Кіріспе

Қаптама, снаряд, ұшқыш зат және праймерден тұратын алдын ала жиналған атыс қаруы оқ-дәрісі. Оқ-дәрі, сондай-ақ, патрон деп аталады, ол оқ (пуля, шашыратқыш немесе снаряд), ұшқыш зат (дымсыз ұнтақ, қара ұнтақтың орнына қойылған немесе қара ұнтақ) және металл, қағаз немесе пластик корпустағы тұтану құрылғысын (праймер) біріктіретін алдын ала жиналған атыс қаруы оқ-дәрісі болып табылады. Бұл патрон, иіс қаруының патрондық камерасына дәл сай келетіндей етіп жасалған, көліктің қолайлы болуы және ату кезінде ұстау үшін арналған. Көпшілік арасында "пуля" термині көбінесе толық патронға қатысты қолданылса да, дұрыс қолданыста ол тек снарядты білдіреді. Патрондарды праймер түріне қарай жіктеуге болады. Бұл соққыға сезімтал жарылғыш қоспаның шағын зарядын тұтандыру арқылы немесе корпус басының ортасында (орталық отты), жиегінің ішінде (жиекті отты), тостаған тәрізді корпус негізінің қабырғаларындағы бүктемелерде (тостағанды отты), штырға ұқсас бүйірлік проекцияда (штықты отты) немесе ернеуге ұқсас ілмекте (ернеулі отты) орналасқан электрге сезімтал химиялық қоспаны тұтандыру арқылы жүзеге асырылады. Қазіргі уақытта тек кішкентай калибрлі жиекті және орталық отты патрондар ғана сақталған. Әскери және коммерциялық өндірушілер қапсыз оқ-дәрілерді жасауды жалғастыруда. Кейбір артиллериялық оқ-дәрілері кішкентай қарулардағы сияқты патрон концепциясын қолданады. Басқа жағдайларда артиллериялық снаряд ұшқыш зарядтан бөлек болады. Снаряды жоқ патрон бос патрон деп аталады; толыққанды инертті (активті праймері мен ұшқыш заты жоқ) – жалдама патрон деп аталады; оқ атпаған және снарядты ұшыра алмаған – "дұды" деп аталады; ал оқ атқан, бірақ снарядты оқтан жеткілікті түрде шығара алмаған – "сквиб" деп аталады.

Мақсаты

Қаптама артқа жүктелетін қару үшін арнайы ойлап табылды. Оның пайда болуына дейін оқтар мен дәрі бөлек тасымалданды және ату алдында оқтың ішіне жеке-жеке салынуы керек еді, содан кейін жеке тұтандырғыш құрал (жанғыш кедіргіден бастап, флеш-пандағы ұсақ дәріге дейін, «бұдырша» немесе конус үстінде бекітілген металл соққыға дейін) қажет болатын, ол оқтың атылуын қамтамасыз ететін энергия көзі болып табылатын. Мұндай жүктеу әдістері көбінесе газдың тығыздығын арттыру үшін қағаз немесе матадан жасалған төсемдерді қосуды және оқтың түбіне қайта-қайта итеруді қажет ететін, сондықтан ол қиын және қолайсыз, қарудың ату жылдамдығын шектейтін, атушыны жақын арадағы шабуылға (әсіресе кавалерия шабуылына) осал қылып, оқ-дәрілерді жеткізуді күрделендіретін. Қаптаманы пайдаланудың басты мақсаты – ыңғайлы ұстауға және тасымалдауға болатын, оқпанның артқы жағына оңай салынатын, ал сонымен қатар ылғал мен сыртқы факторлардан дәрінің жоғалуын, ластануын немесе бүлінуін болдырмайтын алдын ала жиналған «барлығы бірінде» жиынтық ұсыну болып табылады. Қазіргі заманғы өздігінен зарядталатын қаруларда, қаптама корпусы механизмге дәрінің энергиясының бір бөлігін (қаптаманың ішінде) пайдалануға және жаңа оқтарды жылдам қайта зарядтауға мүмкіндік береді. Ату үшін оқ алдымен патрон ұясына «дайын» күйде салынады, ол оқтың осімен сәйкес келеді (яғни «жабық»). Патрон ұясында, қаптама корпусы алдыңғы жағындағы оқтың түйіршігінен басқа барлық бағыттарды тығыздайды, ал артқы жағынан оқпан блогы немесе құлыпталған доңғалақпен нығайтылады, алдыңғы бағытты ең аз кедергі жолы ретінде белгілейді. Оқпанды тартып алғанда, құлып ажыратылып, балға/соққы босатылады, нәтижесінде оқтың негізіне орналасқан капсюльге соққы жасалады. Капсюльдегі жарық сезгіш химиялық зат ұшқындардың шоғырын жасайды, ол қаптамаға кіріп, ішіндегі негізгі дәрі зарядтарын тұтандырады, бұл ұнтақтардың дефлаграциясына (жарылысқа емес) әкеледі. Бұл жылдам экзотермиялық жану жоғары энергетикалық газдардың қоспасын тудырады және қаптаманың ішінде өте жоғары қысымды жасайды, көбінесе оқтың патрон ұясының қабырғасына қалыптастырады. Қысым оқ (мысалы, доңғалақ) пен қаптаманың мойны арасындағы үйкеліс күшін жеңгенде, оқ қаптамадан бөлініп, артындағы кеңейіп жатқан жоғары қысымды газдардың итерілуімен оқтың түйіршігінен төмен қарай және өте жоғары жылдамдықпен қозғалады. Оқ түбірден шыққаннан кейін газдар қатты жарылыс кезінде айналаға таралады, ал патрон ұясындағы қысым қоршаған орта деңгейіне төмендейді. Жоғары қысымнан серпіліп кеңейген қаптама корпусы сәл жиырылады, бұл оқтың тартылуымен патрон ұясынан алып тастауды жеңілдетеді. Пайдаланылған қаптама, оның оғы мен дәрісі түгелдей кеткен, бірақ қаптамада әлі де қолданылған капсюль бар, содан кейін жаңа оққа орын ашу үшін қарудан шығарылады.

Құралымдары

Қазіргі заманғы патрон төрт негізгі бөліктен тұрады: гильза, снаряд, ұңғыл және капсюль.

Іс

Картридждің негізгі анықтайтын құралы – қаптамасы, ол картриджге оның пішінін береді және басқа функционалдық құралымдарды біріктіретін корпус ретінде қызмет етеді, ұшқыш ұнтақтарына контейнер болып табылады, сондай-ақ сыртқы факторлардан қорғайтын қабық қызметін атқарады; ол оқты картридждің алдыңғы жағына (тапаншалар, автоматтары, мылтықтар және пулеметтер үшін оқтар) немесе картридждің ішіне (бірнеше доңғалақ немесе жеке оқтар бар оқ-дәрілер үшін) бекітеді және оны оқпанның ішкі диаметрімен сәйкестендіреді; ол артқы жағындағы капсюльді ұстайды, ол оқ ату кезінде соққы алады және қаптаманың ішіндегі негізгі ұшқыш зарядты тұтандырады. Ең алғашқы картридждерде қағаз қолданылған болса, қазіргі заманғы картридждердің көбі металл қаптаманы пайдаланады. Қазіргі заманғы металл қаптама «бүйірленген» болуы мүмкін, оның соңғы ашылуының алдыңғы бөлігі («қаптама мойны» деп аталады) қаптаманың негізгі бөлігінен («қаптама денесі») айтарлықтай кіші диаметрге ие, олардың арасында айқын бұрышты еңіс («қаптама иығы») орналасқан; немесе «түзу қабырғалы», онда мойын тарылмайды және бүкіл қаптама цилиндр тәрізді болып көрінеді. Қаптама пішіні оны атуға қолданылатын қарудың патрондауыш камерасына дәл сәйкес келуі керек, ал «мойын», «иық» және «дене» бөтелке тәрізді картридждің патрондауыш камерасындағы «камера мойны», «камера иығы» және «камера денесі» деп аталатын сәйкес бөліктері бар. Кейбір картридждерде, мысалы .470 Capstick, өте аз көзге көрінетін иығы бар «көлеңке иық» деп аталатын бөлік болады, оны бүйірленген және түзу қабырғалы қаптама арасындағы нәрсе деп қарастыруға болады. Көлеңке иық, қаптама қабырғасындағы үздіксіз конусқа қарағанда, картридждің оқпан осімен концентрлі түрде туралануына көмектеседі, бұл дәлдікті арттырады. Оқты қабылдап, қысыммен бекітетін қаптама мойнының алдыңғы ашылуы «қысымды жиек» деп аталады. Қаптама денесінің жабық артқы бөлігі, капсюльді ұстайтын және техникалық тұрғыдан қаптаманың түбі болып табылатын бөлігі, қаптаманың ең ірі және көбінесе ең кең бөлігі болғандықтан «қаптама басы» деп аталады. Қаптама басында экстрактордың ілінуі үшін ернеуі бар дөңгелек фланц орналасқан. Қаптама басының максималды диаметрінен тысқары шығып тұрғанына және қалай шығып тұрғанына байланысты, қаптама «ернеулі», «жартылай ернеулі», «ернеусіз», «түйірленген» немесе «белдемелі» деп жіктелуі мүмкін. Бүйірленген картридж қаптамасының пішіні (мысалы, дене диаметрі, иық бұрышы мен орны және мойын ұзындығы) сонымен қатар қаптама ішіндегі қол жетімді қысым мөлшеріне әсер етеді, бұл өз кезегінде оқтың үдеу қабілетіне әсер етеді. Wildcat картридждері көбінесе қолданыстағы картридждің қаптамасын қайта пішіндеу арқылы жасалады. Түзу қабырғалы картридждер, әсіресе жоғары қысымды ұшқышпен, кері соққымен жұмыс істейтін қаруларда қолданылған кезде, конустық картридждерге қарағанда жарылуға аз бейім. Қаптама пішініне қоса, мылтық картридждерін қаптаманың өлшемдеріне сәйкес топтастыруға болады, бұл әдетте картридждің жалпы ұзындығына (COL) қатысты, ол өз кезегінде қажетті минималды қабылдағыш өлшемін және әрекетке қажетті жұмыс кеңістігін (болттың жүрісін) анықтайды, оларды «мини-әрекет», «қысқа әрекет», «ұзақ әрекет» («стандартты әрекет») немесе «магнум әрекет» санаттарына бөледі. «Мини-әрекет» картридждері әдетте аралық мылтық картридждері болып табылады, олардың COL ұзындығы немесе одан қысқа, көбінесе .223 Remington мысалы келтіріледі; «Қысқа әрекет» картридждері әдетте толық қуатты мылтық картридждері болып табылады, олардың COL аралығындағы , көбінесе .308 Winchester мысалы келтіріледі; «Ұзақ әрекет» («стандартты әрекет») картридждері әдетте дәстүрлі толық қуатты мылтық картридждері болып табылады, олардың COL аралығындағы , көбінесе .30 06 Springfield мысалы келтіріледі; «Магнум әрекет» картридждері әдетте дәстүрлі толық қуатты мылтық ұзақ картридждерінен ұзын және күшті болып табылады, олардың COL аралығындағы, соның ішінде диаметрі үлкен, көбінесе Holland & Holland Magnum .375 мысалы келтіріледі. Картридж қаптамаларын жасау үшін қолданылатын ең танымал материал – мыс, өйткені оның коррозияға жақсы төзімділігі бар. Мыс қаптаманың басы жоғары қысымға төтеп беру үшін жұмыс істеуге болады және жарылмай-ақ экстракция және экзекция арқылы манипуляцияға мүмкіндік береді. Мыс қаптаманың мойын және дене бөлігі оңай қыздырылады, бұл қаптаманы қайта пішіндеуге мүмкіндік береді, сондықтан оны көп рет қолмен жүктеуге болады, ал отты қалыптастыру атуды дәлдікке жеткізуге көмектеседі. Болат қаптама кейбір жаттығу оқ-дәрілерінде, сондай-ақ кейбір әскери оқу оқ-дәрілерінде (негізінен бұрынғы кеңестік республикалар Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Эстония, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Латвия, Литва, Молдова, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан, Украина және Өзбекстан) қолданылады, Ресей мен Қытай да қолданады. Болатты жасау мыстан арзан, бірақ ол коррозияға төзімділігі әлдеқайда төмен және қайта пайдалануға жарамсыз. Әскери күштер әдетте қызметтегі шағын қару картридж қаптамаларын бір реттік пайдалануға арналған құралдар деп есептейді. Дегенмен, картридждердің массасы әскердің тасымалдай алатын оқ-дәрі мөлшеріне әсер етеді, сондықтан жеңіл болат қаптамалар логистикалық артықшылықтарға ие. Керісінше, болат ластануға және зақымдануға көбірек бейім, сондықтан барлық осындай қаптамалар лакталған немесе сыртқы факторлардан қорғалған. Бұл қаптамалардың мойнындағы болаттың арттырылған күшінен (қыздырылған мыс қаптаманың мойнымен салыстырғанда) туындаған бір кемшілік – ұшқыш газдар мойыннан асып, патрондауыш камерасына ағып кетуі мүмкін. Бұл газдардың құраушылары (салыстырмалы түрде салқын) патрондауыш камерасының қабырғасында конденсатталады, ал бұл қатты ұшқыш қалдықтар атылған қаптамаларды шығаруды қиындатады. Бұл бұрынғы Варшава шарты елдерінің шағын қарулары үшін үлкен мәселе емес, өйткені олар НАТО қаруларына қарағанда әлдеқайда кең патрондауыш камерасымен жасалған. Алюминий қаптамалы картридждер коммерциялық түрде қол жетімді. Бұл картридждерді қайта жүктеу әдетте ұсынылмайды, өйткені алюминий ату және қайта өлшеу кезінде тез тозады. Кейбір калибрлерде қайта жүктеушілерді осы қаптамаларды қайта пайдаланудан ауыздықтау үшін стандартты емес капсюль өлшемдері де бар. Пластик қаптамалар әдетте оқ-дәрілерде қолданылады, ал кейбір өндірушілер полимер қаптамалы орталық отты тапанша және мылтық картридждерін ұсынады.

Ұшақ

Атыс қарулары жобалау қарулары болғандықтан, жоба – патронның тиімді компоненті, нысанаға жетуге, соққы беруге және зақым келтіруге жауапты. "Жоба" сөзі баллистикалық ұшуға ұшыраған кез келген кинетикалық нысанды сипаттайтын жалпы термин, бірақ оқ ату қаруларының кең таралғандығынан бұл термин қолмен тиеушілер арасында оқ-дәрілердің техникалық синониміне айналды. Ұшу кезіндегі жобаның қозғалысы оның сыртқы баллистикасы деп аталады, ал нысанаға соққандағы мінез-құлқы терминалды баллистикасы деп аталады. Жоба кез келген материалдан жасалуы мүмкін (төменде қараңыз), бірақ қорғасын жоғары тығыздығы, пішінділігі, икемділігі және өндіріс құнының төмендігі себепті дәстүрлі материал болып табылады. Дегенмен, қорғасын таза түрде жоғары жылдамдықтарда көбірек балқып, бұрғыланған қаналардағы ластануды үнемі арттырады. Қорғасынды аздаған мөлшерде қалайымен немесе сурьмамен қорыту мұндай ластануды азайтады, бірақ жылдамдық артқан сайын тиімділігі төмендейді. Газ тежегіші деп аталатын қатты металдан (мысалы, мыстан) жасалған стақанша, әдетте қорғасын жобасының түбіне орналастырылады, бұл жоғары қысымда атылған кезде қорғасынның артқы жағын еріуден қорғап, қорғасын қалдықтарын азайтады, бірақ бұл жоғары жылдамдықтарда да жұмыс істемейді. Қазіргі заманғы шешім – жалаңаш қорғасынды қорғаныш ұнтақпен жабу, кейбір патрон түрлерінде кездеседі. Тағы бір шешім – қорғасын өзегін қатты металдың (мысалы, алтын қорытпасы, мыс-никель қорытпасы, мыс қорытпалары немесе болат) жұқа сыртқы қабатымен қаптау, бұл қаптама деп аталады. Күнделікті қолданыста, қорғасынның орнына болат, висмут, вольфрам және басқа да экзотикалық қорытпалар қолданылады. Бронебойғыш оқ-дәрілерде өте қатты және жоғары тығыздықтағы материалдар, мысалы, қатайтылған болат, вольфрам, вольфрам карбиді немесе таусылған уран, тебуші өзегі үшін қолданылады. Адам өліміне әкеп соқпайтын, өте шектеулі ену және тоқтату қабілетіне ие оқ-дәрілер кейде тәртіпсіздіктерді бақылау немесе оқу жағдайларында қолданылады, онда нысананы өлтіру немесе тіпті жарақаттау қажет емес. Мұндай оқ-дәрілер әдетте пластик немесе резеңке сияқты жұмсақ және тығыздығы төмен материалдардан жасалады. Балауыз оқтар (мысалы, Simunition жаттығуларында қолданылатындар) кейде күш-жігерді тактикалық жаттығулар үшін қолданылады, ал балауыз оқпен пистолетпен жекпе-жек Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін олимпиадалық спорт түрі болған. Ұңғыма сияқты тегіс қарулар үшін әдетте "тоқпақ" деп аталатын жартылай иілгіш, стақан тәрізді тоқпақтың ішінде орналасқан ұсақ металл шарлар қолданылады. Атыс кезінде тоқпақ оқ-дәріні тасымалдайтын жүк ретінде ұшырылады, ұңғымадан шыққаннан кейін босап, ашылады, содан кейін инерциялық түрде ұсталған ұсақ шарларды шашыратып жібереді. Ұңғыма оқтары әдетте жалаңаш қорғасыннан жасалады, бірақ мыс/мырышпен қапталған болат шарларды (мысалы, BB тапаншаларында қолданылатындар) да қолдануға болады. Батпақты жерлердің қорғасынмен ластануы BASC және басқа да ұйымдардың дәстүрлі қорғасыннан атуды кезең-кезеңмен тоқтату үшін науқан жүргізуіне әкелді. Сондай-ақ, флешеттер, резеңке шарлар, тас тұзы және магний сынықтары сияқты стандартты емес жобалар, сондай-ақ резеңке доңғалақтар мен қаптар сияқты адам өліміне әкелмейтін арнайы жобалар бар. Қатты жобалар (мысалы, доңғалақтар, таяқшалар және т.б.) тоқпақтың ішінде атылуы мүмкін, өйткені тоқпақ ұңғыманы жақсырақ тығыздайды және әдетте ұңғыма ішінде аз сүрліседі.

Қозғалтқыш

Қозғалтқыш зат тұтандырылып, жану басталғанда, оның ішінде сақталған химиялық энергия химиялық реакция нәтижесінде босатылады. Сонымен қатар, реакцияның экзотермиялық табиғатына байланысты, көп мөлшерде жоғары энергиялы газ тәрізді өнімдер пайда болады. Бұл жану газдары шектеулі кеңістікте – мысалы, патрон корпусы (камера қабырғасымен нығайтылған), алдынан оқ (пуля немесе оқ-дәрілер / доңғалақтар бар ватта) және арт жағынан капсюль (болт/құбырлық бөлікпен сүйенген) арқылы жабық қысымға ие болады. Оқ пен корпус арасындағы үйкеліс күші жеңілгенде, қысым жеткілікті деңгейге жеткен кезде, оқ корпустан ажырап, қару түтігімен жылдамдатылады, оқпан газдарынан жоғары кинетикалық энергия алып, оқпанды оның бастапқы жылдамдығына дейін үдетеді. Қарудың ішіндегі қозғалтқыш күштің әсерінен оқтың қозғалысы ішкі баллистика деп аталады.

Бастауыш

Негізгі отын заряды қару түтігінің ішінде терең орналасқандықтан, оны сырттан тікелей тұтандыру қиын, сондықтан тұтануды жеткізу үшін аралық құрал қажет. Ең алғашқы қара ұнтақтан жұмыс істейтін мылтықтарда, жалынды тиісті тесік арқылы түтікке жеткізу үшін фитиль қолданылды, бірақ бұл баяу болды және ауа райының жағдайларына байланысты бұзылуға ұшырады. Келесі қадам – флеш-панға ұсақ ұнтақтан жасалған қосымша зарядты құю болды, онда сыртқы көзден "алдын ала тұтандыруды" бастауға болады. Тұтанған кезде, жалын түтік қабырғасындағы кішкентай тесіктен өтіп, негізгі ұнтақ зарядын тұтандырады. Соңғы қадам – соққыға сезімтал жарылғыш заттармен толтырылған металл қақпақтарды пайдалану болды, олар балғамен соққанда тұтанады. Тұтандыру көзі – тиісті тесікке қойылған баяу күйетін фитиль (фитильді мылтық), болатқа соққан пирит (көлік мылтығы) / кремень (кременьді мылтық) немесе соққыға сезімтал мыс немесе латунь перкуссиялық қақпақ (капсюльді мылтық) болуы мүмкін, олар конустық пішіндес "мұртқаға" орналастырылып, ұшқындар жасау үшін ішкі қуыс түтікке ие болды. Праймер ұнтағының жануы басталғанда, жалын флеш-шоу деп аталатын ішкі тесік арқылы беріледі, ол түтік ішіндегі негізгі ұнтақ заряды үшін белсенділік энергиясын қамтамасыз етеді. Кемшілігі – флеш-пан әлі де сыртқы ортаға ұшырауы мүмкін, бұл жаңбырлы немесе ылғалды ауа райында мылтықты атуды қиындатады (немесе тіпті мүмкін емес), өйткені ылғалды ұнтақ нашар жанады. Эдвард Чарльз Говард 1800 жылы фулминаттарды ашқаннан кейін және Александр Джон Форсайттың 1807 жылғы патенты мерзімі біткеннен кейін, Джозеф Мантон 1814 жылы перкуссиялық қақпақтың алғашқы нұсқасын ойлап тапты, оны 1822 жылы ағылшын-американ суретшісі Джошуа Шоу жетілдірді. Осы мылтықтар серіппелі балғаны пайдаланып, конустық "мұртқаға" орналастырылған перкуссиялық қақпақты соқты, ол балғаның соққысына қарсы "секер" және қақпақты ұрып-соғу арқылы пайда болатын ұшқындарды түтікке жеткізуге арналған порты ретінде қызмет етті. Бұл жүйе бұрынғы кременьді мылтықтарға қарағанда оңай және жылдам зарядтауға, ауа райына төзімділікке және сенімділікке ие болды. 1860 жылдардан бастап, алғашқы металл патрондар (мысалы, Монтиньи митральезасы немесе Снайдер-Энфилд мылтығы үшін) қағаз патрондарға ұқсас жасалды, бірақ олардың қабырғалары қалың қағаздан жасалған, ал патронның түбін мыс (кейін латунь) фольгамен нығайтты, сондай-ақ оның ішіндегі перде ұстап тұрды. 1870 жылдары латунь фольга патронның барлық бетін жауып, кейін металл патрондарды жасау технологиясы дамыды, бірақ 1880 жылдарға дейін бұл өте қымбат және уақытты қажет ететін болды, сонымен қатар металлургия жетілдірілмеген еді. Патрондарға арналған қабықтарды жасау үшін латунь парағынан дискілер кесіледі. Бұл дискілер бірнеше рет созылады. Дискілер келесі кезеңге өту алдында қыздырылып, жуылады. Латуньты жұмысқа байланысты қатаюдан арылту және келесі созу кезеңіне дайын ету үшін қайтадан икемді ету үшін қыздыру қажет. Оқтың диаметрі дюймнің бөлшегімен (әдетте 1/100 немесе 1/1000) немесе миллиметрмен өлшенеді. Патрон қабығының ұзындығы да дюйммен немесе миллиметрмен көрсетілуі мүмкін.

Тарих

Қағаз оқ-дәрілер ғасырлар бойы қолданылып келеді, олардың пайдалануы 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында басталған. Тарихшылар оларды 16-шы ғасырдың соңында Саксонияның электоры Кристиан I және оның ұлы сарбаздары қолданғанын айтады, ал Дрезден қару-жарақ қорында 1591 жылға дейінгі қолданысқа қатысты деректер бар. 1586 жылғы оқ – ұнтақ пен оқтан тұратын қағаз патроннан құралған. Қалың қағаз осы патронға қолданылғандықтан, әлі күнге дейін «оқ-дәрі қағазы» деп аталады. Тағы бір деректе оқ-дәрі 1590 жылы пайда болған делінеді. Швеция королі Густав Адольф 1600 жылдары әскерлеріне оқ-дәрілерді қолдануға бұйрық берген. Қағаздың екі ұшы бұрылып, цилиндр тәрізді болды; бір ұшында оқ, ал қалған бөлігі өлшенген ұнтақпен толтырылды. Бұл оқ-дәрілер әскери қаруды алдынғы жағынан зарядтау үшін, көбінесе спорттық атудан гөрі жиі қолданылды. Сарбаз патронның табанын жыртып немесе тістеп, ұнтақты қару түбіне құйып, қағаз бен оқты түтікшеге тығып жіберді. Азамат соғысы кезеңіндегі оқ-дәріде қағазды тастау керек болды, бірақ сарбаздар оны көбінесе тығыздық ретінде пайдаланды. Оқты тұтандыру үшін қосымша қадам қажет болды, онда ұсақ ұнтақ – «жаққыш ұнтақ» деп аталатын – қарудың табағына құйылды, ол оқтың тұтандыру механизмімен тұтандырылды. Соғыстың дамуы қаруды жылдам зарядтауға және атуға мүмкіндік беретін қаруды қажет етті, нәтижесінде кремнийлік мылтық (кейін Бейкер мылтығы) пайда болды, оның табағы жоғарылатылған болатпен жабылған. Бұл кремний таспен соғылып, қаруды аттырды. Жүктеу кезінде, патроннан бір қысым ұнтақ табаққа салынып, қалған патрон түтікшеге тығылды, бұл заряд пен тығыздықты қамтамасыз етті. Кейінгі жетістіктер бұл әдісті қажетсіз етті, өйткені жүктеу кезінде ұнтақтың бір бөлігі түтікшеден табаққа өтіп, оны қақпақ пен балғамен ұстады. Жалынды жағу әдісінің келесі маңызды жетістігі – мыс соққылы қақпақтың енгізілуі болды. Бұл 1842 жылы британдық әскери мылтығына (Браун Бесс) қолданылды, соққылы ұнтақ ойлап табылғаннан кейін ширек ғасырдан кейін және 1834 жылы Вулвичте өткен үкіметтік сынақтан кейін. Бұл құрылғыны ойлап тапқан Rev. А. Дж. Форсайт 1807 жылы калий хлораты, күкірт және көмірден жасалған, соққымен тұтанатын фулминантты ұнтақпен тұтастырудан тұратын өнертабысын патенттеді. Бұл өнертабыс біртіндеп дамытылып, әртүрлі қару жасаушылар мен жеке тұлғалар алдымен болат қақпақта, содан кейін мыс қақпақта қолданды, шамамен отыз жылдан кейін ғана әскери қолданысқа енді. Әскери кремнийлік мылтықты соққылы мылтыққа ауыстыру ұнтақ табағын тесілген сосатьке ауыстыру және ұшқышты ұстап тұрған құс немесе балғаны, босатылғанда сосатьке сәйкес келетін кішірек балғамен ауыстыру арқылы оңай орындалды. Атушы сосатьке үш бөліктен калий хлораты, екі бөліктен сынап фулминаты және ұнтақталған шыныдан жасалған соққылы қақпақ орнатты. Осылайша ойлап табылған және қабылданған жарылғыш қақпақ заманауи оқ-дәрі корпусының пайда болуына әкелді және барлық мылтықтар, сапқыштар мен тапаншалардың барлық түрлері үшін артқы жағынан зарядтау қағидасын қабылдауға мүмкіндік берді. Бұл қайта зарядтау процедурасын айтарлықтай жеңілдетті және жартылай және толық автоматты қаруларға жол ашты. Алайда, бұл үлкен серпіліс бағамен келді: ол әр оққа қосымша компонент – оқ-дәрі корпусын – енгізді, оны қаруды қайта зарядтаудан бұрын алып тастау қажет болды. Мысалы, кремнийлік мылтық атылғаннан кейін бірден қайта зарядтауға дайын болса, мыс корпустарын қабылдау шығару және шығарып тастау мәселелерін тудырды. Қазіргі заманғы қарудың механизмі тек қана зарядталып, атылуы керек емес, сонымен қатар, жұмсалған корпусты алып тастау әдісін де қамтамасыз етуі керек, бұл көптеген қозғалатын бөлшектерді қажет етуі мүмкін. Бұл процесте көптеген ақаулар пайда болады, камерадан корпусты дұрыс шығара алмау немесе шығарылған корпустың механизмді бұғаттауы мүмкін. Он тоғызыншы ғасырдың өнертапқыштары бұл қосымша асқынуды қабылдауға асықпай, корпусы жоқ немесе өзін-өзі тұтынатын әртүрлі оқ-дәрілермен тәжірибе жүргізді, содан кейін мыс корпустардың артықшылықтары осы бір кемшілікке қарағанда әлдеқайда артық екенін қабылдады.

Интеграцияланған картридждер

Бірінші интеграцияланған патронды 1808 жылы Парижде швейцариялық қару жасаушы Жан Сэмюэл Паули француз қару жасаушы Франсуа Прелатпен бірлесіп жасады. Паули алғашқы толыққанды дербес патрондарды жасады: патрондарға интеграцияланған сынап фулминаты праймері (Паулидің маңызды жаңалығы), дөңгелек оқ және мыс немесе қағаз қабықтан тұратын мыс негіз кірді. Патрон артқы жағынан зарядталатын және инемен атылатын. Инемен іске қосылатын оқшаулау қақпағы бар мылтық, одан кейін атыс қаруларының маңызды ерекшелігіне айналды. Паули 1812 жылдың 29 қыркүйегінде патенттелген жақсартылған нұсқасын жасады. Ол жарылыс күшінен кеңейтін мыс және қағаздан жасалған жұқа, нашар қабықтан тұрды. Бұл қанатыншаға жақсы сайып, тиімді газ тексеруін қамтамасыз етті. Патронның негізінің ортасына перкуссиялық қақпақ орнатылып, оны балғамен соққан мыс штырғын арқылы тұтандырылды. Бұл штырғын патрон корпусын шығаруға да мүмкіндік берді. Бұл патронды Англияға 1845 жылы Лондонның Кокспур көшесіндегі Лэнг енгізді. Америка Азамат соғысында (1861–1865) көптеп өндірілген артқы жағынан зарядталатын Шарпс мылтығы пайда болды. Оны шар немесе қағаз патронмен зарядтауға болады. Соғыстан кейін көптеген мылтықтар металл патрондарды пайдалануға ауыстырылды. Smith & Wesson (басқалардың қатарында) металл патрондарды қолданатын револьверлік тапаншаларды жасауы, 1860 жылдардың соңы мен 1870 жылдардың басында АҚШ-та патронмен ату қаруларын стандартқа айналдыруға көмектесті, бірақ көптеген адамдар содан кейін де перкуссиялық револьверлерді қолдануын жалғастырды.

Қазіргі заманғы металл патрондар

Көптеген алғашқы толық металл оқ-дәрілер "пин-файр" және "рим-файр" типтері болды. Бірінші орталық отты металл патронын Жан Сэмюэл Паули 19 ғасырдың басында ойлап тапты. Дегенмен, ол алғашқы патрон болғанымен, сәтті артқы жүктемелі оқ-дәрінің ажырамас бөлігі болған, Паули перкуссиялық капкақпен тұтандырылғанға дейін қайтыс болды. Француз Луи Николас Флобер 1845 жылы бірінші металл оқ-дәріні ойлап тапты. Оның оқ-дәрісі үстіне оқ бекітілген соққылық капкақтан тұрды. Флобер бұл оқ-дәріге "салондық мылтық" деп атады, себебі бұл мылтықтар мен тапаншалар үлкен үйлердегі жабық ату залдарында ату үшін жасалған. Бұл 6 мм Flobert оқ-дәрілерінде ешқандай ұнтақ жоқ. Оқ-дәрідегі жалғыз қозғалтқыш зат – соққылық капкақ. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде 6 мм Flobert оқ-дәрісі .22 BB Cap және .22 CB Cap оқ-дәрілерімен сәйкес келеді. Бұл оқ-дәрілердің бастапқы жылдамдығы шамамен 700 фут/с (210 м/с) құрайды. Француз қарушы Бенджамин Хульер Лефаушеудің картоннан жасалған оқ-дәрісін жетілдіріп, 1846 жылы Парижде патент алды. Бұл ұнтақ бар алғашқы толық металл "пин-файр" оқ-дәрісі болды. Ол сондай-ақ патенттік талаптарында мыс немесе қола корпустарды пайдаланатын перделі және орталық отты оқ-дәрілерді де енгізді. 1857 жылы АҚШ-та Флобер оқ-дәрілері .22 Short оқ-дәрісіне әсер етті, ол алғашқы американдық револьвер үшін арнайы жасалды. Бір жыл бұрын, 1856 жылы, LeMat револьвері алғашқы американдық артқы жүктемелі қару болды, бірақ ол "рим-файр" емес, "пин-файр" оқ-дәрілерін қолданды. Бұрын Colt's Patent Firearms Manufacturing Company компаниясының қызметкері Ролин Уайт револьвер цилиндрін металл оқ-дәрілерді қабылдау үшін бұрғылау идеясын Америкада алғаш рет ойлап тапты (шамамен 1852 жыл), ал әлемде бірінші болып бұрғыланған цилиндрлерді қолданған Лефауше 1845 жылы болды, ол артқы жағынан жүктелетін қымыз қорапты револьверді ойлап тапты. Бұрғыланған цилиндрдің тағы бір мүмкін авторы – 1839 жылы бұрғыланған цилиндрмен бірге қымыз қорапты револьверді тапсырыс бойынша жасаған Перрин есімді француз. Басқа да мүмкін авторлар бар: Францияның Девизмесі 1834 немесе 1842 жылы сол кезеңде артқы жүктемелі револьвер жасағанын мәлімдеген, бірақ оның талаптары кейінірек француз соттары дәлелсіз деп тапты, сондай-ақ 1853 жылы артқы жүктемелі револьверлерге патент алған Бельгияның Hertog & Devos және Malherbe & Rissack компаниялары. Алайда Сэмюэл Колт бұл жаңалықты қабылдамады. Уайт Колтты тастап, Смит пен Вессонға патентіне лицензия алу үшін барды, осылайша 1857 жылы S&W Model 1 пайда болды. Патент 1870 жылға дейін жарамдылығын жоғалтпады, бұл Смит пен Вессонның бәсекелестеріне металл оқ-дәрілерді пайдалана отырып, өздерінің айналмалы артқы жүктегіштерін жобалауға және коммерцияландыруға мүмкіндік берді. Сол кездегі танымал модельдер – Colt Open Top (1871–1872) және Single Action Army "Peacemaker" (1873). Бірақ мылтықтарда Роллин Уайттың патенттік құқықтары лейверлік механизмге патенттерді бұзуға кедергі келтірмеді, өйткені Уайт тек бұрғыланған цилиндрлер мен айналмалы механизмдерге қатысты патентке ие болды. Осылайша, үлкен калибрлі "рим-файр" оқ-дәрілері 1857 жылдан кейін, Смит пен Вессонның .22 Short оқ-дәрісі алғаш рет енгізілгеннен кейін көп ұзамай пайда болды. Бұл мылтық оқ-дәрілерінің кейбіреулері Америка Азаматтық соғысында қолданылды, соның ішінде .44 Henry және 56-56 Spencer (екеуі де 1860 жылы). Алайда үлкен "рим-файр" оқ-дәрілері көп ұзамай орталық отты оқ-дәрілермен ауыстырылды, олар жоғары қысымды қауіпсіз түрде ұстай алатын. 1867 жылы британдық соғыс кеңсесі 1853 үлгідегі Энфилд мылтықтарында Eley-Boxer металл орталық отты оқ-дәрі корпусын қабылдады, олар Снайдер принципі бойынша Снайдер Энфилд артқы жүктегіштерге айналдырылды. Бұл шарнырлы блок ашылуынан тұрады, осылайша оқ-дәріге қарсы жалған брейк қалыптастырады. Капсюль оқ-дәрінің түбінде орналасқан және брейк блогы арқылы өтетін соққышпен оқталды. Басқа еуропалық державалар 1866-1868 жылдар аралығында металл оқ-дәрі корпустарының орнына қағаздан жасалған әскери мылтықтарды қабылдады. Бастапқы Eley Boxer оқ-дәрі корпусы жұқа оралған мыстан жасалған, кейде бұл оқ-дәрілер жарылып, ату кезінде корпустың оралмаған қалдықтарымен артқы жүктегішті бітеді. Кейіннен қатты тартылған, орталық отты оқ-дәрі корпусы, бір тұтас қатты металлдан жасалған, мыс қорытпасынан жасалған, қалың металлдан жасалған қатты түбімен алмастырылды. Өздерінің тұтандыру құралдарын қамтитын қатты тартылған металл корпустары бар орталық отты оқ-дәрілер қазіргі заманғы әскери және спорттық мылтықтардың барлық түрлерінде дерлік қолданылады. Шамамен 1870 жылға қарай өңдеу төзімділігі жақсарды, оқ-дәрі корпусы ату камерасын герметтеу үшін қажет болмайды. Нақты беткейлі болттар да герметтеуге қабілетті және экономикалық тұрғыдан өндіріледі. Алайда, қалыпты тозу және жыртылу бұл жүйенің жалпы түрде мүмкін емес екенін көрсетті.

Номенклатура

Кез келген патронның атауы міндетті түрде патронның немесе қарудың өлшемін білдірмейді. Атауы – тек қана стандартталған және қабылданған лақап есім. SAAMI (Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute) және оның еуропалық әріптесі (CIP) мен осы ұйымдардың мүшелері патронның дұрыс атауын белгілейді. Патронды белгілі бір "калибр" деп атау толық емес (мысалы, "30 06 калибр"), себебі "калибр" сөзі тек оқтың диаметрін ғана сипаттайды. Осы патронның толық атауы .30–'06 Springfield. "’06" дегені – ол 1906 жылы енгізілгенін білдіреді. Спорттық қаруларда "калибрдің" жалғыз тұрақты анықтамасы – ұңғыманың диаметрі, ал ондаған бірегей .30 калибрлі патрон түрлері бар. Патрон номенклатурасында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Кейде атаулар патронның әртүрлі сипаттамаларын көрсетеді. Мысалы, .308 Winchester 308/1000 дюйм диаметріндегі оқты пайдаланады және оны Winchester стандарттаған. Керісінше, патрон атаулары көбінесе патронмен ешқандай байланысы жоқ нәрсені көрсетеді. Мысалы, .218 Bee 224/1000 дюйм диаметріндегі оқпен атылады, .22 ұңғыма арқылы атылады және т.б. Осы патрон атауындағы "218" және "Bee" бөліктері патронды стандарттағандардың тілегін ғана көрсетеді. Көптеген ұқсас мысалдар бар, мысалы: .219 Zipper, .221 Fireball, .222 Remington, .256 Winchester, .280 Remington, .307 Winchester, .356 Winchester. Патрон атауында екі сан қолданылса, екінші сан түрлі нәрсені білдіруі мүмкін. Көбінесе бірінші сан ұңғыма диаметрін (дюйм немесе миллиметр) көрсетеді. Екінші сан – корпустың ұзындығын (дюйм немесе мм) көрсетеді. Мысалы, 7.62×51 мм NATO ұңғыма диаметрі 7.62 мм және корпустың жалпы ұзындығы 51 мм, ал жалпы ұзындығы 71.1 мм. Коммерциялық нұсқасы .308 Winchester. Ескі қара ұнтақты патрондарда екінші сан әдетте ұнтақ зарядын (түйірлермен) көрсетеді. Мысалы, .50 90 Sharps 0,50 дюймдік ұңғымаға ие және қара ұнтақтың номиналды заряды қолданылған. Көптеген мұндай патрондар үш санды жүйемен белгіленген (мысалы, 45–120–31/4 Sharps: 45 калибрлі ұңғыма, 120 түйір (қара) ұнтақ, 31/4 дюймдік ұзындығы). Басқа жағдайларда ұқсас үш санды жүйе ұңғыманы (калибрді), зарядты (түйірлерді) және оқтың салмағын (түйірлерді) көрсетті. 45 70 500 Government – мысал ретінде келтіріледі. Көбінесе атау оны стандарттаған компанияны немесе жеке тұлғаны көрсетеді, мысалы .30 Newton, немесе сол адам үшін маңызды болған кейбір сипаттаманы. .38 Special шын мәнінде (жакеттелген) немесе (қола) оқтың номиналды диаметріне ие, ал корпустың номиналды диаметрі одан өзгеше, сондықтан осылай аталған. Бұл тарихи тұрғыдан логикалық: .36 калибрлі қақпақ және шарлы револьверлердің камералары арқылы бұрғыланған тесіктер оларды патронмен жұмыс істеуге бейімдеген кезде, және бұл револьверлерде жұмыс істеуге арналған патрон логикалық түрде .38 Colt деп аталды. Бастапқы патрондар .22 калибрлі rimfire сияқты үккілі оқты пайдаланды, онда оқ қаптамамен бірдей диаметрде болды. Ертедегі Colt Army .38 ұңғымасының диаметрі .357" диаметрлі оқтың оқпаннан өтуіне мүмкіндік береді. Цилиндр бір қадамсыз түзу бұрылады. Кейінгі нұсқалар бастапқы .38" орнына диаметрі .357" диаметрлі, ұңғыма диаметрі азайтылған, іштей майланған оқ-дәрілерді қолданды. .38 Special оқтың диаметрі мен қаптама диаметрі арасындағы айырмашылық қаптама аузының қалыңдығын көрсетеді (шамамен 11/1000 дюйм әр жағынан). .357 Magnum .38 Special-ден дамыған. .357 атауы оқтың диаметрін (мыңнан бір бөліктермен) көрсетеді, емес қаптама диаметрін. "Magnum" сөзі оның ұзын қаптамасын және жоғары жұмыс қысымын көрсету үшін қолданылды.

Жіктеу

Картридждер негізгі сипаттамалары бойынша жіктеледі. Бір жіктеме – капсюльдің орналасуы. Алғашқы патрондар тігіш ұшты (pinfire) болып, содан кейін жиекті (rimfire), ал соңында орталық ұшты (centerfire) болып дамыды. Тағы бір жіктеме картридждердің патрон ұясында (бас кеңістігінде) қалай орналасқанын сипаттайды. Жиекті картридждер жиегі патрон басына жақын орналасады; сонымен қатар, жиек патронды патрон ұясынан шығару үшін қолданылады. Мысалдары – .22 Long Rifle және .303 British. Жиексіз картридждерде патрон басының диаметрі корпустың диаметрімен шамалас немесе кіші болады. Патронды патрон ұясынан шығару үшін басында ойық болады. Патронның патрон ұясындағы орналасуы басқа тәсілдермен жүзеге асырылады. Кейбір жиексіз патрондар мойны қысқартылған, және олар патронның иығы арқылы орналасады. Мысалы, .30-06 Springfield. Пистолет патрондары мыс қабығының түбімен орналастырылуы мүмкін. Мысалы, .45 ACP. Белдеулі картридждің басына жақын қалың металлдан жасалған кең жолақ орналасқан. Мысалы, .300 Weatherby Magnum. Жиексіз картридждердің ең радикальды түрі – керілген қабық (rebated case); мұндай қабық осыған қатысты, өйткені оқ атылғанда қабық қозғалады (яғни, ол бекітілмеген). Мысалы, 20 мм×110RB.

Ортаға ату

Орталық отты патронның қаптама басындағы ойықта орналасқан орталық праймері болады. Әлемдегі спорттық оқ-дәрілер үшін қолданылатын көптеген қаптамалар боксерлік праймерлерді пайдаланады. Боксерлік праймерлерді стандартты қайта зарядтау құралдарымен алып тастау және ауыстыру оңай, бұл оларды қайта пайдалануға мүмкіндік береді. Кейбір еуропалық және азиялық өндірістегі әскери және спорттық оқ-дәрілер Бердан праймерлерін қолданады. Осы қаптамалардан (декапсуляциялау) пайдаланылған праймерді алу үшін арнайы құрал қажет, себебі праймер ұясы (праймер қоспасы ұнтақталынатын жер) қаптаманың бір бөлігі болып табылады және қаптамада боксерлік праймерлердегідей праймерді іштен шығаруға арналған орталық тесік болмайды. Бердан қаптамаларындағы ұңғыл тесіктері ұяның екі жағында орналасқан. Дұрыс құралдар мен компоненттер болған жағдайда Бердан праймерлі қаптамаларды қайта зарядтау толыққанды мүмкін. Дегенмен, Бердан праймерлері АҚШ-та кеңінен қолжетімді емес.

Шалқымалы от

Шеттік жану оқшаулауы орталық жану оқшаулауы жетілдірілгенге дейін танымал шешім болды. Шеттік жану корпусында центробектік күш сұйық бастауыш қоспасын айналдыру кезінде өндіруші корпусты жоғары жылдамдықпен айналдырады және корпустың ішкі жиегіндегі бүктемеде пайда болған қуысқа бастауыш қоспа қоспасын кептіру үшін айналатын корпусты қыздырады. 19 ғасырдың ортасы мен соңында көптеген шеттік жану патрондары болды. Бүгінде олардың тек бірнешеуі, көбінесе кішкентай калибрлі мылтықтарда қолданылады, жалпы және кең қолданыста қалады. Оларға .17 Mach II, .17 Hornady Magnum Rimfire (HMR), 5 мм Remington Magnum (Rem Mag), .22 (BB, CB, Short, Long, Long Rifle) және .22 Winchester Magnum Rimfire (WMR) кіреді. Қазіргі заманғы ең берік мылтықтарда қолданылатын қазіргі заманғы орталық жану корпустарымен салыстырғанда, қазіргі шеттік жану патрондарының дизайны, мылтықтың конструкциялық шектеулеріне байланысты, салыстырмалы түрде төмен камералық қысым тудыратын зарядтарды қолданады, себебі жиектің мылтықтан жақтық қолдауы аз немесе мүлдем жоқ. Мұндай қолдау камераның, құлпының және оқ ату механизмінің конструкциясында өте жоғары дәлдік талап етеді. Бұл тиімді емес болғандықтан, камералық қысымнан туындаған кернеу корпустың жиегін сыртқа қарай итермеуі және жиектің едәуір кеңеюіне әкелмеуі үшін шеттік жанудың қысымын жеткілікті деңгейде төмен ұстау қажет. Сонымен қатар, бүктемелі жиектің қабырғасы жұқа болуы керек және оқ ату механизмінің соққысымен жиектің деформациялануына мүмкіндік беру үшін жеткілікті икемді болуы керек, содан кейін бастауыш қоспасы тұтанады, ал корпустың жарылуын болдырмау керек. Егер жиек тым қалың болса, ол деформацияға төзімді болады, ал егер ол тым қатты болса, жиек деформацияланбастан сыныққа ұшырайды. Террористер мен қылмыскерлерге қарсы JSP және HP қолданылуы керек.

Жалпы қолданылатын картридждер

Қару-жарақ түрлері сандық тізімде көрсетілген. 22 Long Rifle (22 LR): Көбінесе нысана ату және алабұға сияқты ұсақ аң аулау үшін қолданылатын оқ. Бұл оқтың кіші өлшеміне байланысты, 22 rimfire патронымен жабдықталған ең кішкентай жеке қорғану тапаншаларын (көптеген орталық отты тапаншалардан тиімділігі төмен болғанымен) орталық отты патронмен жабдықталған тапаншаны жасыру мүмкін емес жағдайларда жасыруға болады. 22 LR – спорттық қарудың ең көп қолданылатын патроны, себебі ол кез келген орталық отты оқ-дәріге қарағанда әлдеқайда арзан және 22 оқтың жеңіл салмағы мен орташа жылдамдығынан туындайтын кері соққы өте аз. .22 250 Remington: Орта және ұзақ қашықтықтағы ұсақ аң аулау, зиянкестерді жою және нысана ату үшін өте танымал. 22–250 – Батыс Еуропада түлкі аулау және басқа зиянкестерді жою үшін ең танымал оқтардың бірі, себебі оның траекториясы тегіс және қоян мен түлкідей зиянкестерге өте дәл тиеді. .300 Winchester Magnum: Барлық уақыттағы ең танымал үлкен аң аулау оқтарының бірі. Сондай-ақ, ұзақ қашықтықтағы снайперлік оқ ретінде АҚШ Теңіз күштері мен Германияның Бундесвері қолдайды. 338 Lapua сияқты емес болса да, оның қуаты 7 мм Remington Magnum қуатына тең және 7.62×51 мм NATO оқтан асып түседі. 30 06 Springfield (7.62×63 мм): 20-ғасырдың бірінші жартысында АҚШ армиясының стандартты винтовкасы. Бұл Солтүстік Американың және әлемнің көптеген ірі аңдарын аулауға жарамды, толық қуатты винтовка. .303 British: 1888 жылдан 1954 жылға дейін Британ империясының әскери винтовка патроны. .308 Winchester: әскери 7.62×51 мм NATO оғына негізделген орталық отты патронның коммерциялық атауы. 1954 жылы НАТО 7.62×51 мм NATO T65 оғын қабылдамас бұрын екі жыл бұрын Winchester (Olin Corporation еншілес компаниясы) бұл оқты 308 Winchester деп атап, коммерциялық аңшылық нарығына енгізді. Winchester Model 70 және Model 88 винтовкалары осы оқпен жабдықталды. Содан бері 308 Winchester әлемдегі ең танымал қысқа мерзімді үлкен аң аулау оғына айналды. Ол сондай-ақ азаматтық және әскери жарыстарда, әскери снайперлік және полицияның қауіпсіздік қызметінде жиі қолданылады. .357 Magnum: .38 Special корпусының ұзартылған нұсқасы, .38 Special максималды камералық қысымының екі еселенген мөлшерімен зарядталған және аңшылар мен құқық қорғау органдары қызметкерлері үшін жылдам қабылданып алынған. Оның енгізілген кезде 357 Magnum оқтары автомобильдердің болат панельдерін тесіп, қозғалтқыш блоктарын бұзуға қабілетті деген мәлімдеме жасалған (көлікті істен шығару үшін). .375 Holland & Holland Magnum: 20-ғасырдың басында Африканың ірі аңдарын аулау үшін жасалған және 20-ғасырдың ортасында Африканың ірі аңдарын аулау үшін ең аз калибрлі винтовка деп заңдастырылған. .40 S&W: 10 мм Auto-ның қысқартылған корпусты нұсқасы. .44 Magnum: Негізінен аң аулауға арналған жоғары қуатты пистолет. .45 ACP: АҚШ-тың стандартты пистолет оғы шамамен бір ғасыр бойы. Типик 45 ACP оқтары дыбыс астындағы жылдамдықпен ұшады. .45 Colt: ұзын патронды қолданатын күшті 45 калибрлі револьвер. 45 Colt Colt Single Action Army үшін жасалған және 1873 жылы АҚШ армиясы қабылдаған. Басқа 45 калибрлі бір және екі әрекетті револьверлер де осы оқты пайдаланады. .45 70 Government: 1873 жылы АҚШ армиясы Springfield Model 1873 винтовкасы үшін стандартты қызметтік винтовка патроны ретінде қабылдаған. Бұл патронның көптеген коммерциялық жүктемелері ескі винтовкадан немесе оның көшірмесінен заманауи жүктемені атуға тырысу мүмкіндігімен шектеледі. Алайда, Marlin, Ruger және Browning зауыттарында шығарылатын қазіргі винтовкалар бастапқы қара ұнтақ патрондарынан екі есе көп қысымды қабылдай алады. .50 BMG (12.7×99 мм NATO): Бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғыста ұшақтарды жою үшін жасалған, бұл оқ әлі де жеңіл броньға қарсы қолданылады. Ол ауыр пулеметтерде және жоғары қуатты снайперлік винтовкаларда қолданылады. Мұндай винтовкалар, басқа да нәрселермен қатар, жерге тұрған ұшақтардың және бронетранспорттың осал бөліктерін жою сияқты әскери материалдарды жою үшін қолданылуы мүмкін. Азаматтық атысшылар оларды қашықтықтан нысана ату үшін пайдаланады. 5.45×39 мм Кеңес: 5.56×45 мм NATO оғына кеңестік жауап. 5.56×45 мм NATO: 1960 жылдары АҚШ әскері қабылдаған, кейіннен 1980 жылдардың басында 7.62×51 мм-ді алмастырып, НАТО стандартты винтовка оғына айналды. Кейін Remington бұл әскери оқты .223 Remington деп атады, ол құрттар мен ұсақ аң аулау үшін өте танымал. 7×64 мм: Еуропадағы ең танымал ұзақ қашықтықтағы құрттар мен орта және үлкен аң аулау оқтарының бірі, әсіресе Франция және (бұрынғы) Бельгия сияқты елдерде, онда әскери патронымен жабдықталған қарудың иеленуі тыйым салынған немесе шектеулі. Бұл оқ еуропалық винтовка жасаушылармен болтты және жиектелген нұсқада ұсынылады. 7×65 ммR екі және біріктірілген винтовкаларда қолданылады. Оның танымалдығының тағы бір себебі – траекториясы тегіс, өте жақсы тегілуі және қолданылатын оқ пен жүктемеге байланысты жоғары әмбебаптығы. 7 мм оқтардың кең таңдауымен бірге 7×64 мм түлкі мен қаздан бастап, скандинавиялық елікке және Солтүстік Американың қара аюына тең еуропалық қоңыр аюға дейін қолданылады. 7×64 мм 270 Winchester және 280 Remington оқтарының өнімділігін толық қайталайды. 7 мм Remington Magnum: Ұзақ қашықтықтағы аң аулау оғы. 7.62×39 мм: 1940-жылдардың ортасынан 1970-жылдардың ортасына дейін стандартты кеңестік/Комблок винтовка оғы, бұл әлемдегі ең көп тараған оқтардың бірі, себебі кең таралған Калашников АК-47 сериясының таралуы. 7.62×51 мм NATO: Бұл 5.56×45 мм-мен алмастырылғанға дейін стандартты НАТО винтовка оғы болды. Қазіргі уақытта НАТО снайперлік винтовкасы және орта пулемет патроны. 1950 жылдары ол винтовкалар үшін стандартты НАТО оғы болды, бірақ кері соққы мен салмақ FN FAL сияқты жаңа шайқас винтовкаларының дизайны үшін қиындық тудырды. Коммерциялық стандартта 308 Winchester деп белгіленді. 7.62×54 ммR: 1890 жылдардан 1940 жылдардың ортасына дейін стандартты орыс винтовка оғы. "R" жиекті білдіреді. 7.62×54 ммR винтовка оғы 1891 жылға дейін орыс дизайны. Бастапқыда Мосин-Нагант винтовкасы үшін жасалған, ол кеш патшалық дәуірде және Кеңес кезеңі бойында, SVT 40 сияқты пулеметтер мен винтовкаларда қолданылды. Winchester Model 1895 орыс үкіметімен жасалған келісім бойынша осы патронмен жабдықталды. Ол әлі де Ресей армиясымен Dragunov және басқа снайперлік винтовкаларда және кейбір пулеметтерде қолданылады. Оқ бұлжымай "7.62 орыс" деп аталады. Бұл атау кейде адамдарды осы оқты СКС және АК-47 винтовкаларында қолданылатын "7.62 кеңестік" оғымен шатастырады. 7.65×17 мм Browning SR (32 ACP): Өте кішкентай пистолет оғы. Алайда, 1970 жылдардың ортасына дейін бұл Еуропадағы басты полиция оғы болды. "SR" жартылай жиекті дегенді білдіреді, яғни корпустың жиегі корпустың диаметрінен сәл үлкен. 8×57 мм IS: 1888 жылдан 1945 жылға дейін Германияның стандартты қызметтік винтовка оғы, 8×57 ммIS (сонымен қатар 8 мм Mauser) коммерциялық, артық және әскери сату арқылы бүкіл әлемде кең таралды және Еуропаның көптеген бөліктерінде танымал және жиі қолданылатын аң аулау оғы болып табылады, себебі осы калибрдегі қолжетімді аңшылық винтовкалардың көптігі және әртүрлі аңшылық, нысаналық және әскери артық оқтардың болуы. 9×19 мм Parabellum: 20-ғасырдың басында Германия әскері үшін ойлап табылған, 9×19 мм Parabellum оғының кең таралуы оны НАТО стандартты пистолет және субмашиналық пулемет оғы ретінде логикалық таңдауға айналдырды. 9.3×62 мм: 6.5×55 мм-мен қатар Скандинавиядағы өте танымал үлкен аң аулау оғы, онда ол шағын және орта аңдарға арналған әмбебап аң аулау оғы ретінде қолданылады.

Жыланнан жасалған ұрық

Жыланға арналған оқ (сонымен қатар: құсқа арналған оқ, егеуқұйрыққа арналған оқ және шаң оқ) – кішкентай қорғасыннан жасалған тапанша мен мылтық оқтарын білдіреді. Жыланға арналған оқтар көбінесе жыландар, кеміргіштер, құстар және басқа да зиянды жануарларды өте жақын қашықтықтан ату үшін қолданылады. Ең көп таралған жыланға арналған оқ патроны – No. 12 нөмірлі ұсақ қорғасынмен зарядталған .22 Long Rifle патроны. Стандартты мылтықтан олар шамамен дейін қашықтықта тиімді ату үлгісін бере алады, ал тегіс ұңғылы мылтықта бұл қашықтық дейін жете алады.

Қаптамасыз оқ-дәрілер

Көптеген үкіметтер мен компаниялар қапсыз оқ-дәрілерді әзірлеуді жалғастыруда (мұнда бүкіл қаптама жинағы оқ атылғанда толығымен жанып кетеді немесе қалған бөлігі оқпен бірге шығарылады). Қазірге дейін ешқайсысы да азаматтық нарыққа жетіп, коммерциялық сәттілікке қол жеткізе алмады. Тіпті әскери нарықта да қолданылуы шектеулі. 1848 жыл шамасында Шарпс мылтық пен қағаз патрон жүйесін (примерден басқа барлық құрамдастарды қамтиды) енгізді. Жаңа болғанда, бұл мылтықтардың камера бөлігінен газдың айтарлықтай шығуы байқалды, ал пайдалану барысында бұл ақаулар күшейе түсті. Осы мәселе қапсыз оқ-дәрілер мен қару жүйелерін бүгінгі күнге дейін мазалап келеді. Daisy Heddon VL Single Shot Rifle, .22 калибрлі қапсыз оқ қолданатын, 1968 жылдан бастап ауа қару компаниясы тарапынан өндірілді. Көрініс бойынша, Daisy бұл қаруды нағыз атыс қаруы деп санамаған. 1969 жылы ATF оны атыс қаруы деп таныды, бірақ Daisy-дің оны өндіруге лицензиясы болмады. 1969 жылы қару мен оқ-дәрінің өндірісі тоқтатылды. Олар әлі де екінші нарықта, көбінесе коллекциялық заттар ретінде қолжетімді, себебі көптеген иелері оның дәлдігінің жоғары еместігін хабарлайды. 1989 жылы Германияның танымал қару-жарақ өндірушісі Heckler & Koch 4.73×33 мм тіктөртбұрышты қапсыз оқ атып, G11 шабуыл винтовкасын жарнамалай бастады. Оқ механикалық түрде, ендірілген примермен атылды. 1993 жылы Австриядағы Voere қару мен қапсыз оқ-дәрілерді сатуды бастады. Олардың жүйесі 17,5 ± 2 вольт кернеумен электронды түрде іске қосылатын примерді пайдаланды. Жоғарғы және төменгі шектеулер, сыртқы токтан немесе статикалық электрден кездейсоқ оқ атудың алдын алады. Тікелей электрлік оқ ату, инемен байланысты механикалық кешігуді жояды, құлыптау уақытын қысқартады және мылтық механизмін оңай реттеуге мүмкіндік береді. Екі жағдайда да "қаптама" қатты нитроцеллюлозадан тікелей қалыптастырылды, ол өте мықты және инертті. Оқ пен пример отын блогына жабыстырылды.

Құс

"Троунд" ("Үшбұрышты дөңгелек") – 1958 жылы Дэвид Дардик арнайы жасалған Dardick 1100 және Dardick 1500 ашық камералы қаруларда қолдану үшін жасалған ерекше патрон түрі. Аталымынан көрініп тұрғандай, троундтар көлденең қимасы үшбұрышты болып келетін және пластик немесе алюминийден жасалған, патронның ішіне ұнтақ пен оқ толығымен орналастырылған. Троунд дизайны сонымен қатар, Dardick қаруларымен дәстүрлі .38 Special және 22 Long Rifle патрондарын пайдалануға мүмкіндік беретін патрон адаптері ретінде де шығарылды.

Экологиялық таза картридждер

Олар ластануды алдын алу үшін жасалған және көбінесе биоразлагаюшы (металдардан басқа) немесе толыққанды биоразлагаюшы. Олар көнерек қаруларда қолдануға да арналған.

Ашық оқ-дәрі

Бос патрон – снарядты қамтымайтын немесе металл емес (мысалы, ағаштан жасалған) снарядты пайдаланатын, бос ату адаптеріне тиген кезде ұнтақталып кететін оқ. Оқ ұстап тұру үшін, снаряд әдетте орналасатын тесік тығыздалып жабылады және/немесе оқ атудан шыққан кезде жылдам таралатын материалмен герметикаландырылады. Бұл герметик материал өте жақын қашықтықта зиян келтіруі мүмкін. Актер Джон Эрик Хексум бос патронмен өзін-өзі атып өлтірді, ал актер Брэндон Ли «Қарға» фильмін түсірілімі кезінде қаза тапты, себебі, муфтода қалған оқ бос патронның әсерінен денесіне кіріп, омыртқасын зақымдады. Қару дұрыс деактивацияланбаған және бұрын оқ орнына макет оқ салынған патрон қолданылған. Біреу оқ атар тұтқаны тартып, оқ тесікке дыбыссыз кірді. Бос патрондар жаттығуларда қолданылады, бірақ олар әрқашан қарудың нағыз оқпен бірдей әрекет етуін қамтамасыз етпейді; кері соққы әлдеқайда әлсіз болады, ал кейбір автоматты қарулар газ жүйесін іске қосу үшін газ қысымын шектеуге арналған бос ату адаптерімен жабдықталғанда ғана дұрыс жұмыс істейді. Бос патрондарды минаатарды ұшыру үшін де қолдануға болады, бірақ кейінірек жүйелер «оқ тұзағы» дизайнын пайдаланды, ол дәстүрлі оқтан оқты ұстап алып, жылдамдықты арттырады. Бұл сондай-ақ минаатарға қателікпен нағыз оқты атып жіберу қаупін жояды, оның нәтижесінде минаатар алға жылжудың орнына бірден жарылып кетеді. Бос патрондар сондай-ақ арқан ілгегін, бау-арқанды немесе ракетаны ұшыруға, сондай-ақ қарулы итті жаттықтыру үшін қолданылатын жаттығу құралы ретінде де қолданылады. Әртүрлі шеге қағу автоматтарында қолданылатын қуатты зарядтар негізінен жиек отты бос патрондар болып табылады.

Дүмбілік оқ

Оқу-жаттығу патрондары – әскери оқулар мен жаттығулар кезінде қолданылатын, құрамында ұшқыш зат пен капсюль жоқ патрондардың инертті нұсқалары. Олардың мөлшері мен пішіні тірі патрондармен бірдей, сондықтан қарудың механизміне де сол сияқты орналасады. Құрғақ оқ ату (бос патронмен ату тетігін босату) кейде қарудың соққышына зақым келтіруі мүмкін болғандықтан, орталықтан ату қаруларын "құрғақ оқ ату" жаттығулары кезінде зақымданудан қорғау үшін арнайы жасалған, "шапқақ" деп аталатын инертті патрондар қолданылады. Оқу-жаттығу патрондарын және шапқақтарды тірі патрондардан ажырату үшін олар ерекше белгілермен жабдықталады. Белгілердің түрлері әртүрлі болуы мүмкін: мысалы, патрон корпусына түрлі түсті жолақтар салу, корпуста тесіктер жасау, оқты немесе патрон корпусын бояу, немесе осылардың комбинациясы. Орталықтан атуға арналған оқу-жаттығу патрондарының капсюлі көбінесе болмайды, оның орнындағы тесік ашық қалдырылады. Бұл патрондар тірі патрондармен бірдей механикалық құрылымға ие болғандықтан, олар бір рет зарядталатын, атылатын және кейін тасталатын болса, оқу-жаттығу патрондары жиі қолданылуы салдарынан тозығып, зақымдануы мүмкін. Сондықтан оларды үнемі тексеріп отыру қажет, олардың қолдануға жарамсыз күйге жетпегенін анықтау керек. Мысалы, патрон корпусы жыртылып немесе деформацияланып, жылжымалы бөліктерге ілігіп қалуы мүмкін, ал оқ бөлініп, патрон шығарылған кезде оқ ұңғысында қалып қоюы мүмкін.

ECI (Бас камераның индикаторы)

Жарқын түсті ECI – бұл механикалық немесе оператордың қателігінен туындаған кездейсоқ оқ ату мүмкіндігін азайту үшін, тірі патронның қасақана түрде патрон ұясына енуіне жол бермейтін инертті патрон ұясы. Сырттан көрінетін L пішіндес флаг, атушыға және басқа да қатысты адамдарға қарудың күйін дереу білдіреді. ECI әдетте қаруға қысқа баумен бекітіледі және жағдай күрт өшкенде, тірі патрон салу үшін жылдам шығарылуы мүмкін. Бұл қауіпсіздік құрылғысы Израиль қорғаныс күштерінде стандартты жабдық ретінде қолданылады, ол "Мек Порек" деп белгілі.

Шалқа

Снап-кап – стандартты патрон пішініндегі, бірақ ішінде праймері, ұшқыш заттары немесе оғы жоқ құрылғы. Ол кейбір конструкциядағы қаруды құрғақ оқпен атқанда зақымдануға жол бермеу үшін қолданылады. Ескі үлгідегі аз ғана дөңгелек және орталық ұялы қаруларды патроны бос болғанда сынақтан өткізуге болмайды, себебі бұл ату тетігінің әлсіреуіне немесе сынуына, сондай-ақ осы қарудың басқа да бөліктерінің тозуына алып келуі мүмкін. Алғашқы конструкциядағы дөңгелек қарулардың жағдайында құрғақ оқпен ату камера жиегінің деформациялануына да себеп болуы мүмкін. Сондықтан кейбір мергендер қарудың ату тетігін алға жылғанда серпілісті жұмсарту үшін снап-капты пайдаланады. Кейбір снап-каптарда серпімді демпферлі жалған праймер, немесе пластиктен жасалған, немесе мүлдем болмайды; серпімдер немесе пластик ату тетігінен келетін күшті сіңіріп алады, бұл пайдаланушыға қарудың механизмін зақымдамай, қауіпсіз түрде сынауға мүмкіндік береді. Снап-каптар мен механизмді тексеруге арналған макеттік патрондар, сонымен қатар, оқу кезінде нақты патрондардың орнына зарядтау және оқтарды шығару жаттығуларында, сондай-ақ қарудың істемеуі немесе басқа да бұзушылықтарға дайындық үшін қолданылады, себебі олар жанбайтын "бұзық" патрон сияқты жұмыс істейді. Әдетте, бір снап-капты 300-400 рет қолдануға болады. Одан кейін, жалған праймердегі тесікке байланысты, ату тетігі оған жетпейді.