Кіріспе

Бутера (Сицилия: Vutera) – Италиядағы қала және коммуна, Сицилия аралының оңтүстік бөлігіндегі Кальтанисетта провинциясында орналасқан. Ол Гела, Ликата, Мацарино, Равануса және Риези коммуналарымен шектеседі. 2017 жылғы мәлімет бойынша, халқы 4 653 адамды құрайды. Бутера – Руандада (Шығыс Африка) кең таралған есім, онда көптеген ер адамдар мен ұл балалар күштің белгісі ретінде осы есіммен аталады. Тағы бір болжам бойынша, "Бутера" атауы грек тілінен шыққан, және көптеген қазіргі ғалымдар Бутераның этимологиясы туралы араб теориясын жобамайды. Джован Баттиста Пельгрини бұл пікірді қолдап, "Бутераның арабша нұсқасы, әрқашан тіс аралық дыбыспен, грек этимонының /d/ дыбысын көрсетеді (араб тілінен жасалған этимологиялық болжамдар жеткіліксіз)" дейді. Бутераның грек тілінен шыққандығын жақтаушылар бұл сөздің bothèr (көшпенді малшы), boutherès (жазғы жайылымға мүмкіндік беретін жер), boutyros (май саудагері) немесе bouteron (май) сөздерімен байланысты болуы мүмкін деп санайды.

Археология

"Пиано фиера" ауданында (ескі қаланың төменгі жағында салынған жаңа аудан), қазірге дейін тас қабірлерден тұратын "долмен цисталары" деп аталатын құрылыстар сақталған. Бұл құрылыстар текше тәрізді болып келеді (осындай стиль Сардиния аймағында да кездеседі). Грек кезеңінде де пайдаланылған бұл ескерткіш, грек және жергілікті халықтардың діни практикаларымен байланысты. Оның ерекшелігі – адам денелерінің қалдықтарын урналарға (гр. enchytrismόs) салып, содан кейін оларды осы кішкентай камераларға қою. Грек отарлау кезеңіндегі осы аумақтың тарихы ежелгі тарихшылармен жазылмағандықтан, археологиялық зерттеулер негізінде ғана қайта құруға болады. Б.з.д. VIII ғасырға дейін "Пиано фиера" қабірлері грек аймағымен байланыссыз болған, бірақ б.з.д. VII ғасырдың екінші жартысынан бастап Грециядан әкелінген құнды заттармен бірге жерленгендер табылды.

Тарих

Бутераның тарихы ерте қола дәуіріне дейін жетеді. Б.з.д. VI ғасырда қала – Паусаниас сипаттаған Омфация – тасталып, тек Тимолеон кезеңінде, б.з.д. IV ғасырдың ортасынан кейін қайта құрылды. Алайда, ол шаруалармен қоныстанған шағын ауыл болды және ерте орта ғасырлар бойы сыртқы шабуылдарға ұшырады. Бутера, Магна Греция астындағы Сицилияның ең көрнекті ежелгі грек қалаларының бірі – Гелаға жақын орналасқандықтан, өзі гректермен, әсіресе Криттен қоныстанды. Аймақта грек тілінің дорийлік диалектісі қолданылды. 853 жылы 5 айлық қоршаудан кейін Сицилияны мұсылман басып алу кезінде Бутераны Аглабидтер жаулап алды. Сицилияның үш долының ішінде ол аралдың оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Валь ди Нотоның бір бөлігі болды. 1091 жылы Бутера Нормандардың қолына өткеннен кейін, қаланың мұсылман басшылары халық арасында көтеріліс тудырмау үшін Калабрияға көшірілді. Дегенмен, қаладағы мешіт 12 ғасырда Катания, Сиракуза, Сегеста және Алкамо сияқты басқа да сицилиялық қалаларда тіркелген. Бұл табанды қарсылық көрсеткен соңғы мұсылман бекіністерінің бірі болды және «нормандарға қарсы сезімнің ең күшті бекінісі» деп сипатталды. Норман дәуіріндегі белгілі Бутера тұрғыны – 12 ғасырғы ақын және Құран оқушы Абд ар-Рахман ибн Мұхаммед ибн Омар әл-Бутайри: «Тек тәтті Сицилияның көлеңкесінде ғана өмір тыныш болуы мүмкін» деп жазды. Бутера Нормандар тарапынан басып алынғаннан кейін, ол маңызды Ломбард қаласына айналды және шын мәнінде 1089 жылдан 1392 жылға дейін франк тектес Солтүстік-Батыс Италияның асыл тегі Алерамичи, сондай-ақ Арагондық тегі Алагонаның астанасы болды. Солтүстік Италиядан (Ломбардия, Пьемонт, Лигурия және Эмилия-Романьяны қоса алғанда) және Оңтүстік Франциядан келген қоныс аударушылар графтыққа көшіп келді. 1392 жылы Алагона әулеті Мартин I-ге жеңілгеннен кейін графтықты иемденуден айырылды және ол Каталондық ханзада Уго Сантапауға өтті. 1543 жылы Амброджио Сантапау Османдық қарақшысы Хайреддин Барбароссаны жеңгеннен кейін Бутераның ханзадасы болып тағайындалды. 19 ғасырға дейін бұл Сицилияның ең маңызды феодалдық атағы болды. Басқа ғылыми зерттеулер оны гректер әкелгенін айтады. Қазіргі уақытта қаладағы тегістердің шамамен 7% (1732-ден 457-сі) грек тегіне жатуы мүмкін.