Кіріспе

Моңғол империясының хаганы, Юань және Солтүстік Юань әулеттерінің императоры (1320–1370) Тогон Темур (; Моңғол жазуы: ᠲᠤᠭᠤᠨᠲᠡᠮᠤᠷ; ; 25 мамыр 1320 – 23 мамыр 1370), сондай-ақ, Солтүстік Юань әулетінің Юань императоры Хуйцзунг атағымен және Мин әулетінің Юань императоры Шунь есімімен белгілі, Юань әулетінің соңғы императоры және кейін Солтүстік Юань әулетінің бірінші императоры болды. Қытай императоры атағынан басқа, ол Монғол империясының соңғы хағаны деп есептеледі. Ол Кусаланың (Мингзонг императорының) ұлы еді. Оның билігінің соңғы жылдары Юань әулетін Қызыл Түрбең көтерілісі құлатты, осы көтеріліс Мин әулетін құрды, бірақ оның билігімен Юань сарайы Солтүстік Қытай мен Моңғол алқабын бақылауда ұстады. Юань режимінің қалдығы тарихта Солтүстік Юань деп танылады. Император Хуйцзунг Кармапалардың (Тибет буддизмінің Карма Кагю мектебінің басшылары) буддалық шәкірті болды және Тай Ситупалардың бұрынғы туғандығы саналады. Ол сондай-ақ Джонанг ғалымы Дёльпопа Шераб Гьелценді сабақ беруге шақырды, бірақ ол бас тартты.

Мұрагерлікке дейін

Тогон Темір Құсаланың ұлы, ол Орталық Азияда жер аударылған кезде Хутугту хан немесе Минцзонг императоры аталған. Тогон Темірдің анасы – Майлаити, ол Карлықтардың басшысы Арслан ханның ұрпағы. Халық аңызы бойынша, Қытайдың бұрынғы Оңтүстік Сун императоры Гун Сунның Чжао Сянь Юань императоршасы Майлаитипен қарым-қатынасы болған. Чжао Сянь Майлаитиден Юань Тогон Темірдің әкесі болған деседі. Монғолдар да Юнле императоры туралы ұқсас әңгіме айтқан. 1328 жылы Есун Темірдің (Тайдин императоры) қайтысынан кейін басталган «Екі астана соғысы» деп аталатын азаматтық соғыстан кейін Тогон Темір әкесіне көмектесіп, Монғолиядан Шангдуға келді. Бірақ Құсала қайтыс болғаннан соң және оның кіші інісі Джаяту хан Туг Темір (Вэньцзун императоры) таққа отырғызылғаннан кейін, ол сарайдан шеттетіліп, Горёоға (қазіргі Корея) және кейін Оңтүстік Қытайдағы Гуансиге жер аударылды. Жер аударылғанда оның әкесінің әйелі Бабуша қаза тапты. 1332 жылы Вэньцзун императоры қайтыс болғанда, оның жесірі, император жесір Будашири, оның ұлы Эль Тегус емес, Құсаланың ұлын таққа отырғызуды жөн көрді. Бірақ Тогон Темір емес, оның кіші інісі Ринчинбал хан (Нинцзун императоры) таққа отырды. Алайда ол билік құрғаннан кейін екі ай өткен соң қайтыс болды. Де-факто билеуші Эль Темір Эль Тегусты император етіп тағайындауға тырысты, бірақ императрица Будашири оны тоқтатты. Соның салдарынан Тогон Темір Гуансиден шақырылып келді. Эль Темір Тогон Темірдің, ол құыршақ бола алмайтын ересек адам болғандықтан, оған қарсы қару көтеретінінен қорқып, оның әкесінің өлтірілуіне күдік таратқан. Мұндай жағдай болғандықтан, таққа отыру алты айға кейінге шегерілді, содан кейін 1333 жылы Эль Темір қайтыс болды. 1333 жылы Тогон Темір кореялық қыз – Ки ханыммен танысты, ол оған терең ғашық болды. Ки ханым 1320 жылдардың соңында «адамдық сыйлық» ретінде Қытайға жіберілген, себебі Горео патшалары монғол шапқыншылығынан кейін Юаньға белгілі бір мөлшерде әдемі жас қыздарды ханшайымдар ретінде қызмет етуге жіберуге міндетті болған. Бас император әйелі Ки ханым және оның кеңесшісі Билигту ханға биліктен түсіруге көндірді. Тогон Темір дауды татуластыруға тырыспады, бірақ кеңесшіні өлім жазасына кесті. 1364 жылы Шансидегі әскербасшы Болад Темір Ханбалықты басып алып, тәж мұрагерін қысқы жайлаудан қуды. Келесі жылы Билигту хан Хэнандағы әскербасшы Кёке Темірмен одақтасып, Болад Темірді жеңді. Бұл ішкі тартыс орталық үкіметтің саяси және әскери күшін одан әрі әлсіретті. 1365 жылы Тогон Темір өзінің сүйікті Ки ханымын бірінші императорлыққа көтерді және оның ұлы мұрагерлік тізбегінде бірінші болады деп жариялады. (Сондай-ақ қараңыз 曲阜孔氏 (朝鲜半岛) және 곡부 공씨)

Авиньон папасы

Папа Иоанн XXII және Папа Бенедикт XII 1317 және 1343 жылдар аралығында Қырымнан Қытайға дейін Моңғол империясының барлық аймағында католик шіркеулерінің желісін сәтті кеңейтті. Ханбалық архиепискобы Иоанн Монтекорвино 1328 жылы қайтыс болды. Тогон Темірдің қолдауымен Аландар 1336 жылы Папа Бенедикт XII-ге жаңа митрополит тағайындауды сұрап хат жазды. 1338 жылы Папа Джованни де Мариньолли басқаратын елшілік жіберді, ол Пекинде үш-төрт жыл тұрды. Олар Тогон Темірге құнды еуропалық жылқыларды сыйға берді.

Жапония

Кореялықтар тыңшылық жасап жүр деген күдікпен жапондық балық аулау кемесін қолға түсіргенде, Горё әкімшілігі оны өзінің билеушісі, Юань императоры Тогон Темурге жіберді, ол балықшыларды Жапонияға қайтарды. Жауабында Ашикага сёгунаты алғысын білдіру үшін монах басқаратын елшілікпен жауап берді.

Солтүстікке кері шегіну

Чэнь хан әулетін сіңіріп алып, Оңтүстік Қытайды жаулап, Мин әулетін құрғаннан кейін, Чжу Юаньчжань – Хунгу императоры атанды. Ол Солтүстік Қытайға әскери жорықтар жасап, 1368 жылы Юань әскерін жеңді. Көке Темір Мин генералы Сюй Даға қарсы шайқаста жеңіліп, Мин әскерлері Хэбэйге жақындағанда, Тогон Темір Ханбалықтан бас тартып, жазғы резиденциясы Шандуға қашты. 1369 жылы Шанду да Мин әулетінің бақылауына өткенде, Тогон Темір солтүстікке қарай, қазіргі Ішкі Моңғолияда орналасқан Инчанға қашып кетті. 1370 жылы ол қайтыс болды; оның ұлы Билигту хан Аюширидара болып, сол жылы Каракорумға көшті. Юань әулетінің қалдықтары Солтүстік Қытай мен Моңғол даласын биледі, сонымен қатар Қытай императоры титулын сақтап, осы кезден бастап Солтүстік Юань әулеті деп аталды. Ол Қоблай ханнан кейін Юань Қытайының ең ұзақ өмір сүрген императоры болды. Өлген кезде Солтүстік Юаньның ықпалы Жапон теңізінен Алтай тауларына дейін созылды. Юньнань және Гуйчжоу провинцияларында Юаньға жақтас, Минге қарсы күштер де болды. Қытайдың өзінде оның билігі толық орнамағанмен, Мин Юань Ханбалықты тастағанда Көк мандатын жоғалтты деп санайды және Юань әулеті 1368 жылы құлатылды. Мин 1368 жылдан кейін Тогон Темірді және оның мұрагері Аюширидараны заңды императорлар деп мойындамады. Мин Тогон Темірге қайтыс болғаннан кейін Император Шун (順皇帝) деген арнау берді, бұл оның империясын Минге табыс еткендігін көрсетеді. Бірақ Солтүстік Юань әулеті оған Император Сюаньрен Пусяо (宣仁普孝皇帝) және ғибадатхана аты Хуйцзун (惠宗) деген арнаулар берді. Тогон Темірден кейін де оңтүстікте Минге қарсы Юань қозғалыстары болды. Қытайдың оңтүстік-батысында Басалаварми, өзін «Лян князі» деп жариялап, Юньнань мен Гуйчжоуда Юаньға қарсылық қозғалысын ұйымдастырды, ол 1381 жылға дейін тоқтатылмады.

Мұра

Монғол жылнамалары, мысалы, Ерденелік Тобчида Тогон Темірдің аза күйі деп белгілі бір өлең бар. Ол Ханбалық (Пекин) үшін қайғырған кезіндегі оның күйзелісін суреттейді.

Танымал мәдениетте

2005–2006 жылдарғы MBC телесериалы «Шин Дон» да Ли Суккоо рөлін сомдады. 2013–2014 жылдарғы MBC телесериалы «Императрица Ки» да Джи Чанг Ук рөлін сомдады.