Шотландия Ұлттық Партиясының тарихы және тәуелсіздік күресі

Шотландия ұлттық партиясы (SNP) – тәуелсіздік үшін күресетін социал-демократиялық саяси күш. Тарихы, құрылуы, билікте болуы туралы ақпарат.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the Scottish National Party — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Шотландия саяси тарихының бір қыры

Шотландияда Шотландия Ұлттық партиясы (SNP) – Шотландияның тәуелсіздігі үшін күресетін солшыл әлеуметтік-демократиялық саяси партия. SNP 2007 жылғы сайлаудан бері Шотландияның өкілеттік заң шығару органында азшылық үкімет ретінде билік жүргізіп келеді, 2011 жылғы сайлауда көпшілік үкіметке ие болды және 2016 жылғы сайлаудан бері қайтадан азшылық үкімет болып табылады.

Алғашқы жылдары (1934-1960 жж.)

Партия 1934 жылғы 7 сәуірде Шотландияның Ұлттық партиясы (НҰП) мен Шотландия партиясының бірігуі нәтижесінде құрылды. Сэр Александр МакЭуэн жаңа партияның бірінші басшысы болды. Бірігу – Шотландиядағы ұлтшыл қозғалыстың бірлігін қалаған және Шотландия партиясының пайда болғанын білгеннен кейін оны қолдауға ұмтылған НҰП-тың жетекші тұлғасы Джон МакКормиктің идеясы болды. Бастапқыда, СНП Шотландияның толық тәуелсіздігін емес, Ұлыбритания құрамында Шотландия Ассамблеясын құруды қолдады. Бұл, тәуелсіздікті жақтаған НҰП пен деволюцияны қолдаған Шотландия партиясы арасындағы келісім нәтижесінде партияның конституциялық мәселедегі бастапқы ұстанымы болды. Джон МакКормик екі партияның бірігуін қалаған және Шотландия партиясын тәуелсіздік емес, децентрализацияны қолдау арқылы ғана көндіруге болатынын білген. Алайда, СНП Шотландияның толық тәуелсіздігін қолдау тұрғысынан НҰП-тың позициясына оралды. Профессор Дуглас Янг 1942-1945 жылдары Шотландия Ұлттық партиясының басшысы болды. Янг шотланд халқының әскерге шақырудан бас тартуы үшін күресті, ал оның әрекеттері нацистерге қарсы британдық соғыс күшін әлсірету ретінде қарастырылды. Янг әскерге шақырудан бас тартқаны үшін түрмеге қамалды. Джон МакКормик 1942 жылы партиядан кетті, себебі сол жылы Глазгода өткен СНП конференциясында партияның толық тәуелсіздікті қолдау саясатын өзгертіп, үкіметтік құқыққа көшуге мүмкіндік бермеді. МакКормик Шотландия келісімі қауымдастығын құрды – бұл партиялық емес саяси ұйым, Шотландия Ассамблеясын құру үшін үгіл-насихат жүргізді. Бұл келісімнің өзі СНП үшін саяси қиындықтар тудырды, өйткені ол олардың ұлттық платформасын иеленді. Сонымен қатар, партия мүшелерінің көп бөлігі МакКормикпен бірге кетіп, партиядан шықты. Келісім 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Шотландия үшін үкіметтік құқық талабымен петицияға 2 миллионнан астам қол жинады, сондай-ақ түрлі партиялардың қолдауын алды, бірақ ақыры саяси күш ретінде әлсіреп қалды. СНП-ның алғашқы жылдары сайлаудағы сәтсіздіктермен сипатталды және 1945 жылға дейін СНП-ның алғашқы депутаты Вестминстердегі Ұлыбритания Парламентіне сайланды. Партияның алғашқы депутаты Роберт МакИнтайр болды, ол ерекше соғыс жағдайында Матервелл үшін қосымша сайлауда жеңіске жетті, бірақ сол жылдың соңында өткен жалпы сайлауда орыннан айырылды. МакИнтайрдың қысқа мерзімді қызметі СНП-ны айтарлықтай ынталандырмады. 1950 жылдарда партияға қолдау деңгейі төмен болды, бұл партияның алға жылжуын қиындатты. Шындығында, көптеген жалпы сайлауларда олар бірнеше кандидаттан артық тікелей қоя алмады. Партияның бұрынғы президенті Роланд Мьюрхед өзінің уақытының көп бөлігін Шотландия Ұлттық Конгресіне арнады – бұл СНП-мен қолдау үшін бәсекелесетін тікелей әрекеттер ұйымы. 1955 жылы СНП-да 55-топ деп аталатын топтың ішкі қарсылық науқанын ұйымдастыруы кезінде бөлініс орын алды (бірақ бұл 1942 жылғы бөліністен гөрі аз болды). Бұл топты негізінен партияның жетіспеушілігіне наразы болған жас СНП мүшелері құрады. Бұл бөлініс ұсақ болды және негізінен Эдинбург қаласында орналасқан бірнеше мүшелерді ғана қамтыды, ал жаңа Шотландия Ұлттық партиясы ұзақ мерзімді перспективада ешқандай әсер етпеді.

The party was founded on 7 April 1934 as the result of a merger between the National Party of Scotland (NPS) and the Scottish Party. Sir Alexander MacEwen became the new party's first leader. The merger was the brainchild of leading NPS figure John MacCormick, who desired unity for the nationalist movement in Scotland, and, upon learning of the Scottish Party's emergence, moved to secure it. Initially, the SNP did not support all out independence for Scotland, but rather the establishment of a devolved Scottish Assembly within the United Kingdom. This became the party's initial position on the constitutional status of Scotland as a result of a compromise between the NPS, who did support independence, and the Scottish Party, who were devolutionists. John MacCormick wanted a merger between the two parties and knew that it would only be through the support of devolution rather than independence that the Scottish Party would be persuaded to merge. However, the SNP quickly reverted to the NPS stance of supporting full independence for Scotland. Professor Douglas Young was the leader of the Scottish National Party from 1942 to 1945. Young fought for the Scottish people to refuse conscription and his activities were popularly vilified as undermining the British war effort against the Nazis. Young was imprisoned for refusing to be conscripted. John MacCormick left the party in 1942, owing to his failure to change the party's policy from supporting all out independence to Home Rule at that year's SNP conference in Glasgow. McCormick went on to form the Scottish Covenant Association, a non partisan political organisation campaigning for the establishment of a devolved Scottish Assembly. This Covenant in itself proved politically challenging for the SNP, as it stole their nationalist platform. It also deprived the party of many members, who left with MacCormick. The Covenant managed to get over 2 million signatures to a petition demanding Home Rule for Scotland in the late 1940s and early 1950s, and secured support from across the parties, but it eventually faded as a political force. The SNP's early years were characterised by a lack of electoral progress and it wasn't until 1945 that the SNP's first member was elected to the UK parliament at Westminster. The party's first MP was Robert McIntyre who won a by election for Motherwell under unusual wartime conditions, but he lost the seat in the general election later that year. McIntyre's brief spell did not particularly galvanise the SNP. The 1950s were characterised by low levels of support, and this made it difficult for the party to advance. Indeed, in most general elections they were unable to put up more than a handful of candidates. The party's former president, Roland Muirhead, devoted much of his time to the Scottish National Congress, a direct action organisation which competed for support with the SNP. A split occurred in the SNP in 1955 (although not as large as that of 1942) when a grouping styled the 55 Group started an organised campaign of internal dissent. This group was formed mainly of younger SNP members frustrated at the lack of progress of the party. This split proved to be minor and involved only a few members, mainly located in the city of Edinburgh, and the new National Party of Scotland made no impact whatsoever in the long run.

1960 жылдар

1950 жылдары ҰСҚ-ның (SNP) нашар нәтижелеріне қарамастан, 1960 жылдары олар үлкен әсер ете бастады. Олар 1961 жылы Глазго Бриджетоннан өткен қосымша сайлауда маңызды үн жинады, ал Уильям Вулф 1962 жылы Батыс Лотианнан өткен қосымша сайлауда жақсы көрсетті. Партия 1960 жылдары танылған филиалдар санының тез өсуімен бірге жылдам дамыды. Мысалы, 1966 жылы ҰСҚ Ұлттық Атқару комитеті 113 жаңа филиалды мойындады. 1967 жылы партия сайлауда өз әсерін көрсетуге дайын екенін хабарлады. Партия Pollok округінен өткен қосымша сайлауда өте жақсы нәтиже көрсетіп, бұрын сайлауға қатыспаған округте дауыстардың 28 пайызын жеңіп алды. Сол жылы ҰСҚ сайлауда одан да үлкен жетістікке қол жеткізді. 1967 жылы Уинни Юинг Ұлттық ұйымдастырушы Джон МакАтирдің көмегімен Гамильтон округінен өткен қосымша сайлауда жеңіске жетті. Осының нәтижесінде ҰСҚ саяси аренада маңызды рөл аттай бастады. Юинг жеңісін тойлаған түні «әлемді тоқтатыңыз, Шотландия алға жылжуды қалайды» деген сөздерін айтты, және осы рухты көптеген шотландтар қабылдады. Оның жеңісі партияны халық санасына енгізіп, көптеген жаңа мүшелерді тартты. 1967 жылғы ҰСҚ жылдық конференциясының ерекшелігі – партия жетекшісі Артур Дональдсонның партия төрағасы лауазымына қарсы шығуы болды. Оның қарсыласы – Дональдсонның басшылығын сынаған Дуглас Драйсдейл еді. Дональдсон Драйсдейлді үлкен үлкен артықшылықпен жеңіп, лауазымын сақтап қалды. Бірнеше белгілі тұлғалар 1320 клубын құрды, Шотландиялық мінез-құлық қауымдастығының үлгісінде кең қозғалысты дамытуды көздеді, бірақ олар 1968 жылы жартылай әскери әрекеттерді қолдағандары үшін партиядан шығарылды. Жергілікті сайлауда ҰСҚ бәсекеге қабілетті екенін көрсетті. 1967 жылғы жергілікті кеңес сайлауында ҰСҚ ел бойынша 200 000-нан астам дауыс жинады, қалалық сайлауда 27, округтік сайлауда 42 орын жеңіп алды. Олар бұрынғы партия жетекшісі Роберт МакИнтайрдің проваст болған Стирлинг кеңесін басқарды. Содан кейін ҰСҚ 1968 жылғы жергілікті кеңес сайлауында бәсекеге түскен барлық партиялардың арасында шотландтық дауыстардың ең көп үлесін алып, дауыстардың 40 пайызын жеңіп алды. Юингтің қосымша сайлаудағы жеңісі және жергілікті сайлаудағы жақсарған нәтижелері сол кездегі Ұлыбританияның Лейборист үкіметін Шотландия Ассамблеясын құру үшін Килбрадон комиссиясын құруға итермеледі. Бұл Эдвард Хиттің 1968 жылы Консервативті Перт конференциясында премьер-министр болған жағдайда Шотландия Ассамблеясын құратынын жариялауына да себеп болды. Шотландияның одақтас саясаткерлері ҰСҚ-ның өсуіне алаңдады. Лейборист партиясы ерекше алаңдады, өйткені Шотландия олардың қолдау базасының көп бөлігін құрады, ал ҰСҚ енді олардың өзінің ошақтарында қолдау табуда. 1969 жылғы партия конференциясында Уильям Вулф Артур Дональдсонның орнына ҰСҚ жетекшісі болып сайланды.

Despite the poor record the SNP had in the 1950s, by the 1960s, they were beginning to make more impact. They won a significant vote in the 1961 Glasgow Bridgeton by election, and William Wolfe did well at the 1962 West Lothian by election. The party began to grow quickly in the 1960s with a rapid growth in the number of recognised branches. For example, in 1966 alone the SNP National Executive recognised 113 new branches of the party. 1967 was the year that the party signalled they could begin to make an impact electorally. The party polled very well at the Pollok by election, winning some 28% of the votes cast in a constituency where they had never stood before. Later that year, the SNP scored an even greater electoral success. Winnie Ewing won the Hamilton constituency in a by election in 1967 with the help of national organizer John McAteer. Consequently, the SNP began to make a serious impact on the political scene. Ewing famously said on the night of her by election victory, 'stop the world, Scotland wants to get on', and this spirit seemed to be embraced by many Scots. Her victory propelled the party into the popular conscience and many new members joined as a result. A novel feature of the 1967 SNP Annual Conference was that the party leader Arthur Donaldson was challenged for the position of party convenor. His challenger was Douglas Drysdale, who was vocally critical of Donaldson's leadership. Donaldson overwhelmingly defeated Drysdale to retain his position. Several prominent individuals formed the 1320 Club, hoping to develop a wider movement in the style of the Scottish Covenant Association, but they were expelled in 1968 for advocating paramilitary activity. In local elections, the SNP were beginning to show they could compete also. In the 1967 Local Council elections, the SNP secured over 200,000 votes across the country making 27 gains in the burgh elections, and 42 in the counties. They managed to take control of Stirling council where former party leader Robert McIntyre became Provost. The SNP then went onto secure the largest share of the Scottish vote of any of the parties contesting the 1968 Local Council elections, winning some 40% of the vote. Ewing's by election victory and this improved electoral performance in the local elections helped to provoke the then UK Labour Government to establish the Kilbrandon Commission to set up the blue print for the establishment of a devolved Scottish Assembly. It also prompted Edward Heath's announcement at the Conservative Perth Conference in 1968 that if he became Prime Minister he would establish a Scottish Assembly. Scotland's unionist politicians were becoming increasingly worried at the growth of the SNP. The Labour Party in particular had cause for alarm as Scotland provided so much of their support base, and the SNP were now picking up support in their very heartlands. At the 1969 party conference, William Wolfe was elected SNP leader in place of Arthur Donaldson.

1970-ші жылдар

1970 жылғы жалпы сайлауда SNP 1966 жылғы көрсеткіштерді жақсартты, бірақ маңызды табысқа жете алмады. Юинг Гамильтон округіндегі мандатын жоғалтты, ал SNP үшін жалғыз қуаныш – Батыс аралдарын басып алу болды, осы арқылы Дональд Стюарт партияның жалғыз депутаты атанды. Бірақ, одан кейін SNP 1960-шы жылдардағы үлгідегі тұрақты өсу кезеңіне енді: бірнеше сайлау округтерінде күшті нәтижелер көрсету. 1970-ші жылдардың басында Дундидегі партия мүшелерінің бір тобы Шотландияның Еңбек партиясын құру үшін партияны тастап кетті. Бұл жаңа партия 1973 жылғы Дунди-Ист сайлауына қатысты, ал олардың жинаған дауысы Еңбек партиясының үміткері Гордон Уилсоннан басым түсті. Алайда, уақыт өте келе бұл жаңа партия тарап, көптеген мүшелері SNP-ге оралды. 1973 жылы олар Глазго Гован округін Марго Макдональдты Еңбек партиясынан кандидат ретінде сайлап алып, одан әрі нығайды. Бұл Еңбек партиясына SNP олар үшін сайлаудағы қауіптің бірі екенін тағы да еске салды, және 1974 жылғы ақпан айындағы жалпы сайлауда 7 депутатты қайтаруға себеп болды. Еңбек партиясының абсолют көпшілікті қамтамасыз ете алмауы оларды оны алу үшін қайтадан сайлауға түсуге мәжбүр етті, ал 1974 жылғы қазан айындағы жалпы сайлауда SNP жыл басындағы көрсеткіштерден де жақсы нәтиже көрсетіп, 11 депутатты жеңіп алды және Шотландия бойынша 30%-дан астам дауыс жинады. 1970-ші жылдарда SNP-ның өсуіне ықпал еткен басты фактор – Шотландия жағалауындағы Солтүстік теңізде мұнайдың табылуы болды. SNP «Бұл – Шотландияның мұнайы» атты табысты науқанды жүргізіп, мұнайдың табысының барлық шотландтарға тиесілі екенін баса көрсетті. Шотландиялық Еңбек партиясының сайлаудағы үстемдігі осы кезде бекітілген болатын, себебі Еңбек партиясы – Ұлттық денсаулық сақтау жүйесін құрған партия, Ұлыбританияның барлық аймақтарындағы халықтың әл-ауқаты мен жұмысшы табының ынтымағы туралы көзқарасын қолдады; Солтүстік теңіздегі мұнайдың табылуы ұлтшылдарға теңдес тартымды перспективаны ұсынды, мұнайдың байлығы Шотландияға британ экономикасының бастан кешкен стагфляциясынан және оның салдарынан туған әлеуметтік толқулардан құтылуға мүмкіндік беретін еді. Бұрынғы SNP басшысы Уильям Вулф бұл науқанмен қатар, SNP-ға Джимми Рид басқарған Upper Clyde Shipbuilders Work-in акциясына қолдау көрсетуі, сондай-ақ шотландтық Daily Express газетінің жұмысшыларына газетті өздері басқаруға тырысқанда көмектесуі де көмектескенін айтты.

At the 1970 general election, the SNP improved their vote over 1966, but did not make a serious breakthrough. Ewing lost her Hamilton seat and the only consolation for the SNP was the capture of the Western Isles, making Donald Stewart into their only MP. Thereafter, though, the SNP entered a period of sustained growth following the pattern of the 1960s: a number of strong showings in individual by elections. There was a minor setback in the early 1970s when a small number of party members in Dundee left to form a Labour Party of Scotland. This new party contested the Dundee East by election of 1973, and the number of votes they captured was more than the Labour candidate's margin of victory over the SNP candidate, Gordon Wilson. However, in the long run, this new party folded and most of its members returned to the SNP. They were bolstered by their capture of the Glasgow Govan seat with Margo MacDonald as their candidate from the Labour Party in a by election in 1973. This again signalled to Labour that the SNP posed an electoral threat to them and in the February 1974 General Election they returned 7 MPs. The failure of the Labour Party to secure an overall majority prompted them to quickly return to the polls to secure such and in the October 1974 General Election the SNP performed even better than they had done earlier in the year, winning 11 MPs and managing to get over 30% of the vote across Scotland. The main driving force behind the growth of the SNP in the 1970s was the discovery of oil in the North Sea off the coast of Scotland. The SNP ran a hugely successful It's Scotland's oil campaign, emphasising the way in which they believed the discovery of oil could benefit all of Scotland's citizens. While Scottish Labour's electoral dominance had been well established at this point, owing to the fact that Labour – as the party that created the National Health Service galvanised support for its vision of the welfare state and working class solidarity across the nations of the UK; the discovery of North Sea oil offered nationalists an equally compelling vision – where oil wealth would provide Scotland an escape from the stagflation the British economy was experiencing and the social unrest it led to. Former SNP leader William Wolfe has argued that along with this campaign, the SNP was aided by their support for the workers in the Upper Clyde Shipbuilders Work in, being led by Jimmy Reid, as well as supporting the workers at the Scottish Daily Express when they attempted to run the paper themselves and other such campaigns.

1979 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау

1970 жылдары Ұлттық Шотландия партиясы (SNP) пікір сауалнамаларында үнемі жоғары көрсеткіштерді көрсетіп тұрды. Көптеген мүшелер Дэвид Стил басқаратын либералдар сол кездегі Лейборист үкіметін билікте ұстамағанда, SNP кезекті жалпы сайлауда одан да көп дауыс жинауы мүмкін деген сенімде болды. 1977 жылғы жергілікті сайлауда партия жақсы нәтиже көрсетіп, 98 орынға ие болды, нәтижесінде Шотландияның көп бөлігінде кеңестер толыққанды құрыла алмады. Бірақ 1978 жылы SNP есебінен Лейбористтер қайта жанданды, үш аралық сайлауда (Глазго Гарскадден, Гамильтон және Бервик және Шығыс Лотиан) және жергілікті сайлауда жеңіске жетті. Жалпы сайлау 1979 жылға дейін күтілді, сол кезде SNP-нің қолдауы азайды. 1976 жылға қарай Лейборист үкіметі 1974 жылғы жалпы сайлауда жеңіп алған үш орындық үстемдігінен айырылды, оның сақталуы SNP-нің қолдауына байланысты болды. Өкімет құрушы рөлінде SNP Шотландия үшін өзін-өзі басқаруды бағасы ретінде белгіледі. Консерваторлардың қарсылығы шотландтық заң жобасын баяулатты, бірақ 1978 жылы Шотландия үшін өкілді жазылымды жиналысты құру бойынша референдум өткізу туралы заң қабылданды. Алайда, Лейборист депутаты Джордж Каннингем заңның күшіне енуі үшін тіркелген сайлаушылардың 40% дауыс беруі керек деген түзету енгізді. Іс жүзінде бұл өзін-өзі басқару идеясын құлатты, себебі референдумда ұсынылған Шотландия жиналысы 51,6% көпшілік дауыс алғанмен, 63,7% қатысқан сайлаушылардың тек 32,9% ғана заң жобасын мақұлдады. Осының салдарынан SNP Лейборист үкіметіне қолдауын кері алды. 1979 жылы SNP парламенттік тобы Лейборист үкіметіне қарсы сенімсіздік дауысына қатысты, бұл үкіметтің тарауына және одан кейінгі сайлауға әкелді. Сол кездегі Лейборист премьер-министрі Джеймс Каллахан SNP-нің бұл шешімін "Рождествоға қарсы дауыс беретін тоңқалардың ісі" деп сипаттады. 1979 жылғы жалпы сайлаудан кейін SNP-де бар болғаны екі орын қалды, бұл тоғыз орынды жоғалтуды білдірді. Маргарет Тэтчер Ұлыбританияның премьер-министрі болды.

The SNP continued to ride high in the opinion polls throughout the 1970s, and many members are convinced that if the Liberals, led by David Steel hadn't maintained the Labour Government of the time in power, the SNP might have made further electoral gains in the resulting general election. It did well at the local elections of 1977, making 98 net gains and leaving much of Scotland under hung councils. However 1978 saw a Labour revival at the expense of the SNP, at three by elections (Glasgow Garscadden, Hamilton and Berwick and East Lothian) and the local elections. The general election did not come until 1979, by which time the SNP's support had dwindled. By 1976, the Labour Government had lost the three seat majority it won at the 1974 general election after a series of by election defeats, making its survival dependent on SNP support. In a position of the kingmaker, the SNP named home rule for Scotland as its price. Conservative opposition forced progress of the Scottish bill to a crawl, nevertheless, a bill to hold a referendum on establishing a devolved legislative assembly for Scotland was passed in 1978. However, Labour MP George Cunningham inserted an amendment requiring that the proposal be approved by 40% of all registered voters in order to take effect. In practice this doomed the home rule cause as while the proposed Scottish Assembly secured a majority of 51.6% at the referendum, a turnout of 63.7% meant only 32.9% of the electorate approved the bill. As a result, the SNP withdrew its support for the Labour Government. In 1979, the SNP Parliamentary Group voted against the Labour Government in a Vote of No Confidence, causing the dissolution of the government and subsequent election. The then Labour Prime Minister, James Callaghan famously described this decision by the SNP as that of "turkeys voting for Christmas". After the 1979 general election, the SNP had only two seats, representing a net loss of nine seats. Margaret Thatcher became the UK's Prime Minister.

Ұлыбритания үкіметінің араласуы

Партия басшылары үкіметтік агенттер олардың ісін тыңдап отыр деп айыпталып, паранояға ұшырады, бірақ бұл сенім кейіннен құпиясы ашылған үкіметтік құжаттармен расталды. Бұл құжаттар үкіметтің 1950 жылдары ШҰП-ны (Шотландия Ұлттық Партиясы) шынымен де тыңдағанын көрсетті. 1970 жылдары британ үкіметі ШҰП-ның өсуін мүмкіндігінше шектеу үшін полиция және кәсіподақтарға орналастырылған агенттерді пайдаланды. Сол кездегі үкіметті басқарған және Шотландиядан көп қолдау алған Лейбористік партия ШҰП-ның тек наразылық дауысы емес екенін байқады. 1979 жылы партияға қолдаудың төмендеуіне үкіметтің араласуы себеп болды деп саналады. Лейбористік партия үкіметтің араласуы туралы ШҰП-ның мәлімдемелерін әстеулеуді жалғастыруда. "ШҰП толығымен параноялық көзқарасқа ие. Барлық дәлелдер олардың британ мемлекетіне ешқандай қауіп төндірмейтінін көрсетеді", - деді Лейбористік партияның өкілі ШҰП-ның шағымдарына жауап ретінде. Осы сөздерге қарамастан, Лейбористік үкімет ұлттық қауіпсіздік сылтауларымен ШҰП туралы бірнеше құжатты елу жылға жабық қалдырды. Дауыс беру көрсеткіштерінің төмендеуіне және орын санының 7-ден 6-ға дейін азаюына қарамастан, ШҰП 2004 жылғы Еуропалық сайлауда Еуропалық парламенттегі екі өкілін сақтап қалды. Дегенмен, Джон Суинни 2004 жылдың 22 маусымында отставкаға кететінін жариялады. Ол жаңа басшы сайланғанша уақытша басшы болып қалатынын мәлімдеді.

2004 жылғы көшбасшылық байқау

Көп ұзамай екі депутат (Розанна Каннингэм және Никола Стерджен) мен бір бұрынғы депутат (Майк Рассел) партия басшылығына сайлауда үміткер болатындарын жариялады. Алекс Нил депутаттық мандатын алмайтынын мәлімдеді, себебі ол Фергус Юинг және Алекс Салмонд сияқты партияның жоғары лауазымды тұлғаларының өзінің басшы болуына қарсы екенін сезінді. 2004 жылдың 15 шілдесінде Алекс Салмонд өзі де басшылыққа үміткер болатынын хабарлады, бұрын "егер сұраса, бас тартамын, егер ұсынылса, кейінге шегеремін, ал сайлансам, отставкаға кетемін" деген болатын. Содан кейін Никола Стерджен жарыстан шығып, Салмондты қолдайтынын мәлімдеді және партия төрағасының орынбасары болуға ниеттенді. Бұл Кенни МакАскиллдің төрағалыққа үміткерліктен бас тартып, Салмонд пен Стердженге қолдау білдіруіне әкелді, нәтижесінде Стерджен Фергус Юинг пен Кристин Грэмге қарсы күресті. Осыдан кейін Салмонд пен Стерджен бірлесіп сайлауға түсетінін жариялады. Басшылыққа сайлау кампаниясы аса жарқын болған жоқ. Салмонд СНП-ның төрағалығын қайтаруға басты үміткер болып саналды. Төрағаның орынбасары кім болады деген мәселеде күмәндік көп болды, өйткені бұл сайлау жетекші лауазымға қарағанда тартысты болатын деп күтілді. Кампания барысында бірнеше күтпеген оқиғалар орын алды. Алекс Нил мен Адам Инграм екеуі де Алекс Салмондты қолдады, бірақ олар Стерджен емес, Грэмді қолдады. Бұл күтпеген жағдай болды, себебі екеуі де бұрын Салмондты сынаған болатын. Бұл әсіресе таң қалдырды, өйткені Салмонд жарысқа түспес бұрын, егер ол төраға болып сайланса, Нилмен жұмыс істеу қиынға соғатынын айтқан еді, бірақ кейін бұл сөзін кері алып, мұны жария етудің қажеті болмағандығын мойындады. Басқа үміткерлер де Салмондтың позициясын сынады, олардың пікірінше, Салмондтың Шотландия Парламенті емес, Вестминстердегі британ Парламентінің депутаты болып тұрып СНП-ге жетекшілік етуі партияның тәуелсіздік мақсатына қайшы келеді. Бірақ 2004 жылдың 3 қыркүйегінде Салмонд пен Стерджен тиісінше төраға және төрағаның орынбасары болып сайланды. "Бір мүше – бір дауыс" принципі бойынша өткен бұл сайлаудың (бұрынғы делегаттар негізіндегі сайлаулардан өзгеше) нәтижесі: Салмонд – 4952 дауыс (75,8%), Каннингэм – 953 дауыс (14,6%), Рассел – 631 дауыс (9,7%). Төрағаның орынбасары лауазымына арналған сайлаудың нәтижесі: Стерджен – 3521 дауыс (53,9%), Юинг – 1605 дауыс (24,6%), Грэм – 1410 дауыс (21,6%). Салмонд 2010 жылға дейін парламент депутаты болғандықтан, Стерджен 2007 жылы Алекс Салмонд МПП болып сайланғанға дейін Шотландия Парламентінде партияны басқарды.

Shortly afterwards, two MSPs (Roseanna Cunningham and Nicola Sturgeon) and one former MSP (Mike Russell) announced that they would be candidates in the election for the party leadership. Alex Neil MSP announced that he would not be a candidate, citing what he believed to be the hostility of senior party figures such as Fergus Ewing and Alex Salmond to the prospect of his becoming leader. In a surprise announcement on 15 July 2004, Alex Salmond announced that he would also be a candidate in the leadership race, despite having previously said "if asked, I'll decline, if nominated, I'll defer, and if elected, I'll resign". Nicola Sturgeon then withdrew from the contest and declared her support for Salmond and decided to stand for Deputy Leader. This resulted in Kenny MacAskill pulling out of the race for deputy and declaring his support for Salmond and Sturgeon, leaving Sturgeon standing against Fergus Ewing and Christine Grahame. Shortly after Salmond and Sturgeon announced they were running on a joint ticket. The campaign for leader was characterised by being a low key affair. Salmond remained firm favourite to win back the leadership of the SNP. There remained greater doubt as to who would be the deputy leader with it being widely expected to be a much more close run affair than that for the post of leader. There were some surprises during the course of the campaign. Alex Neil and Adam Ingram both came out in support of Alex Salmond, although they supported Grahame for deputy rather than Sturgeon. This was unexpected as both men had previously been critics of Salmond in the past. It was particularly surprising in light of Salmond's earlier comments, before he had entered the race that he would have difficulties working with Neil should he be elected leader, although he later went on the record to say that he should not have publicly said this. There was some degree of criticism of Salmond's position by other candidates, who felt that his decision to lead the SNP from being a member of the British Parliament at Westminster rather than from the Scottish Parliament was contrary to the party's aim of independence. Nonetheless, on 3 September 2004, Salmond and Sturgeon were elected leader and deputy respectively. The result of the Leadership contest, in what was the first "One Member One Vote" election run by the SNP (as opposed to the delegate based elections of the past) was Salmond 4,952 (75.8%); Cunningham 953 (14.6%); and Russell 631 (9.7%). The result of the contest for Deputy Leader was Sturgeon 3,521 (53.9%); Ewing 1,605 (24.6%); and Grahame 1,410 (21.6%). Since Salmond was an MP until 2010, Sturgeon led the party at the Scottish Parliament until Alex Salmond was elected as an MSP in 2007.

2005 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау

2005 жылғы 5 мамырда өткен жалпы сайлауда СНП-ның нәтижелері әртүрлі болды. Олар бар болған төрт орыннан екі орынды ұтып алды (Ангус МакНейл Солтүстік аралдар сайлау округінде, ал Стюарт Хози – Шығыс Данди сайлау округінде жеңіске жетті), осылайша парламенттегі өкілдерінің жалпы саны алтыға жетті. МакНейлдің жеңісі, әсіресе, оның жеңісіне себеп болған Лейбористтерден 9,2% дауыс ауысуы ерекше аталып өтті, себебі бұл Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Лейбористтерден СНП-нің 31 жыл ішінде алғашқы жеңісі болды. Дегенмен, отырған депутат Аннабель Юингтің Очил және Оңтүстік Пертшир жаңа сайлау округінде жеңіске жете алмауы да көңіл көншітпеді, ол Лейбористтердің үміткерінен 688 дауыспен қалып қойды. Сондай-ақ, СНП-ның Шотландиядағы сайлаушылардың жалпы дауысы 17,7%-ға төмендеді және олар Либерал-демократтардан кейін үшінші орынға түсті – мұндай жағдай бұрын ешқашан болған емес. СНП-ның Шотландияның Орталық белдеуіндегі дауыс үлесі айтарлықтай төмен болды, кейбір үміткерлер өз сайлау округтерінде 500 фунт стерлингтік кепілдік ақшасын сақтау үшін қажетті дауыс мөлшеріне жетіп қана қойды. Алайда, науқаннан кейін Алекс Салмонд СНП-ның Вестминстердегі парламенттік тобын «Шотландияның Супер Алтысы» деп атап, 2007 жылғы Шотландия парламенті сайлауында СНП-ның бәсекеге қабілеттілігі артатынын мәлімдеді.

Екінші Салмонд дәуірі

Салмондтың оралуы СНП-ның идеологиялық трансформациясындағы маңызды кезең болды. Ол партия басшысы болған алғашқы жылдары-ақ, партияны кезең-кезеңмен даму жолына түсіріп, «тауелсіздікке референдум арқылы қол жеткізу керек» деген жаңа стратегияны қабылдауға көндірді. Бұл ұзақ жылдар бойы сақталған референдумдарға ұлтшылдардың күдікпен қарауына нүкте қойды, өйткені 1979 жылғы өкілеттік беру жөніндегі референдумда олар одақтастардың тәуелсіздікке қол жеткізуге кедері келтіру құралы ретінде қолданылған болатын. Кейін консерваторлардың жетекшісі Дэвид Кэмерон қабылдаған стратегиямен ұқсас, Салмонд «Жаңа лейбористердің» сайлаудағы басымдығын тоқтатудың жалғыз жолы – олардың үлгісін алу екенін шешті, сонымен бірге «Жаңа лейбористердің» Шотландиядағы «Тридент» ядролық қаруларын қолдауы сияқты, олардың танымалдылығы төмен болған идеологиялық айырмашылықтарын атап өтті. «Жаңа лейбористер» сияқты, СНП де неолибералды экономиканы қабылдап, корпорациялық салықты төмендету және халықаралық бизнесті тарту арқылы Ирландия моделін ұстанды, ал ұлттандыру және жоғары табыс салығын арттыру жоспарларынан бас тартып, дәстүрлі радикализмінен бас салды. Алайда, «Жаңа лейбористерден» ерекшеліктері, Салмонд пен оның орынбасары Никола Стерджен өз саясатын социал-демократиялық риторикамен қаптады, осылайша «лейбористердің» қолдаушыларына олар «лейбористерден» гөрі шынайы солшыл көрінді.

2007 жылғы Шотландия парламенті сайлауы

Шотландия Ұлттық партиясы 2007 жылғы Шотландия Парламентіне сайлауда жеңіске жетіп, 47 мандатпен ең ірі партия атанды. Ол 46 мандатқа ие болған үстемдік етіп келген Шотландияның Лейбористік партиясын шамалы айырмамен жеңді. Консерваторлар 17 мандат, Либерал-демократтар 16 мандат, Жасылдар 2 мандат ұтып алды, ал тәуелсіз кандидат Марго Макдональд қайта сайланды. 2007 жылдың 16 мамырында Алекс Салмонд Парламенттің Бірінші министрі болып сайланды және келесі күні Эдинбургтегі Сот отырысында қызметке кірісуге ант берді. SNP 2008 жылғы Глазго Шығысы округіндегі аралық сайлауда жеңіске жетті және 2009 жылғы Еуропалық парламент сайлауында шотланд халқының басым көпшілігінің дауысын алды. SNP Лейбористерге қанағатсыздануды пайдаланды – 2006 жылғы сауалнама көрсеткендей, шотландтардың 56% Лейбористердің Шотландияда тым ұзақ билікте болғанына сенеді, сондай-ақ 2003 жылғы Иракқа басып кірудің және Тони Блэр мен Гордон Браун арасындағы билік күресінің салдарынан Лейбористердің беделі төмендеді. Өкілеттік беру SNP-нің сайлаудағы табысына шешуші серпіліс болды, себебі ол Ұлыбританиядағы сайлауда маңызды рөл атқару үшін күрессе де, децентрализацияланған парламент SNP-ге Лейбористермен бәсекелесе алмаған жағдайда қолдау көрсетті. SNP-нің барлық депутаттары Шотландия Парламентіне ауысса, ал Лейбористердің депутаттарының тек бір бөлігі ғана солай жасады, Шотландияға деген адалдығының айқын контрасты SNP-нің Лейбористер емес, Шотландияның мүддесі үшін күресіп жатқаны туралы тезисін нығайтты. Салмонд 1707 жылғы Одақ туралы актіден бері Шотландияның тәуелсіздігін жақтаған алғашқы басшысы болды.

2010 жылдар

2010 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау SNP үшін көңіл көншітпеді, партия тек алты мандатын сақтап қалды, жаңадан орын қосып алмады. Бірақ, олар Либералдық демократтарды озып, халық дауысының жалпы саны бойынша екінші ірі партия атанды.

Холирудтағы көпшілік билік

2011 жылғы Шотландия парламенті сайлауы Шотландия парламентінің бірінші көпшілік үкіметін сыйлады, себебі SNP 69 орынды қосқанда үлкен жеңіске жетті. Бұл ерекше жетістік деп есептелді, өйткені парламент депутаттарын (MSP) сайлау үшін қолданылатын қосымша мүшелер жүйесі бастапқыда бір партиялық үкіметтердің құрылуын болдырмау және пропорционалды нәтижелерді қамтамасыз ету үшін енгізілген болатын. Сайлау қорытындысынан кейін барлық негізгі оппозициялық партиялардың лидерлері өз қызметтерінен кетті. SNP-нің жеңісі консерваторлар бастаған Ұлыбритания үкіметіне қатысқандығынан беделдігі түскен Либерал-демократтардың күйреуіне байланысты болды, ал Шотландия лейбористері оппозицияда сайлаушыларды ынталандыра алмады. Кейіннен SNP Шотландияның тәуелсіздігі бойынша референдум өткізу ниетін растады.

Тәуелсіздікке референдум өткізу науқаны

2012 жылдың қазан айында SNP партиясы өз партиялық конференциясында НАТО-ға қатыстығы туралы ұстанымын өзгертуге дауыс берді, тәуелсіз Шотландияның мүшелігін сақтап қалуды қолдады. Бұл партия ішіндегі ұзақ жылдар бойы дауталап келген НАТО мәселесінің шешімі ретінде кеңінен қабылданып, бағаланды. Оған жауап ретінде екі депутат – Джон Финни мен Жан Уркхарт партиядан шығып, тәуелсіз депутаттарға айналды. Тәуелсіздік туралы референдумнан кейін тағы бір депутат, Джон Уилсон да оларға қосылды. 2013 жылдың қарашасында SNP тәуелсіз Шотландияда іске асыруды жоспарлаған саясатының бір бөлігі «Шотландияның болашағы» атты 670 беттік ақ кітапта егжей-тегжейлі сипатталды. Бұл ақ кітап Шотландия үкіметінің шотланд тәуелсіздігінің мақсатын және Шотландияның тәуелсіз ел болу жолдарын түсіндіретін құжаты болды. SNP бұрыннан-ақ ақ кітаптың «жағдайды өзгертетін» құжат болатынын мәлімдеген еді, және құжат жарияланғаннан кейін тәуелсіздікке қолдау білдірушілердің саны артты. Референдум 2014 жылдың 18 қыркүйегінде өтті. «Иә» жақтастары жеңіліске ұшырады, сайлаушылардың 44,7 пайызы «Иә» деп, ал 55,3 пайызы «Жоқ» деп дауыс берді. Дауыс беруге қатысу көрсеткіші 84,6 пайызды құрады. «Шотландия тәуелсіз ел болуы керек пе?» деген сұраққа осылай жауап берілді.

Ащылық дәуірі

"Иә" науқанының жеңілісінен кейін 19 қыркүйек күні таңертең Алекс Салмонд Шотландия Ұлттық партиясының төрағасы және Шотландияның бірінші министрі лауазымынан кету ниетін білдірді. 2014 жылдың 14 қарашасында Никола Стерджен қарсылықсыз Шотландия Ұлттық партиясының төрағасы болып сайланды, ал Дунди Шығысы округінің депутаты Стюарт Хози төраға орынбасары болып сайланды. 2014 жылдың 20 қарашасында Стерджен Шотландияның бірінші министрі қызметіне ресми түрде кірісті, бұл лауазымды алғаш рет атқаратын әйел болды. Ол Шотландия бойынша сапармен жүріп, 2014 жылдың 22 қарашасында Глазгодағы Гидро Аренада 12 000 адамға сөз сөйледі. Референдумнан кейін Шотландия Ұлттық партиясының қатары күрт өсті, референдум күні шамамен 25 000 мүше болса, 2014 жылдың 22 қарашасына қарай 92 000-ға жетті.

2015 жылғы SNP жеңілісі

СНП 2015 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Никола Стерджен басшылығымен тәуелсіздік референдумындағы жеңілістен кейін қайта жанданды. Партияның Өкілдер палатасындағы алты орыннан 56 орынға дейін өсті, негізінен Лейбористік партияның есебінен. Елдегі елу тоғыз сайлау округінің үшiнен басқасы СНП кандидаттарын сайлады, бұл партияның кез келген деңгейдегі ең ауқымды сайлау жеңісі болды.

2016 жылғы парламент сайлауы

Шотландия ұлттық партиясы 2016 жылғы парламент сайлауынан кейін Шотландия парламентіндегі бақылауын сақтап қалды. Дегенмен, SNP 2011 жылғы сайлауда 69 мандаттан 63 мандатқа дейін азайды, нәтижесінде көпшілік дауысын жоғалтты. Никола Стерджен СНП-нің азшылық үкіметінде бірінші министр қызметін сақтап қалды.

2016 Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдум

SNP бір жыл бұрын Ұлыбританияның Еуроодаққа мүшелігі туралы референдум өткізуге рұқсат берген парламенттік заң жобасына қарсы дауыс берген жалғыз партия болды. 1975 жылғы референдумда SNP Еуропалық қауымдастықтарға мүшелікке қарсы науқан жүргізгенімен, бұл жолы Лейбористермен, Либерал-демократтармен, Жасылдармен және Plaid Cymru-мен бірге Еуроодақта қалуды қолдады. Консервативтік партия ресми түрде бейтарап болғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметі мен премьер-министр Дэвид Кэмерон да Еуроодақта қалу науқанына қолдау көрсетті. Ұлыбритания Тәуелсіздік партиясы Ұлыбританияда Еуроодақтан шығуды қолдаған жалғыз ірі партия болды. Жалпы Ұлыбританияның 52% дауысы Англияның қолдауымен Еуроодақтан шығуға бағытталды, Англияның өзі 53% дауыс берді, ал Шотландия, Солтүстік Ирландия және Үлкен Лондонмен бірге Еуроодақта қалу үшін басым көпшілікпен, 62% дауыс берді. Сәуір айында, Еуроодақ референдумынан екі ай бұрын жарияланған 2016 жылғы Шотландия парламенті сайлауының бағдарламасында SNP «2014 жылы болған жағдайлардың маңызды және айқын өзгеруі, мысалы, Шотландияның біздің еркімізге қарсы Еуроодақтан шығарылуы» жаңа тәуелсіздік референдумына негіз болатынын мәлімдеді. Шотландияның Еуроодақта қалуға деген ниеті және референдумнан бері консервативтік үкіметтердің ұстанған бағыты SNP-нің тағы бір тәуелсіздік референдумы үшін күш-жігерін күшейтті.

2017 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау

SNP сайлауда күтілгеннен нашар нәтиже көрсетті, 21 орынды жоғалтып, Вестминстердегі депутаттарының санын 35-ке дейін азайтты. Бұл, көбінесе Шотландияның екінші тәуелсіздік референдумы өткізу туралы позициясымен байланысты болды және одақтас партияларға (Unionist parties) айқын дауыс көшуге әкеп соқты, нәтижесінде консерваторлар, лейбористер және либерал-демократтар орындар ұтып алды, ал олар сақтап қалған орындардағы үлкен артықшылықтары азайды. Көзге түсетін жеңілістердің қатарында: Морей округіндегі SNP парламенттік фракциясының басшысы Ангус Робертсон және Гордон округіндегі бұрынғы SNP басшысы және Шотландияның бірінші министрі Алекс Салмонд болды; екеуі де консерваторларға орын жоғалтты.

2019 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау

Партия Brexit алдындағы соңғы сайлауда Еуропалық парламенттегі ең жақсы нәтижесіне қол жеткізді, партияның Еуропарламенттегі өкілдерінің саны 3-ке немесе Шотландиядан алынған орындардың жартысына жетті. Кейін сол жылы 2019 жылғы жалпы сайлауда SNP дауыс берушілердің қолдауын күрт арттырып, Шотландиядағы дауыстардың 45,0%-ын жеңіп алды. Партия Либерал-демократтарға жеңіліс қарамастан, сол кездегі Ұлыбритания жетекшісі Джо Свинсонның мандатын, сондай-ақ консерваторлардан 7 және Лейбористерден 6 мандатты ұтып алды. Нәтижесінде партия 59 орынның 48-ін немесе Шотландияның Вестминстердегі орындарының 81%-ын иеленді.

2021 жылғы Шотландия парламенті сайлауы

2021 жылғы Шотландия сайлауында SNP 64 орынға ие болды, көпшілікке бір орын жетпей, бірақ рекордтық дауыс саны, дауыс үлесі және сайлау округтері бойынша жеңіске жетті, нәтижесінде SNP басқаратын тағы бір азшылық үкіметі құрылды. Стерджен партиясының жеңісінен кейін COVID-19 пандемиясын бақылауға және тәуелсіздік туралы екінші референдум өткізуге баса назар аударатынын мәлімдеді. 2021 жылы азшылықпен жеңгеніне қарамастан, сайланған MSP-лардың көпшілігі Шотландия тәуелсіздігін қолдайтын партиялардан шықты; бұл SNP мен Шотландияның Жасыл партиясы арасында келіссөздерді бастауға себеп болды. Келісімге сәйкес, Жасыл партия өкілдері үкіметке тағайындалып, Шотландияның Жасыл партиясы SNP саясатын қолдады, соның арқасында тәуелсіздік мәселесінде біртұтас позицияны ұстана отырып, SNP-нің екінші тәуелсіздік референдумына мандатын нығайтуға үміттенді. Үшінші Стерджен үкіметі Жасыл партияның қолдауымен құрылды. 2022 жылғы Шотландиядағы жергілікті сайлауда SNP ең ірі партия болып қала берді, рекордтық сандағы кеңесшілерді жеңіп алып, Дунди қаласында көпшілік дауысқа ие болды. 2023 жылдың 15 ақпанында Стерджен көшбасшы және бірінші министр лауазымынан кету ниетін жариялады. 2023 жылдың 16 наурызында SNP мүшелерінің саны 2019 жылдың соңындағы 125 000-нан астамнан 72 000-ға дейін төмендегені белгілі болды. Осыған байланысты, бас директор Питер Мюррелл 18 наурызда, сандарды жариялау тәсіліне қатысты сынға ұшырағаннан кейін, қызметінен кетті.

Стердженнен кейінгі дәуір (2023 жылдан бастап)

Хүмза Юсуф 2023 жылғы 27 наурызда өткен көшбасшылық сайлауда жеңіске жеткеннен кейін SNP-нің келесі көшбасшысы болып жарияланды. Юсуф финалдық кезеңде Кейт Форбсты 52 пайыз дауыспен, Форбстың 48 пайызына қарсы жеңіп алды. Көшбасшылық сайлаудың басты тақырыбы екінші тәуелсіздік референдумы және Гендерлік тану реформасы туралы заң жобасы болды, бұл партияны екіге бөліп жіберді. Юсуфтың көзқарастары партия жетекшілігімен сәйкес келеді және ол Стердженнің саясатын жалғастыруы күтілуде. Қалған екі үміткер, Форбс және Риган, партиядағы жаңа буынның өкілдері ретінде қарастырылды. 2023 жылғы 5 сәуірде Никола Стердженнің күйеуі және бұрынғы партияның бас директоры Питер Мюррелл Шотландия Ұлттық партиясының қаржысына қатысты тергеу аясында тұтқындалды. Шотландия полициясы бірнеше мекенжайды, оның ішінде SNP штаб-пәтерін және Глазгодағы оның үйін тінту жүргізді. Кейіннен Файф облысындағы үйден Мюрреллдің анасына тиесілі деп саналатын Niesmann + Bischoff үлгісіндегі автокөлік тәркіленді. Ол кейіннен айыптаусыз босатылды, тергеу жалғастырылуда. 2023 жылғы 7 сәуірде SNP-нің аудиторлары Johnston Carmichael 2022 жылдың қазан айында қызметтен кеткені хабарланды, бұл олардың ізбасарларына партияның 2022 жылғы жылдық есебін бекітуге және Сайлау комиссиясына ұсынуға үш ай ғана уақыт қалдырды. Алайда, Хүмза Юсуф 2023 жылғы наурыз айының соңында SNP көшбасшылығына үміткерлік жарыста жеңіске жеткенге дейін отставка туралы білмегенін мәлімдеді. Бұл SNP депутаты Дуглас Чэпман ұлттық қазынашы лауазымынан кеткеннен кейін бір жылдан аз уақыт өткен соң, өзінің міндетін орындау үшін жеткілікті ақпарат берілмегенін айтып, кеткенінен кейін болды.