Кіріспе

бояу процесі Тоқыма өнімдеріне түс енгізу процесі. Бояу – бұл қажетті түс пен беріктікке қол жеткізу мақсатымен талшықтар, жіптер және маталар сияқты тоқыма материалдарына бояулар немесе пигменттерді қолдану. Бояу әдетте бояулар мен арнайы химиялық заттарды қамтитын ерітіндіде жүзеге асырылады. Бояу молекулалары сіңіру, диффузия немесе байланыс арқылы талшыққа бекітіледі, мұнда температура мен уақыт маңызды факторлар болып табылады. Бояу молекуласы мен талшықтың арасындағы байланыс қолданылған бояуға байланысты күшті немесе әлсіз болуы мүмкін. Бояу және басып шығару – екі түрлі қолданыс; басып шығаруда түс белгілі бір үлгімен шектелген аймаққа жағылады, ал бояуда түс тоқыманың барлық бетіне таратылады. Тарихи тұрғыдан бояудың негізгі көзі – табиғат, бояулар өсімдіктерден немесе жануарлардан алынған. Алайда, 19 ғасырдың ортасынан бастап адамдар кең ауқымды түстер алу және бояуларды жуу кезінде де, жалпы қолдануда да тұрақты ету үшін жасанды бояулар жасауды бастады. Әртүрлі бояу түрлері әртүрлі талшықтар үшін және тоқыма өндірісінің әртүрлі кезеңдерінде қолданылады – бос талшықтардан бастап жіпке, матаға және тігілген киімге дейін. Акрил талшықтары негізгі бояулармен, нейлон және жүн мен жібек сияқты ақуыз талшықтары қышқыл бояулармен, ал полиэстер жіптері дисперсті бояулармен боялады. Мақта түрлі бояулармен боялады, оның ішінде ыдыс бояулары және қазіргі заманғы синтетикалық реактивті және тікелей бояулар бар.

Этимология

"Dye" сөзі орта ағылшын тіліндегі "deie" сөзінен, ал көне ағылшын тіліндегі "dag" және "dah" сөздерінен туындаған. "Dye" сөзінің алғашқы пайдалануы 12 ғасырға дейін жетеді.

Тарих

Ең ерте боялған зығыр талшықтары Грузиядағы тарихи үңгірде табылды және б.з.д. 34 000 жылға дейін соққан. Тоқымаларды бояу туралы көбірек мәліметтер неолит дәуірінде Оңтүстік Анатолиядағы Чаталхьюк үлкен неолиттік елді мекенінде кездеседі, онда сары тозаңнан (темір оксидінен жасалған пигмент) болуы мүмкін қызыл бояу іздері табылды. Қытайда өсімдіктер, қабықтар және жәндіктермен бояу 5000 жылдан астам уақытқа дейін жетеді. Бояудың ерте дәлелі ежелгі Үндістанның Синд провинциясынан, қазіргі Пәкістаннан, Мұхенджо-Даро (б.з.д. 3 мыңжылдық) археологиялық қазбасынан өсімдік бояуымен боялған мақтаның бір бөлігі табылған. Бұл жағдайда қолданылған бояу мадер болды, ол индиго сияқты басқа бояулармен бірге сауда арқылы басқа аймақтарға таралды. Бұл оқиға табиғи мадер нарығының құлдырауына әкелді, сондай-ақ "массалық бояу" немесе "жинақталған бояу" пайда болды. Оның түс таңдауы шектеулі. Жіпті бояу: Жіпті бояуда жіптер мата жасау кезеңінен бұрын боялады. Жіптерді бояу жапсырмалармен немесе пакеттеу арқылы жүзеге асырылады. Пакеттеу – бұл жіптерді бояу ыдысына орналастырылған тесіктелген конустарға орау әдісі. Содан кейін бояу ерітіндісі кезекпен ішке және сыртқа итеріледі. Мысалдарға көптеген жолақты, өрнекті (клеткалы) және жакард дизайны бар маталар жатады. Мата бояу: Мата бояуда бояу боялмаған жіптерден жасалған маталар жасалғаннан кейін жүргізіледі. Қатты боялған маталардың көпшілігі мата бояу әдісімен боялады және материалдар да мата бояу деп аталады.

Түрлі боялған материалдарға арналған терминдер

Өндіріс және маркетинг салаларында субстратты бояу әдісіне қарай әртүрлі терминдер қолданылады. Мысалы, "талшық бояу" - жіп жасау алдында талшықты бояу, "жіп бояу" - мата өндіру алдында жіпті бояу, ал "мата бояу" немесе "дайындама бояу" - жіп матаға айналғаннан кейін бояу. Талшық және жіп боялған материалдардың түс беріктігі мата боялғаннан гөрі жоғары.

Мақсаты

Бояу процесінің басты мақсаты – талшық, жіп немесе мата сияқты субстратқа алдын ала белгіленген түс сәйкестік стандарты немесе үлгі бойынша біркелкі түрде бояуды қолдану, сонымен бірге қажетті түс тұрақталдығы талаптарын сақтау. Байлаулы бояу және баспа әдістері – түсті белгілі бір жерге ғана жағу тәсілдері.

Сусыз бояу әдісі

Сусыз бояу, сондай-ақ құрғақ бояу деп аталады, – бұл бояуларды көмірқышқыл газы немесе дәстүрлі әдістерге қарағанда аз су немесе сусыз қолданылатын жаңа және экологиялық таза бояу тәсілі.

Бояуларды таңдау

Дұрыс бояуларды таңдау ең маңызды, себебі әрбір бояу кез келген талшыққа жарамды емес. Бояулар көптеген параметрлер бойынша жіктеледі, мысалы, химиялық құрылымы, байланысу қабілеті, қолдану әдісі, қажетті түс тұрақтылығы, яғни жууға, үйкеліске және жарыққа төзімділігі. Индиго бояулары джинс (мақта) матасында жуу және үйкеліс тұрақтылығы нашар, сондықтан олар матаға тозған көрініс беру үшін қолданылады. Керісінше, мақтаға тамаша жуу тұрақтылығын қол жеткізу үшін ватты немесе реактивті бояулар қолданылады. Бояуларды таңдаудағы келесі маңызды критерий – адам денсаулығы мен қоршаған ортаға қауіптің деңгейін бағалау. Көптеген бояулар, әсіресе шашыраңқы бояулар, кейбір адамдарда аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін, сондай-ақ қоршаған ортаға кері әсер етеді. Ұлттық және халықаралық стандарттар мен ережелерге сәйкес болу қажет.

Тікелей қолдану

"Тікелей бояу қолдану" термині кейбір бояғыш заттардың қолданылу алдында, мысалы, табиғи бояулар сияқты ашытылуы немесе синтетикалық ват және күкірт бояулары сияқты химиялық түрде тотығу-тотықсыздануға ұшырауы қажеттігінен туындайды. Бұл бояуды ерігіш етеді, соның арқасында оны талшық сіңіре алады, себебі ерімейтін бояудың талшыққа жабысу қабілеті өте төмен. Тікелей бояулар – негізінен мақта матасын бояуға арналған бояулар класы. Ват және беттік бояулардан басқа, синтетикалық бояулардың көптеген басқа кластары да осылай қолданылады. Бұл термин бояу қолданғаннан кейін оны бекіту үшін тозушы заттарды пайдаланбастан бояуға да қатысты болуы мүмкін. Тозушы заттар көбінесе табиғи бояулардың түсін және қарқындылығын өзгерту үшін, сондай-ақ түстің беріктігін жақсарту үшін қажет болды. Хром тұздары жақында ғана синтетикалық тозушы бояулармен жүн матасын бояуда кеңінен қолданылып келді. Олар қара және теңізшіл көк сияқты экономикалық тұрғыдан тиімді, жоғары беріктікке ие қою түстер алу үшін пайдаланылды. Қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтар олардың қолданылуын шектеді және олардың орнына тозушы заттарды қажет етпейтін реактивті және металл кешенді бояулар қолданыла бастады.

Ғарыштық бояу

Ғарыштық бояу – түстің нақты бір бөлікке жағылу арқылы ерекше көп түсті эффектіні қамтамасыз ететін техника.

Киім бояудың тарихы

Киім-кешек бояу – киімдерді алдын ала боялған матадан тігудің дәстүрлі әдісіне қарамай, дайын киімдерді өндірістен кейін бояу процесі. 1970 жылдардың ортасына дейін бұл әдіс коммерциялық киім өндірісінде көбінесе қолданылмаған. Ол тұрмыста, ескі, тозығы жеткен және түсі сорған киімдерді қайта бояу үшін, сондай-ақ қолданылған немесе артық әскери киімдерді сатушылар тарапынан пайдаланылған. Бұл техниканы өнеркәсіпте алғаш рет Бенеттон компаниясы қолданып, Шетланд жүн тоқымаларын киім-кешек бояу арқылы өндірген.

Қарым-қатынас

Афинитет – екі элемент немесе заттың арасындағы химиялық тартылыс, олардың бірігуге немесе қосылуға бейімділігін қамтамасыз етеді, мысалы, талшық пен бояу арасында байқалатындай.

Қан кету

Қанға бейімділігі бар материалдар ылғал болғанда, олармен жанасқан ақ немесе ашық түсті маталарды бояуы мүмкін. Матаның немесе жіптің суға, еріткішке немесе осыған ұқсас сұйық ортаға батырылғанда түсінің солғындауы, нашар боялғандықтан немесе төмен сапалы бояулар қолданылуынан туындайды.

Түске бояу

Мата суға, құрғақ тазалау еріткіштеріне немесе қосымша бояғыш заттар немесе түс беретін материалдар бар басқа сұйықтықтарға ұшырағанда, қажетсіз түс сіңіруге және дақ пайда болуға ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, басқа боялған материалдармен тікелей жанасу қан кету немесе сублимация арқылы түс өтуіне себеп болуы мүмкін.

Алып тастау

Стриппинг – боялған тоқыма материалдарынан бояуды ішінара немесе толықтай жою әдісі. Оны сондай-ақ, нашар боялған түсті түзету үшін қайта өңдеу техникасы ретінде де қолдануға болады.