының Рим империясының орталық аймағында пайда болғандығымен байланысты болуы мүмкін. Тарихшы және саяси философ Квентин Скиннер, XII ғасырда Солтүстік Италияға келген неміс епископы Оттон Фрайзингтік (шамамен 1114–1158 жж.) саяси және әлеуметтік ұйымдастырудың жаңа түрін байқағанын айтады, Италия феодализмнен шығып, қоғамы саудагерлер мен саудаға негізделгенін көргенін мәлімдейді. Бұл монархияға қарсы ойлармен байланысты болды, оны Амброджио Лоренцеттидің (1338–1340 жж.) "Жақсы және Жаман Үкіметтің" аллегориясы сияқты ерте Ренессанс фрескасы бейнеледі, оның мазмұны – әділдік, заңдылық, республикалық құрылыс және тиімді басқарудың қадір-қасиеті. Шіркеу мен Империяны теңдестіріп, осы қала-республикалар бостандық идеясына адал болды. Скиннердің сөзіне қарағанда, бостандықты қорғаудың көптеген түрлері болды, мысалы, Маттео Палмиеридің (1406–1475) флоренциялық генийді өнер, мүсін және сәулет салаларында ғана емес, сонымен қатар "Флоренцияда бір уақытта орын алған моральдық, әлеуметтік және саяси философияның ерекше гүлденуі" ретінде мақтауы. Орталық Италиядан тыс қалалар мен мемлекеттер, мысалы, осы кездегі Флоренция Республикасы да саудагерлік республикаларымен, әсіресе Венеция Республикасымен ерекшеленді. Бұл мемлекеттердің билігі олигархиялық болғанымен және заманауи демократияға ұқсамайтын болғанымен, демократиялық ерекшеліктері бар, басқаруға қатысу формалары мен бостандыққа сенетін жауапты мемлекеттер еді. Саяси еркіндіктің салыстырмалы деңгейі ғылыми және көркемдік дамуға жағдай жасады. Сонымен қатар, Венеция сияқты итальяндық қалалардың ірі сауда орталықтары ретіндегі орны оларды интеллектуалды қиылысқа айналдырды. Саудагерлер әлемнің алыс бұрыштарынан, әсіресе Леванттан идеялар әкелді. Венеция – Еуропаның Шығыспен саудаға қақпасы және әдемі шыны өндіруші, ал Флоренция – тоқыма өндірісінің астанасы болды. Бұл бизнестің Италияға әкелген байлығы үлкен мемлекеттік және жеке көркемдік жобаларға тапсырыс беруге және жеке тұлғалардың оқуға көбірек уақыт табуына мүмкіндік берді. Сондай-ақ, "Қара өлім" діни өнер туындыларын демеушілікпен қолдау арқылы діни сенімнің жаңа толқынын тудырды деп есептеледі. Алайда, бұл Ренессанстың 14 ғасырда Италияда неліктен пайда болғанын толық түсіндірмейді. "Қара өлім" – Италияға ғана емес, бүкіл Еуропаға әсер еткен пандемия. Италиядағы Ренессанстың пайда болуы жоғарыда аталған факторлардың күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесі болуы мүмкін. Ауру Азия порттарынан оралған кемелердегі зияраттар арқылы таралып, тиісті санитарлық жағдайдың болмауынан тез тарады: Англия халқы, сол кезде шамамен 4,2 миллион адам, бубондық обадан 1,4 миллион адамды жоғалтты. 1347 жылы Флоренция халқының жартысына жуығы қайтыс болды. Халықтың азаюы нәтижесінде жұмысшы табының құндылығы артты, қарапайым адамдар көбірек еркіндікке ие болды. Жұмыс күшіне деген қажеттілікті қанағаттандыру үшін жұмысшылар ең қолайлы экономикалық жағдайды іздеп, сапар шекті. Аурудың салдарынан халық санының азаюы экономикалық салдарға әкелді: 1350 мен 1400 жылдар аралығында Еуропаның көп бөлігінде азық-түлік бағасы төмендеді, ал жер құны 30-40% төмендеді. Жер иелері үлкен шығынға ұшырады, бірақ қарапайым адамдар үшін бұл күтпеген табыс болды. Аурудан аман қалғандар азық-түліктің арзанға түскенін ғана емес, жердің көп болғанын да байқады, сонымен қатар көптегендер қайтыс болған туыстарынан мүлік мұраға алды. Аурудың таралуы кедейлік аймақтарында айтарлықтай жоғары болды. Індеттер қалаларды жайлады, әсіресе балаларды. Ауруды құрттар, таза емес ауыз су, әскерлер немесе нашар санитарлық жағдай оңай тарататын. Балалардың денсаулығы нашарлаған, өйткені көптеген аурулар, мысалы, тиф және тумысынан туындайтын сифилис иммундық жүйені зақымдайды, сондықтан жас балалардың күресу мүмкіндігі болмады. Қалалық үйлерде тұратын балалар аурудың таралуына байлардың балаларына қарағанда көбірек ұшырады. "Қара өлім" Флоренцияның әлеуметтік және саяси құрылымына кейінгі індеттерге қарағанда үлкен өзгерістер әкелді. Үкімет мүшелері арасында көптеген өлім-жұлымға қарамастан, Флоренция үкіметі осы кезеңде жұмыс істеуін жалғастырды. Қаланың хаостық жағдайына байланысты эпидемияның ең қызыл күнінде сайланған өкілдердің ресми отырыстары тоқтатылды, бірақ қаланың істерін жүргізу үшін шағын шенеуніктер тобы тағайындалды, бұл үкіметтің жалғасуын қамтамасыз етті.

Флоренциядағы мәдени жағдайлар

Қайта өрлеудің неліктен Италияның басқа жерлерінде емес, Флоренцияда басталғаны ұзақ уақыттан бері пікірталас тудырып келеді. Ғалымдар осындай мәдени қозғалыстың себебі болуы мүмкін Флоренция мәдени өмірінің бірнеше ерекшеліктерін атап көрсетті. Көптеген зерттеушілер Медичи әулетінің – банктік отбасының және кейін герцогтық билеуші үйдің – өнерді демеу және дамытудағы рөлін баса көрсетті. Кейбір тарихшылар Флоренцияның қайта өрлеудің отаны болғанын, себебі "Ұлы тұлғалар" осы жерде кездейсоқ туған: Леонардо, Боттичелли және Микеланджело барлығы да Тосканада дүниеге келді деп жорамалдайды. Мұндай кездейсоқтықтар ықтимал емес деп санайтын басқа тарихшылар, осы "Ұлы тұлғалар" сол кездегі мәдени ортаның арқасында ғана танымал болды деп мәлімдейді. Лоренцо де Медичи (1449–1492) өнерді көптеп қолдау көрсетуге ықпал етті, өз отандастарын Флоренцияның көрнекті суретшілерінен, соның ішінде Леонардо да Винчи, Сандро Боттичелли және Микеланджело Буонарротиден туындылар тапсыруға шақырды. Қайта өрлеу Лоренцо де Медичи билікке келгенге дейін, тіпті Медичи әулеті Флоренция қоғамында басымдыққа ие болғанға дейін басталған болатын.

Гуманизм

Кейбір жағынан алғанда, Ренессанс гуманизмі философия емес, білім алу әдісі болатын. Орта ғасырлық схоластикалық тәсілден өзгеше, авторлар арасындағы қайшылықтарды шешуге бағытталған, Ренессанс гуманистері ежелгі мәтіндерді түпнұсқада зерттейтін және оларды ақыл-ой және эмпирикалық деректердің үйлесімі арқылы бағалайтын. Гуманистік білім беру Studia Humanitatis бағдарламасына негізделген, ол бес гуманитарлық пәннің зерттелуін қамтиды: поэзия, грамматика, тарих, моральдық философия және риторика. Тарихшылар гуманизмді нақты анықтауға күш салғанмен, көпшілігі «Ежелгі Грекия мен Римнің тілін, әдебиетін, білімін және құндылықтарын қалпына келтіру, түсіндіру және сіңіру қозғалысы» деген келісімге келді. Гуманистер ең бастысы «адамның генийі – адам ақылының бірегей және ерекше қабілеті» деп мәлімдеді. Гуманистік ғалымдар ерте заманауи кезеңдегі интеллектуалдық кеңістікті қалыптастырды. Никколо Макиавелли және Томас Мор сияқты саяси философтар грек және рим ойшылдарының идеяларын жаңғыртты және Ибн Халдунның исламдық дәстүрінен кейін, оларды заманауи үкіметті сынау үшін қолданды. Пико делла Мирандола Ренессанстың «манифестін» – «Адамның қадір-қасиеті туралы сөзді» жазды, бұл ойлаудың жарқын қорғанысы болды. Матео Палмиери (1406–1475), тағы бір гуманист, ең көп танымал еңбегі «Della vita civile» («Азаматтық өмір туралы»; 1528 ж. басылған), ол азаматтық гуманизмді жақтады және тоскан тілін латын тілімен бірдей деңгейге жеткізуге ықпал етті. Палмиери римдік философтар мен теоретиктерге, әсіресе Цицеронға сүйенді, ол Палмиери сияқты, азамат және лауазымды тұлға ретінде белсенді қоғамдық өмір сүрді, сонымен қатар теоретик және философ болды, және Квинтилиан да. Гуманизмге қатысты оның көзқарасының ең қысқаша көрінісі, мүмкін, 1465 жылғы поэтикалық шығармасы «La città di vita» болып табылады, бірақ одан бұрынғы «Della vita civile» еңбегі көбірек мәлімет береді. 1430 жылғы оба кезінде Флоренцияның сыртындағы Мугелло ауылдық аймағындағы шағын үйлерде өтетін диалогтар сериясы ретінде жазылған Палмиери идеалдық азаматтың қасиеттерін түсіндіреді. Диалогтарда балалардың психикалық және физикалық дамуы, азаматтардың моральдық мінез-құлқы, азаматтар мен мемлекеттердің қоғамдық өмірде адалдықты қалай қамтамасыз ете алатыны және практикалық пайдалы мен адалдық арасындағы маңызды пікірталас туралы идеялар қамтылған. Гуманистер білім арқылы қол жеткізілетін кемел ақыл-ойы мен денесімен өмірден кейінгі өмірге көшудің маңыздылығына сенді. Гуманизмнің мақсаты – зиялылық және физикалық жағынан ерекше, кез келген жағдайда ар-ұятымен әрекет ете алатын «әмбебап адамды» құру болды. Бұл идеология ежелгі грек-рим идеалдарының бірі – «әмбебап адам» деп аталды. Ренессанс кезеңіндегі білім беру негізінен ежелгі әдебиет пен тарихтан тұрды, өйткені классикалық шығармалар моральдық тәрбие береді және адам мінез-құлқының терең түсінігін қамтамасыз етеді деп есептелді.

Гуманизм және кітапханалар

Ренессанс дәуіріндегі кейбір кітапханалардың ерекшелігі – олар халыққа ашық болатын. Бұл кітапханалар идея алмасуға, сондай-ақ оқу мен зерттеудің ой-ақыл мен жанға ләззат пен пайда әкелетін орындар еді. Эркалық ойлау осы дәуірдің белгісі болғандықтан, көптеген кітапханаларда түрлі-түрлі авторлардың еңбектері жиналған. Көне нұсқалар гуманистік жазбалармен қатар табылатын. Интеллектуалдардың мұндай бейресми байланыстары Ренессанс мәдениетіне зор ықпал етті. Кітапқа құштарлығымен белгілі бай адамдар кітапханаларды кітаптар мен білімге арналған ғибадатхана ретінде салды. Көптеген кітапханалар зор байлық пен кітапқа деген сүйіспеншіліктің нәтижесі болды. Кейбір кітапхана құрушылар өз жинақтарын басқаларға да пайдалануға мүмкіндік беруге ұмтылды. Әйгілі аристократтар мен шіркеунің билеушілері өз сарайлары үшін ірі кітапханалар құрды, олар "сарай кітапханалары" деп аталды және әсем ою-өрнекпен безендірілген ағашпен, ал қабырғалары фрескалармен әшекейленген сәнді монументальді ғимараттарда орналастырылды (Мюррей, Стюарт А. П.).

Өнер

Ренессанс өнері – Орта ғасырдың аяғындағы мәдени жаңару және жаңа заманның қалыптасуы. Ренессанс өнерінің ерекше белгілерінің бірі – жоғары дәрежеде реалистік сызықтық перспективаның дамуы болды. Жиотто ди Бондоне (1267–1337) суретті кеңістікке ашылатын терезе ретінде бейнелегенімен, сәулетші Филиппо Брунеллескидің (1377–1446) демонстрациялары және Леон Баттиста Альбертидің (1404–1472) одан кейінгі жазбалары ғана перспективаны көркемдік техника ретінде қалыптастырды. Перспективаның дамуы – өнердегі реализмге бағытталған кең тараған үрдістің бір бөлігі еді. Суретшілер жарық пен көлеңкені зерттеумен қатар, басқа да техникаларды жетілдірді, соның ішінде Леонардо да Винчи мысалында, адам анатомиясын зерттеді. Бұл көркемдік әдістердегі өзгерістердің түбінде табиғаттың сұлулығын бейнелеуге және эстетиканың негізгі қағидаларын ашуға деген жаңа құштарлық жатты. Леонардо, Микеланджело және Рафаэльдің туындылары – басқа суретшілер жиі еліктеген көркемдік жетістіктерді білдірді. Басқа да көрнекті суретшілер қатарында Флоренцияда Медичи үшін жұмыс істеген Сандро Боттичелли, тағы бір флоренциялық Донателло және Венециядағы Тициан бар. Төмен елдерде ерекше дамыған көркем мәдениет қалыптасты. Уго ван дер Гоес пен Ян ван Эйктің туындылары Италиядағы сурет өнерінің дамуына зор әсер етті, техникалық тұрғыдан майлы бояу мен холстты енгізу арқылы, ал стильдік тұрғыдан – реалистік бейнелеу арқылы. Кейіннен Питер Брюгельдің еңбектері суретшілерді күнделікті өмірдің тақырыптарын бейнелеуге шабыттандырды. Сәулет өнерінде Филиппо Брунеллески ежелгі классикалық ғимараттардың қалдықтарын зерттеуде алдыңғы қатарда болды. 1-ғасырдың жазушысы Витрувийден қайта жаңғырған білім мен математиканың дамуының арқасында Брунеллески классикалық формаларды еліктеп, жетілдірген Ренессанс стилін қалыптастырды. Оның ең маңызды инженерлік жетістігі – Флоренция соборының күмбезін салу болды. Осы стильді көрсететін тағы бір ғимарат – Альберти салған Мантуядағы Сант-Андреа базиликасы. Жоғары Ренессанстың ерекше сәулеттік жұмысы – Браманте, Микеланджело, Рафаэль, Сангалло және Мадерноның шеберлігін біріктірген Санкт-Петер базиликасын қайта құру болды. Ренессанс дәуірінде сәулетшілер бағаналарды, пилястрларды және антаблементтерді біртұтас жүйе ретінде пайдалануға тырысты. Римдік ордерлердің түрлері қолданылды: тосканалық және композиттік. Олар аркада немесе архитравты қолдау үшін құрылымдық немесе таза декоративтік болуы мүмкін, сондай-ақ пилястрлар түрінде қабырғаға орнатылуы мүмкін. Пилястрларды біртұтас жүйе ретінде қолданған алғашқы ғимараттардың бірі – Брунеллескидің ескі сакристиясы (1421–1440 жж.). Аркалар, жартылай дөңгелек немесе (маньеризм стилінде) сегменттік, көбінесе іргетастар немесе бағаналармен тірелген аркадаларда қолданылды. Арканың серпілісі мен капителі арасында антаблементтің бөлігі болуы мүмкін. Альберти монументальді арканы қолдануда алғашқылардың бірі болды. Ренессанс күмбездері қабырғалары жоқ; олар жартылай дөңгелек немесе сегменттік және тікбұрышты готикалық күмбездерден айырмашылығы, шаршы жоспарда орналасқан. Ренессанс суретшілері антикалық дәуірді құрметтегенмен және ортағасырлық дәуірдің кейбір идеялары мен символдарына сақталғанмен, олар бұтқа табынушылар болған жоқ. Никола Пизано (шамамен 1220–1278 жж.) Киелі кітаптан алынған көріністерді бейнелей отырып, классикалық формаларды еліктеді. Оның Пиза баптистериясынан алынған "Бақытшалық" туындысы классикалық үлгілердің Ренессанс әдеби ағым ретінде қалыптасуына дейін итальян өнеріне әсер еткенін көрсетеді.

Ғылым

Қолданбалы инновациялар коммерцияға тарады. 15 ғасырдың соңында Лука Пачоли бухгалтерлік есеп туралы алғашқы еңбегін жариялады, осылайша ол бухгалтерлік есептің негізін қалаушы атанды. 1440 жылы ежелгі мәтіндердің қайта жаңғыруы және баспа машинасының ойлап табылуы білімді демократияландырып, кең таралған идеялардың жылдам таралуына жағдай жасады. Итальяндық Ренессанстың алғашқы кезеңінде гуманистер гуманитарлық ғылымдарды табиғи философиядан немесе қолданбалы математикадан жоғары қойды, ал классикалық көздерге деген құрметі ғалам туралы аристотельдік және Птолемейлік көзқарастарды одан әрі бекітті. Шамамен 1450 жылы Николай Кузанский Коперниктің гелиоцентрлік көзқарасын болжады, бірақ философиялық тұрғыдан. Ренессанстың алғашқы кезеңінде ғылым мен өнер өріліп жатты, Леонардо да Винчи сияқты ғалым-суретшілер анатомия мен табиғаттың байқау суреттерін жасады. Леонардо су ағыны, медициналық диссекция, қозғалыс пен аэродинамиканың жүйелі зерттеулері бойынша бақыланатын тәжірибелер жүргізді, сондай-ақ Фрицёф Капраны "қазіргі ғылымның әкесі" деп атауға әкелген зерттеу әдістемесінің принциптерін жасады. Бұл кезеңде Да Винчидің үлесіне тас кесетін және монолиттерді көтеретін машиналар, акустика, ботаника, геология, анатомия және механика салаларындағы жаңа жаңалықтар да кірді. Классикалық ғылыми доктринаға күмән тудыруға қолайлы орта қалыптасты. 1492 жылы Христофор Колумбтың Жаңа әлемді ашқандығы классикалық дүниетанымына қарсы шықты. Птолемейдің (географияда) және Галеннің (медицинада) еңбектері күнделікті байқаулармен әрқашан сәйкес келмейтіндігі анықталды. Реформация мен Контрреформация қақтығысқанда, Солтүстік Ренессанс Аристотельдің табиғи философиясынан химия мен биологиялық ғылымдарға (ботаника, анатомия және медицина) назар аударуда шешуші өзгеріс жасады. Бұрынғы нанымдарға күмән келтіруге және жаңа жауаптар іздеуге дайындық үлкен ғылыми жетістіктерге әкелді. Кейбіреулер мұны "ғылыми революция" деп қарастырады, ол қазіргі заманның басталуын жариялайды, ал енді біреулері бұл ежелгі дүниеден бастап қазіргі күнге дейін жалғасып келе жатқан үнемі процестің үдеуі деп санайды. Бұл кезеңде Галилео Галилей, Тихо Браге және Йоханнес Кеплер маңызды ғылыми жетістіктерге қол жеткізді. Коперник "De revolutionibus orbium coelestium" (Аспан денелерінің айналысы туралы) еңбегінде Жер Күннің айналасында қозғалады деген гипотезаны ұсынды. Андреас Везалийдің "De humani corporis fabrica" (Адам денесінің құрылысы туралы) еңбегі диссекцияның, байқаудың және анатомияның механикалық тұрғысынан қараудың маңыздылығына жаңа сенімділік сыйлады. Тағы бір маңызды жаңалық – ғылыми әдіс, жаңа ғылыми әдіс астрономия, физика, биология және анатомия салаларында үлкен үлес қосты.

Навигация және география

1450–1650 жылдар аралығындағы Ренессанс дәуірінде еуропалықтар барлық құрлықты аралап, көбісін картаға түсірді, тек қазір Антарктида деп аталатын оңтүстік полюстік құрлықтан басқа. Бұл оқиға 1648 жылы Вестфалия бейбітшілігін еске алу үшін голланд картографы Жоан Блау жасаған Nova Totius Terrarum Orbis Tabula үлкен әлем картасында бейнеленген. 1492 жылы Христофор Колумб Дели сұлтандығының Үндістанына тікелей жол іздеп, Испаниядан Атлант мұхиты арқылы саяхат жасады. Ол Америка құрлығына кездейсоқ соқтығысты, бірақ Шығыс Индияға жеткенін ойлады. 1606 жылы голланд теңізшісі Виллем Янссон Голланд Ост-Индия компаниясының «Дюйфкен» кемесімен Шығыс Индиядан Австралияға келді. Ол Квинсленд штатындағы Кейп-Йорк түбегінің батыс жағалауының шамамен 300 км-ін картаға түсірді. Содан кейін солтүстік, батыс және оңтүстік жағалауларын картаға түсіру үшін отыздан астам голланд экспедициясы жасалды. 1642–1643 жылдары Абель Тасман континентті айналып өтіп, оның қиялмен оңтүстік полюстік құрлыққа қосылмағанын дәлелдеді. 1650 жылға қарай голланд картографтары материктің жағалауының көп бөлігін, оны «Жаңа Голландия» деп атап, картаға түсірді, тек шығыс жағалауын 1770 жылы Джеймс Кук картаға түсірді. Ұзақ уақыттан бері ізделіп келген оңтүстік полюстік материк 1820 жылы ашылды. Ренессанс дәуірінде ол Terra Australis немесе қысқаша «Австралия» деп белгілі болды. Алайда, XIX ғасырда бұл атау Жаңа Голландияға берілгеннен кейін, оңтүстік полюстік құрлыққа «Антарктида» деген жаңа атау берілді.

Музыка

Осы өзгеріп жатқан қоғамнан ортақ, біріктіретін музыкалық тіл пайда болды, әсіресе Франко-Фламанд мектебінің полифониялық стилі. Баспа ісінің дамуы музыканы кең ауқымда таратуға мүмкіндік берді. Музыкаға ойын-сауық ретінде де, білімді хоббишілер үшін де сұраныс буржуазияның пайда болуымен бірге артты. Шансон, мотеттер мен мессалардың Еуропа бойынша таралуы полифониялық практиканың біртіндеп ағымды стильге бірігуімен бірге жүрді, бұл XVI ғасырдың екінші жартысында Джованни Пьерлуиджи да Палестрина, Орланд де Лассус, Томас Луис де Виктория және Уильям Бёрд сияқты композиторлардың шығармаларында толыққанды аяқталды.

Дін

Гуманизмнің жаңа идеалдары, кейбір аспектілерде көбірек секулярлы болғанымен, әсіресе Солтүстік Ренессанс кезеңінде христиандық негізде дамыды. Жаңа өнердің көп бөлігі Рим-католик шіркеуінің тапсырысымен жасалды немесе оған арналды. Констанц соборы (1414) арқылы ағымдағы бөлініс шешілгенімен, одан кейін пайда болған реформа қозғалысы – консилияризм – папаның билігін шектеуге ұмтылды. Паптық билік ақырында Латеран соборының (1511) бесінші жиналысы арқылы шіркеу мәселелерінде жоғары мәртебеге ие болды, бірақ оны жемқорлыққа қатысты айыптаулар қуып жере берді, ең танымал Папа Александр VI, ол кардинал кезінде симония, непотизм және балалардың әкесі деп айыпталды (олардың көпшілігі, күдіксіз, билікті нығайту үшін үйлендірілді). Эразм мен Лютер сияқты дін қызметкерлері Жаңа өсиеттің гуманистік текстологиялық талдауына негізделген шіркеу реформасын ұсынды. Петрарканың итальяндық перспективасы бойынша, бұл жаңа кезең (оның өзінің заманы да осы кезеңге кірді) ұлттық құлдырау дәуірі болды. Брунидің алғашқы екі кезеңі Петрарканың кезеңдеріне негізделген, бірақ ол үшінші кезеңді қосты, себебі Италия енді құлдырау күйінде емес деп сенді. Флавио Биондо «Рим империясының құлдырауынан бастап онжылдықтар тарихы» (1439–1453) еңбегінде ұқсас жүйені қолданды. Гуманистік тарихшылар заманауи ғылымның классикалық кезеңмен тікелей байланысты қалпына келтіргенін, орта ғасырлық кезеңді айналып өткенін және оны алғаш рет «Орта ғасырлар» деп атағандарын айтты. Бұл термин алғаш рет 1469 жылы латын тілінде media tempestas (орта шақ) ретінде пайда болды. Дегенмен, «rinascita» (қайта жаралу) термині алғаш рет кең мағынада Джорджо Вазаридің 1550 жылы, кейін 1568 жылы қайта жаңартылған «Суретшілердің өмірі» еңбегінде қолданылды. Вазари осы дәуірді үш кезеңге бөлді: бірінші кезеңге Чимабуэ, Джотто және Арнольфо ди Камбио кіреді; екінші кезеңге Мазаччо, Брунеллески және Донателло кіреді; үшінші кезең Леонардо да Винчиге орталықтанған және Микеланджеломен аяқталады. Вазаридың пікірінше, бұл дамуға классикалық антикалық дәуір туралы білімнің артуы ғана емес, сонымен қатар табиғатты зерттеуге және одан үлгі алуға деген құштарлық та себеп болды.

Таралу

XV ғасырда Ренессанс өзінің туған жері Флоренциядан Италияның қалған бөлігіне және одан кейін Еуропаның басқа да аймақтарына жылдам тарады. Немец баспагері Иоганн Гутенбергтің баспа машинасының ойлап табылуы осы жаңа идеялардың кеңінен таралуына жағдай жасады. Ренессанс идеялары тараған сайын әртүрлілікке ие болып, жергілікті мәдениетке бейімделіп өзгерді. XX ғасырда ғалымдар Ренессансты аймақтық және ұлттық қозғалыстарға жіктеуді бастады.

Англия

XVI ғасырдың екінші жартысындағы Елизавета дәуірі әдетте ағылшын Ренессансының шарықталуы деп есептеледі. Көптеген ғалымдар оның басталуын XVI ғасырдың басында Генрих VIII билік құрған кезде деп санайды. Ағылшын Ренессансы итальяндық Ренессанстан бірнеше жағынан өзгеше. Ағылшын Ренессансының басты өнер түрлері – әдебиет және музыка, олардың гүлденуі өте бай болды. Ағылшын Ренессансындағы бейнелеу өнері итальяндық Ренессансқа қарағанда әлдеқайда маңызсыз болды. Италияда 1530 жылдары манернизм пайда болған кезде, Англиядағы сурет өнеріне тән Ренессанс кешірек басталды. Әдебиет саласында XVI ғасырдың соңында Елизавета әдебиеті гүлденді, поэзияға итальяндық Ренессанс әдебиетінің ықпалы зор болды, бірақ Елизавета театры ерекше ұлттық стильге ие болды. Жазушылардың қатарында Уильям Шекспир (1564–1616), Кристофер Марлоу (1564–1593), Эдмунд Спенсер (1552–1599), сэр Томас Мор (1478–1535) және сэр Филип Сидни (1554–1586) бар. Ағылшын Ренессансының музыкасы Томас Таллис (1505–1585), Джон Тавернер (1490–1545) және Уильям Бёрд (1540–1623) сияқты композиторлармен Еуропада бәсекелесті. Елизавета архитектурасы сарай қызметкерлерінің әсем үйлерін жасады, ал келесі ғасырда Иньиго Джонс (1573–1652) Англияға Палладиан архитектурасын енгізді. Басқа жақтарда сэр Фрэнсис Бэкон (1561–1626) – қазіргі заманғы ғылыми ойдың пионері және ғылыми революцияның негізін қалаушылардың бірі деп саналады.

Франция

"Ренессанс" сөзі француз тілінен алынған, ол "қайта туу" дегенді білдіреді. Алғаш рет ол сегізінші ғасырда қолданылды және кейіннен француз тарихшысы Жюль Мишеле (1798–1874) 1855 жылы жариялаған "Франция тарихы" еңбегінде кеңінен танымал болды. 1495 жылы Италияға жасаған жорығынан кейін король Карл VIII арқылы итальяндық Ренессанс Францияға келді. Секуляризмнің таралуына ықпал еткен факторлардың бірі – шіркеудің қара өлімге қарсы көмек көрсете алмауы болды. Франциск I итальяндық өнерді және суретшілерді, соның ішінде Леонардо да Винчиді Францияға шақырды, сондай-ақ үлкен шығынмен сәнді сарайлар салдырды. Франсуа Рабле, Пьер де Ронсар, Жоахим дю Белле және Мишель де Монтень сияқты жазушылар, Жан Клуе сияқты суретшілер, ал Жан Мутон сияқты музыканттар да Ренессанс рухынан шабыттанды. 1533 жылы Флоренцияда Лоренцо де Медичи, Урбино герцогы мен Мадлен де Ла Тур д’Оверньдің қызы болып дүниеге келген он төрт жасар Екатерина де Медичи (1519–1589) Франция королі Франциск I мен королева Клодтың екінші ұлы Генрих II-ге үйленді. Ол француз дін соғыстарындағы рөлімен танылып, әйгілі болғанымен, өнер, ғылым және музыканы (балеттің бастауларымен қоса) туған Флоренциясынан француз сарайына әкелуге тікелей үлес қосты.

Германия

15 ғасырдың екінші жартысында қайта өрлеу рухы Германия мен Нидерландқа тарады, онда баспа машинасының дамуы (шамамен 1450 жыл) және Альбрехт Дюрер (1471–1528) сияқты Ренессанс суретшілері Италиядан келген ықпалдан бұрын пайда болды. Елдің ерте протестант аймақтарында гуманизм Реформацияның қырқысымен тығыз байланысты болды, ал неміс қайта өрлеуінің өнері мен жазуы осы дауды жиі бейнеледі. Дегенмен, готика стилі мен ортағасырлық схоластикалық философия 16 ғасырдың басына дейін толығымен сақталды. Габсбург императоры Максимилиан I (1493–1519 жылдары билеген) – Киелі Рим империясының алғашқы нағыз қайта өрлеу дәуіріндегі монархы.

Венгриялық треценто және кватроценто

Италиядан кейін Венгрия қайта өрлеу дәуірінің Еуропадағы алғашқы ошағы болды. Қайта өрлеу стилі Италиядан тікелей, 1400 жылдардағы Кватроченто кезеңінде Орталық Еуропа аймағында алдымен Венгрияға келді. Бұл, негізінен, ерте венгр-итальян қарым-қатынастарының дамуының нәтижесінде болды – тек династиялық байланыстар ғана емес, сонымен қатар 14 ғасырдан бері күшейіп келе жатқан мәдени, гуманистік және саудалық байланыстардың арқасында. Венгр және итальян готика стильдері арасындағы қарым-қатынас та маңызды рөл атқарды. Құрылыстарда қабырғалардың тым жоғары көтерілуінен аулақ болды, орнына қарапайым және жарық құрылымдарға басымдық берілді. Ірі құрылыс жобалары суретшілерге тұрақты және көп жұмыс беруге мүмкіндік берді, мысалы, Будадағы Жаңа қамалды (Friss vár), Вишеград, Тата және Варпалота қамалдарын салу. Зигизмунд сарайында Флоренциялық Сколари әулетінен шыққан Пиппо Спано сияқты меценаттар болды, ол Манетто Амманатини мен Масолино да Панникалены Венгрияға шақырды. Жаңа итальяндық үрдіс, жергілікті дәстүрлермен бірігіп, ерекше венгр қайта өрлеу өнерін құрады. Гуманистік ойдың елге үздіксіз келуі қайта өрлеу өнерін қабылдауға ықпал етті. Италия университеттерінде білім алған көптеген жас венгрлер Флоренцияның гуманистік орталығына жақындады, соның нәтижесінде Флоренциямен тікелей байланыс орнады. Бұл процеске Будаға, әсіресе, көшіп келген итальян саудагерлерінің санының артуы да көмектесті. Гуманистік ойларды прелаттар жеткізді, олардың ішінде Венгрия гуманизмінің негізін қалаушылардың бірі, Эстергом архиепископы Витез Янош болды. Люксембург императоры Зигизмундтың ұзақ билігі кезінде Буда патша сарайы орта ғасырдың соңындағы ең ірі готика сарайына айналды. Король Матьяш Корвин (1458–1490 жылдары билеген) сарайды ерте қайта өрлеу стилінде қайта жаңартып, кеңейтті. 1476 жылы король Матьяш Неапольдің Беатричесіне үйленгеннен кейін Буда Альпі тауларының солтүстігіндегі қайта өрлеудің маңызды орталықтарының біріне айналды. Матьяш сарайындағы ең маңызды гуманистер Антонио Бонфини және әйгілі венгр ақыны Янус Панноний болды. 1489 жылы флоренциялық Бартоломео делла Фонте Лоренцо де Медичидің венгр королінің мысалымен шабыттандырылып, өз грек-латын кітапханасын құрғанын жазды. Корвиннің кітапханасы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасының тізіміне енген. Матьяш кем дегенде екі ірі құрылыс жобасын бастады. Буда мен Вишеградтағы жұмыстар шамамен 1479 жылы басталды. Будадағы патша сарайына екі жаңа қанат пен аспалы бақ салынды, ал Вишеградтағы сарай қайта өрлеу стилінде қайта жаңартылды. Матьяш бұл жобаларды басқаруға итальяндық Чименти Камицияны және далматиндық Джованни Далматаны тағайындады. Матьяш сарайларын безендіру үшін өз заманының жетекші итальян суретшілерін шақырды: мысалы, мүсінші Бенедетто да Маджано, суретшілер Филиппино Липпи және Андреа Мантенья оның тапсырысын орындады. Мантеньяның Матьяш портретінің көшірмесі сақталған. Матьяш сонымен қатар оңтүстік шекарадағы бекіністерді қайта жаңартуға итальяндық әскери инженер Аристотель Фиоравантиді тартты. Ол францискандықтар үшін Колошвар, Сегед және Хунядта, ал паулиндер үшін Фежерегихазада соңғы готика стилінде жаңа монастырлар салдырды. 1485 жылдың көктемінде Леонардо да Винчи Сфорцаның тапсырмасымен король Матьяш Корвинмен кездесу үшін Венгрияға келді және одан Мадонна суретін салуды тапсырды. Матьяш гуманистермен араласып, олармен түрлі тақырыптарды талқылады. Оның жомарттығының даңқы көптеген ғалымдарды, әсіресе итальяндықтарды Будаға қоныстануға ынталандырды. Антонио Бонфини, Пьетро Ранцано, Бартоломео Фонцио және Франческо Бандини Матьяш сарайында көп жылдар бойы тұрды. Бұл білімді адамдар тобы Венгрияға неоплатонизм идеяларын әкелді. Заманының барлық зиялылары сияқты, Матьяш та жұлдыздар мен планеталардың қозғалысы мен орналасуы адамдардың өміріне және халықтар тарихына әсер ететіндігіне сенді. Мартиус Галеотти оны "патша және астролог" деп сипаттады, ал Антонио Бонфини Матьяш "жұлдыздармен кеңеспей ештеңе істемегенін" айтты. Оның өтініші бойынша сол кездегі атақты астрономдар Иоганн Региомонтан мен Марцин Билика Будада обсерватория құрып, оны астролабалармен және аспан шарларымен жабдықтады. Кристофер Колумб қолданған кеме қатынасы туралы кітабын Региомонтан Матьяшқа арнады. Венгрия қайта өрлеуінің басқа да маңызды тұлғалары: Балинт Баласси (ақын), Себестен Тиноди Лантос (ақын), Балинт Бакфарк (композитор және лютнист) және Мастер MS (фреска суретшісі).

Төменгі елдердегі қайта өрлеу

XV ғасырдың соңында Нидерланды мәдениетіне итальяндық Ренессанс әсер етті, сауда арқылы Брюгге қаласы Фландрияны байытты. Оның ақсүйектері бүкіл Еуропаға танымал болған суретшілерге тапсырыс берді. Ғылымда анатомист Андреас Везалий жетекшілік етті, ал картографияда Герард Меркатордың картасы саяхатшылар мен теңізшілерге көмектесті. Көркем өнерде голланд және фламанд қайта өрлеу дәуірінің суреттері Иероним Боштің ерекше туындыларынан бастап Питер Брюгельдің күнделікті өмірді бейнелеуіне дейін жетті. 15 ғасырдағы Бургундия мектебінің музыкасы музыкадағы Ренессанстың бастауын белгіледі, ал Нидерланд полифониясы музыканттармен бірге Италияға көшіп барғанда, 9 ғасырдағы Грегориан әнінің стандартынан кейін музыкадағы алғашқы нағыз халықаралық стильдің ядросын құрады. Даниялық астроном Тихо Браге астрономияны алғашқы заманауи ғылымға айналдыруға зор үлес қосты және ғылыми революцияны бастауға көмектесті. Италия Ренессансының суреттері Солтүстік Ренессансының суреттерінен ерекшеленді. Италия Ренессансы суретшілері әлемдік көріністерді суретке түсірген алғашқылардың бірі болды, бұл ортағасырлық суретшілердің таза діни өнерінен жаңарту болды. Солтүстік Ренессансы суретшілері бастапқыда діни тақырыптарға, мысалы Альбрехт Дюрер бейнелеген заманауи діни көтерілістерге ден қойды. Кейіннен Питер Брейгельдің туындылары суретшілерге діни немесе классикалық тақырыптардың орнына күнделікті өмірдің көріністерін салуға ықпал етті. Осы кезеңде Фламанд ағайындылары Хуберт пен Ян ван Эйк майлы бояу техникасын жетілдірді, бұл суретшілерге ғасырлар бойы сақталатын қатты бетке жарқын түстерді жағуға мүмкіндік берді. Солтүстік Ренессансының ерекшелігі латын немесе грек тілдерінің орнына ана тілін қолдану болды, бұл шығармашылық еркіндікті арттырды. Бұл қозғалыс Италияда Данте Алигьеридің ана тілдерінің дамуына тигізген шешуші әсерімен басталды; шындығында, итальян тілінде жазуға баса назар аудару Флоренция идеяларының латын тілінде айтылған маңызды көзін назардан тыс қалдырды. Баспа технологиясының таралуы Солтүстік Еуропада да, басқа да жерлерде Ренессансты дамытты, Венеция баспаның әлемдік орталығына айналды.

Польша

XV ғасырдың ортасында Польшаға келген алғашқы итальян гуманисі Филиппо Буонаккорси болды. 1518 жылы Миландық Бона Сфорца король Сигизмунд I-ге үйленген кезде көптеген итальян суретшілері Польшаға онымен бірге келді. Бұл екі аймақта да уақытша нығайған монархиялармен, сондай-ақ жаңадан құрылған университеттермен қолдау тапты. Польша Ренессансы 15 ғасырдың соңынан 16 ғасырдың соңына дейін жалғасты және Польша мәдениетінің алтын ғасыры болды. Ягеллон әулетінің билігімен Польша Корольдігі (1569 жылдан бастап Польша-Литва одағы деп аталды) кең ауқымды Еуропалық Ренессансқа белсенді қатысты. Көпұлтты поляк мемлекеті мәдени өркендеудің маңызды кезеңін бастан өткерді, бұл бір ғасыр бойында ірі соғыстардың болмауының арқасында мүмкін болды – сирек халықтан тұратын шығыс және оңтүстік шекаралық аймақтардағы қақтығыстардан басқа. Реформация ел бойынша бейбіт түрде тарады (поляк ағайындарының пайда болуына себеп болды), тұрмыстық жағдайлар жақсарды, қалалар өсті және ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау халықты байытты, әсіресе жаңа саяси жүйеде – Алтын бостандықта үстемдікке ие болған ақсүйектерді (szlachta). Польша Ренессансы сәулетінің дамуы үш кезеңді қамтиды. Бұрынғы Померания герцогтығының аумағындағы осы стильдің ең маңызды ескерткіші – Щецин қаласындағы Герцогтік қамал.

Португалия

Итальяндық қайта өрлеу португал өнерінде шағын әсер еткенімен, Португалия гуманистік зерттеулерді ынталандырып, еуропалық көзқарасты кеңейтуге үлкен үлес қосты. Ренессанс шетелдегі табысты саудаға инвестиция салған бай итальяндық және фламандтық саудагерлердің ықпалымен келді. Еуропалық теңіз саяхаттарының алғашқы орталығы болған Лиссабон 15 ғасырдың соңында гүлденді, математика, астрономия және теңіз саласындағы маңызды жаңалықтарды жасаған Педро Нунес, Жоао де Кастро, Абрахам Закуто және Мартин Бехайм сияқты сарапшыларды өзіне тартты. Картографтар Педро Райнель, Лопо Хомен, Эстевао Гомес және Диого Рибейро әлем картасын жасауда маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Дәріханашы Томе Пирес және дәрігерлер Гарсия де Орта мен Кристовао да Коста өсімдіктер мен дәрі-дәрмектер туралы еңбектерді жинақтап, жариялады, олар фламандтық ботаник Кароль Клюзиус тарапынан тез арада аударылды. Сәулет саласында дәмдеуіш саудасының мол пайдасы 16 ғасырдың басында теңіз элементтерін қамтитын Мануэлин стиліне қаржыландыру жасады. Басты суретшілер Нуньо Гонсалвес, Грегорио Лопес және Васко Фернандес болды. Музыкада Педро де Эскобар мен Дуарте Лобо төрт ән жинағын, соның ішінде Cancioneiro de Elvas шығарды. Әдебиетте Са де Миранда итальяндық өлең үлгілерін енгізді. Бернардим Рибейро пасторальдық роман жанрын дамытты, Гил Висенте пьесалары оны халықтық мәдениетпен біріктіріп, замананың өзгеруін көрсетті, ал Луис де Камоэс португалдықтардың теңіз арқылы жасаған ерліктерін «Os Lusíadas» атты эпикалық поэмада бейнеледі. Саяхат әдебиеті ерекше дамыды: Жоао де Баррос, Фернао Лопес де Кастанхеда, Антонио Гальвао, Гаспар Корреа, Дуарте Барбоза және Фернао Мендес Пинто сияқты авторлар жаңа жерлерді сипаттап, жаңа баспа машинасының көмегімен аударылып, таратылды. Олар Лоренцо ди Пьерфранческо де Медичиге жолданған хаттарында да жазды. Бұл қарқынды халықаралық алмасу Франсиско де Холанда, Андре де Резенде және Эразмның досы Дамиао де Гойс сияқты бірнеше космополиттік гуманист ғалымдарды өсірді, олар король Мануэль I билігі тұсында ерекше тәуелсіздікпен жазды. Диого де Гувея мен Андре де Гувея Франция арқылы білім беру реформаларын жүзеге асырды. Антверпендегі португалдық сауда бекетіндегі жаңалықтар мен өнімдер Томас Мор мен Альбрехт Дюрердің назарын кең әлемге аударды. Бұл жердегі пайда мен білім Голландияның қайта өрлеуі мен алтын ғасырының дамуына көмектесті, әсіресе Португалиядан қуылған бай және мәдениетті еврей қауымының келуінен кейін.

Испания

Ренессанс Иберия түбегіне Арагон тажының Жерорта теңізіндегі иеліктері мен Валенсия қаласы арқылы келді. Испанияның ерте Ренессанс кезеңінің көптеген жазушылары Арагон тажынан шыққан, оның ішінде Аузиас Марш және Жоано Марторелл. Кастилия тажында ерте Ренессанс итальян гуманизмінің күшті ықпалында болды, оның бастауында 15 ғасырдың басында Испанияға жаңа итальян поэзиясын әкелген Иниго Лопес де Мендоса, Сантильяна графы сияқты жазушылар мен ақындар тұрды. Хорхе Манрике, Фернандо де Рохас, Хуан дель Энсина, Хуан Боскан Алмогавер және Гарсиласо де ла Вега сияқты басқа жазушылар итальяндық үлгіге жақын болды. Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" шедеврі алғашқы батыстық роман ретінде танылады. Ренессанс гуманизмі 16 ғасырдың басында философ Хуан Луис Вивес, грамматик Антонио де Небрижа және табиғаттанушы Педро де Мексиа сияқты белгілі жазушылардың еңбегімен гүлденді. Кейінгі испан Ренессансы діни тақырыптар мен мистицизмге ұмтылды, Луис де Леон, Тереза Авила және Иоанн Крест сияқты ақындармен, сондай-ақ Инка Гарсиласо де ла Вега және Бартоломе де лас Касас сияқты жазбагерлер мен тарихшылардың Жаңа әлемді зерттеу туралы мәселелерін қамтыды, нәтижесінде қазір испан Ренессансы әдебиеті деп белгілі шығармалар жиынтығы пайда болды. Испаниядағы соңғы Ренессанс кезеңі Ел Греко сияқты суретшілерді және Томас Луис де Виктория мен Антонио де Кабесон сияқты композиторларды дүниеге әкелді.

Басқа қайта өрлеу дәуірі

Қайта өрлеу дәуірі деген термин 15 және 16 ғасырлардан тыс кезеңдерді анықтау үшін де қолданылады. Мысалы, Чарльз Х. Хаскинс (1870–1937) 12 ғасырдағы Ренессанс болғанын дәлелдеді. Басқа тарихшылар 8-9 ғасырлардағы Каролинг қайта өрлеуі, 10 ғасырдағы Оттондық қайта өрлеуі және 14 ғасырдағы Тимурид қайта өрлеуі туралы пікір білдірді. Исламның алтын ғасыры кейде Ислам Ренессансы деп те аталады. Македониялық Ренессанс – біздің заманымыздың 9-11 ғасырларындағы Рим империясының бір кезеңін белгілейтін термин. Мәдени жаңарудың басқа кезеңдері де «ренессанс» деп аталады, мысалы, Бенгалия Ренессансы, Тамил Ренессансы, Непал Бхаса Ренессансы, әл-Нахда немесе Гарлем Ренессансы. Бұл термин кинода да қолданылады. Анимациядағы Дисней Ренессансы – 1989 жылдан 1999 жылға дейінгі кезең, ол студияның анимацияның алтын ғасырынан бері көрілмеген сапа деңгейіне қайта оралуын білдірді. Сан-Франциско Ренессансы – 20 ғасырдың ортасында осы қаладағы поэзия мен көркем әдебиеттің белсенді даму кезеңі.

Жалпы көздер

Бёркхардт, Якоб, Италиядағы Ренессанс өркениеті (1860), танымал классикалық еңбек; 2007 жылғы басылымнан үзінділер мен мәтінге іздеу мүмкіндігі; толық мәтіні онлайн режимінде де қолжетімді.

Тарихнама

Бусма, Уильям Дж. "Ренессанс және Батыс тарихының драмалық көрінісі". "Американдық тарихи шолу" (1979): 1–15. JSTOR
Каферро, Уильям. Ренессансқа қарсы күрес (2010); үзінді және мәтіндік іздеу
Фергюсон, Уоллес К. "Ренессансты түсіндіру: Синтез үшін ұсыныстар". Идеялар тарихы журналы (1951): 483–495. онлайн JSTOR
Фергюсон, Уоллес К. "Ренессанстың экономикалық тарихнамасындағы соңғы тенденциялар". Қайта өрлеу дәуіріндегі зерттеулер (1960): 7–26.
Фергюсон, Уоллес Клипперт. Тарихи ойдағы Ренессанс (AMS Press, 1981)
Грендлер, Пол Ф. "16 ғасыр зерттеулерінің болашағы: келесі қырық жылдағы Ренессанс және Реформация ғылымы", XVI ғасыр журналы, көктемгі 2009, 40(1) том, 182+ бет.
Мюррей, Стюарт А. П. Кітапхана: суреттелген тарих. Америка кітапханалар қауымдастығы, Чикаго, 2012.
Руджиеро, Гвидо, ред. Ренессанс әлеміне серік (2002). 561 бет.
Старн, Рэндольф. "Постмодернистік Ренессанс па?" Ренессанс тоқсандығы, 2007, 60(1): 1–24. Project MUSE
Саммит, Дженифер. "Ренессанс гуманизмі және гуманитарлық ғылымдардың болашағы". Әдебиет компасы (2012), 9(10): 665–678.
Тривеллато, Франческа. "Ренессанс Италиясы және мұсылмандық Жерорта теңізі: жақындағы тарихи зерттеулер", Қазіргі тарих журналы (наурыз 2010), 82(1): 127–155.
Вулфсон, Джонатан, ред. Ренессанс тарихнамасы бойынша Палгрейвтің жетістіктері (Palgrave Macmillan, 2005)

Негізгі дереккөздер

Бартлетт, Кеннет, ред. Италиялық Ренессанс өркениеті: дереккөздер жинағы (2-ші басылым, 2011)
Росс, Джеймс Брюс және Мэри М. Маклафлин, ред. Портативті Ренессанс Оқырман (1977); үзінді және мәтіндік іздеу