Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1242–1502 жылдардағы түркіленген моңғол хандығы, 13 ғасырда құрылған моңғол хандығы.
1242–1502 Turkicized Mongol khanate
the Mongol khanate established in the 13th century
Алтын Орда, өзін-өзі Улуғ Улус деп атаған (түрік/қыпшақ тілінде: ; ), бастапқыда моңғол, кейіннен түркіленген хандық болды және 13 ғасырда Моңғол империясының солтүстік-батыс бөлігі ретінде пайда болды. 1259 жылдан кейін Моңғол империясының бөлінуінен кейін, ол тәуелсіз хандыққа айналды. Ол сондай-ақ Қыпшақ хандығы немесе Жошы улусы деп те белгілі. Бұл бұрынғы, нашар ұйымдастырылған куман-қыпшақ конфедерациясының орнын басты. Бату ханның (Алтын Орданың негізін қалаушысы) 1255 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның әулеті 1359 жылға дейін гүлденді, бірақ Ноғайдың қастандықтары 1290 жылдардың соңында ішінара азамат соғысына әкеп соқты. Орданың әскери күші Өзбек ханның (1312–1341) билігінде, оның ислам дінін қабылдауымен ең жоғары деңгейге жетті. Алтын Орданың ең кең аумағы Сібір мен Орталық Азиядан бастап, Шығыс Еуропаның бір бөлігіне дейін, батыста Уралдан Дунайға дейін, оңтүстікте Қара теңізден Каспий теңізіне дейін, Кавказ тауларымен және моңғол әулеттерінің билік еткен аймақтарымен шектесетін. Қазіргі парсы, армян және мұсылман жазбаларында, сондай-ақ 13 және 14 ғасырдың басындағы Юаньши және Жәмиғ ат-тауарих сияқты еңбектерде бұл хандық «Жошы улусы» («Жошының мемлекеті» моңғол тілінде), «Дашт-и Қыпшақ» (Қыпшақ даласы) немесе «Қыпшақ хандығы» және «Комания» (Кумания) деп аталды. Шығыс немесе сол қанат (немесе ресми моңғолдық парсы деректерінде «сол қол») орыс жылнамаларында Көк Орда, ал Тимур әулеттерінің деректерінде Ақ Орда деп аталды (мысалы, Зафар Наме). Батыс ғалымдары көбінесе Тимур әулеттерінің терминологиясын қолданып, сол қанатты Ақ Орда деп атайды. Алайда, Хорезм тарихшысы Өтеміш Хаджи (шамамен 1550 ж.) сол қанатты Көк Орда деп атады, және ол хандық империясының ауызша дәстүрлерімен жақсы таныс болғандықтан, орыс жылнамашыларының дұрыс болғаны және хандықтың өзі сол қанатын Көк Орда деп атағаны мүмкін. Хандық, әдетте, Батудың Сарайдағы негізгі базасында орналасқан және улустарды басқарған оң қанатын Ақ Орда деп атады. Алтын Орда, Көк Орда және Ақ Орда атаулары моңғол дәуірінің деректерінде кездеспейді.
The Golden Horde, self designated as Ulug Ulus (Turki/Kypchak: ; ), was originally a Mongol and later Turkicized khanate established in the 13th century and originating as the northwestern sector of the Mongol Empire. With the division of the Mongol Empire after 1259, it became a functionally separate khanate. It is also known as the Kipchak Khanate or as the Ulus of Jochi, and it replaced the earlier, less organized Cuman–Kipchak confederation. After the death of Batu Khan (the founder of the Golden Horde) in 1255, his dynasty flourished for a full century, until 1359, though the intrigues of Nogai instigated a partial civil war in the late 1290s. The Horde's military power peaked during the reign of Uzbeg Khan (1312–1341), who adopted Islam. The territory of the Golden Horde at its peak extended from Siberia and Central Asia to parts of Eastern Europe from the Urals to the Danube in the west, and from the Black Sea to the Caspian Sea in the south, while bordering the Caucasus Mountains and the territories of the Mongol dynasty known as the Ilkhanate. In contemporary Persian, Armenian and Muslim writings, and in the records of the 13th and early 14th centuries such as the Yuanshi and the Jami' al tawarikh, the khanate was called the "Ulus of Jochi" ("realm of Jochi" in Mongolian), "Dasht i Qifchaq" (Qipchaq Steppe) or "Khanate of the Qipchaq" and "Comania" (Cumania). The eastern or left wing (or "left hand" in official Mongolian sponsored Persian sources) was referred to as the Blue Horde in Russian chronicles and as the White Horde in Timurid sources (e. g. Zafar Nameh). Western scholars have tended to follow the Timurid sources' nomenclature and call the left wing the White Horde. But Ötemish Hajji (fl. 1550), a historian of Khwarezm, called the left wing the Blue Horde, and since he was familiar with the oral traditions of the khanate empire, it seems likely that the Russian chroniclers were correct, and that the khanate itself called its left wing the Blue Horde. The khanate apparently used the term White Horde to refer to its right wing, which was situated in Batu's home base in Sarai and controlled the ulus. The designations Golden Horde, Blue Horde, and White Horde have not been encountered in the sources of the Mongol period.
Моңғолдық шығу тегі (12251241)
1227 жылы қайтыс болғаннан кейін, Шыңғыс хан Монғол империясын төрт ұлының арасында енші ретінде бөлді, бірақ империя жоғарғы ханның билігінде біртұтас қалды. Жочи ең үлкен ұлы болған, бірақ ол Шыңғыс ханнан алты ай бұрын дүние салды. Монғолдар басып алған батыс жерлер, қазіргі Ресей мен Қазақстанды қоса алғанда, Жочидің үлкен ұлдары Бату ханға және Орда ханға берілді. Бату хан кейін Көк Орданың билеушісі болды, ал Орда хан Ақ Орданың басшысы атанды. 1235 жылы Бату, ұлы қолбасшы Субутаймен бірге батысқа қарай жорық бастады, алдымен башқұрттарды жеңіп, 1236 жылы Волга Болгариясына бет бұрды. Одан кейін 1237 жылы қазіргі Украинаның оңтүстік далаларын басып алып, жергілікті құман тайпаларын батысқа қарай шегінуге мәжбүр етті. Монғолдардың қыпшақтар мен құманға қарсы жорылы 1216-1218 жылдары Жочи мен Субутай басшылығымен басталған болатын. 1239 жылы құман тайпаларының көп бөлігі Қырым түбегінен қуылды, ол Монғол империясының еншісіне айналды. Қырым құмандарының қалдықтары Қырым тауларында сақталып қалды, және уақыт өте келе гректер, готтар және монғолдар сияқты басқа топтармен араласып, Қырым татарларының құрамына кірді. Солтүстіске қарай жылжыған Бату, Ресейге монғол шапқыншылығын бастады және үш жыл бойы княздіктерді бағындырды, ал оның туыстары Мөңке, Кадан және Гүюк оңтүстікке қарай Аланияға қарай жорық жасады. Монғолдар құман тайпаларының көшіп кетуін соғысқа себеп ретінде пайдаланып, Польша мен Венгрияға шабуыл жасады, нәтижесінде Легница және Мохи шайқастарында жеңіске жетті. Алайда, 1241 жылы Өгедей хан Монғолияда қайтыс болды. Бату Венаны қоршаудан кері шегінді, бірақ Моңғолияға оралмады, оның орнына Волга өзенінің жағасында қалды. Оның інісі Орда, мұрагерлік үшін күреске қатысу үшін оралды. Монғол әскерлері енді ешқашан осы деңгейде батысқа қарай жорық жасамады. 1242 жылы Венгрия арқылы шегінгеннен кейін, Пешті қиратқаннан және Болгарияны бағындырғаннан кейін, Бату Сарай қаласын өз астанасы етіп белгіледі, ол Волга өзенінің төменгі ағысында, бұрынғы хазар астанасы Атилдің орнында орналасқан. Осыған дейін, Бату мен Орданың кіші інісі Шибанға Орал тауларының шығысында, Обь және Ертіс өзендерінің бойында үлкен енші берілді. Батудың ордасында моңғол тілі кеңінен қолданылған болса да, Алтын Орда аумағында жазылған моңғол тіліндегі мәтіндердің көп бөлігі сақталмаған, мүмкін, жалпы грамотасыздық салдарынан. Григорьевтің сөзіне сүйенсек, хандардың жарлықтары – ярлықтар моңғол тілінде жазылып, содан кейін құман тіліне аударылған. 14 ғасырдың ортасында дайындалған араб-моңғол және парсы-моңғол сөздіктерінің болуы, Мысырлық Мамлюк сұлтандығының қолдануы үшін жасалғандығы, Алтын Ордамен хат алмасуды жүзеге асыратын кеңселерде мұндай жұмыстарға қажеттілік болғанын көрсетеді. Сондықтан, Мамлюктерге жіберілген хаттар, егер олар өзі жазбаса, моңғол тілінде болған болуы керек деген қорытындыға келуге болады. Литвалықтар 1260 жылдары моңғолдармен одақтас болғандығы туралы хабарлар Курияға жеткен кезде, олар салық төлеген болуы мүмкін. 1261 жылы Берке Сарайда шіркеу құруға рұқсат берді.
At his death in 1227, Genghis Khan divided the Mongol Empire amongst his four sons as appanages, but the Empire remained united under the supreme khan. Jochi was the eldest, but he died six months before Genghis. The westernmost lands occupied by the Mongols, which included what is today southern Russia and Kazakhstan, were given to Jochi's eldest sons, Batu Khan, who eventually became ruler of the Blue Horde, and Orda Khan, who became the leader of the White Horde. In 1235, Batu with the great general Subutai began an invasion westwards, first conquering the Bashkirs and then moving on to Volga Bulgaria in 1236. From there he conquered some of the southern steppes of present day Ukraine in 1237, forcing many of the local Cumans to retreat westward. The Mongol campaign against the Kypchaks and Cumans had already started under Jochi and Subutai in 1216–1218 when the Merkits took shelter among them. By 1239 a large portion of Cumans were driven out of the Crimean peninsula, and it became one of the appanages of the Mongol Empire. The remnants of the Crimean Cumans survived in the Crimean mountains, and they would, in time, mix with other groups in the Crimea (including Greeks, Goths, and Mongols) to form the Crimean Tatar population. Moving north, Batu began the Mongol invasion of Rus' and spent three years subjugating the principalities, whilst his cousins Möngke, Kadan, and Güyük moved southwards into Alania. Using the migration of the Cumans as their casus belli, the Mongols continued west, raiding Poland and Hungary, which culminated in Mongol victories at the battles of Legnica and Mohi. In 1241, however, Ögedei Khan died in the Mongolian homeland. Batu turned back from his siege of Vienna but did not return to Mongolia, rather opting to stay at the Volga River. His brother Orda returned to take part in the succession. The Mongol armies would never again travel so far west. In 1242, after retreating through Hungary, destroying Pest in the process, and subjugating Bulgaria, Batu established his capital at Sarai, commanding the lower stretch of the Volga River, on the site of the Khazar capital of Atil. Shortly before that, the younger brother of Batu and Orda, Shiban, was given his own enormous ulus east of the Ural Mountains along the Ob and Irtysh Rivers. While the Mongolian language was undoubtedly in general use at the court of Batu, few Mongol texts written in the territory of the Golden Horde have survived, perhaps because of the prevalent general illiteracy. According to Grigor'ev, yarliq, or decrees of the Khans, were written in Mongol, then translated into the Cuman language. The existence of Arabic Mongol and Persian Mongol dictionaries dating from the middle of the 14th century and prepared for the use of the Egyptian Mamluk Sultanate suggests that there was a practical need for such works in the chancelleries handling correspondence with the Golden Horde. It is thus reasonable to conclude that letters received by the Mamluks – if not also written by them – must have been in Mongol. The Lithuanians were probably tributary in the 1260s, when reports reached the Curia that they were in league with the Mongols. In 1261, Berke approved the establishment of a church in Sarai.
Толуидтар азаматтық соғысы (1260 1264)
1259 жылы Мөңке хан қайтыс болғаннан кейін, Құбилай хан мен Арық Бөке арасында Толуид азамат соғысы басталды. Ілхан мемлекетінің Хулағу ханы Құбилайды қолдаса, Берке Арық Бөке жағына шықты. Берке Арық Бөкенің атынан монеталар соқты, бірақ ол әскери тұрғыдан бейтарап қалды деген деректер бар. 1264 жылы Арық Бөке жеңілгеннен кейін, ол Құбилайдың таққа отыруына толық келісім берді. Дегенмен, Ақ Орданың бір бөлігі Арық Бөкенің қарсылығына қосылды.
After Möngke Khan died in 1259, the Toluid Civil War broke out between Kublai Khan and Ariq Böke. While Hulagu Khan of the Ilkhanate supported Kublai, Berke sided with Ariq Böke. There is evidence that Berke minted coins in Ariq Böke's name, but he remained militarily neutral. After the defeat of Ariq Böke in 1264, he freely acceded to Kublai's enthronement. However, some elites of the White Horde joined Ariq Böke's resistance.
БеркеХулагу соғысы (12621266)
Мөңке Жошид және Шағатаид отбасыларын Хулағудың Иранға жасаған жорылысына қосылуға бұйрық берді. Беркенің ықпалымен оның бауыры Бату Хулағудың жорылын кейінге шегерген болуы мүмкін, ол бірнеше жылға дейін Жошидтердің үстемдігін жоюға алып келетінін сезбеді. Бату немесе оның алғашқы екі ұрпағы 1256 жылы Орта Шығыстағы Хулағу жорылысына қатысу үшін ірі Жошид делегациясын жіберді. Хулағу армиясына қосылған Жошид ханзадаларының бірі Хулағуға қарсы сиқыр мен жалақорлық жасады деген айып тағылды. Беркеден рұқсат алғаннан кейін Хулағу оны өлімге кесті. Содан кейін тағы екі Жошид ханзадасы күдікті жағдайда қайтыс болды. Кейбір мұсылман деректерінде Хулағу соғыс олжасын Беркемен бөлісуден бас тартты делінген. Берке – мұсылман дініне берілген адам болған және 1258 жылы Хулағу өлтірген Аббасид халифасы Әл-Мустасиммен жақын қарым-қатынаста болған. Жошидтер Хулағу мемлекетінің Кавказ аймалындағы олардың ықпалын жойғанын сенді. Бұл оқиғалар Беркенің ашуын күшейтті және 1262 жылы Алтын Орда мен Ылхан мемлекеті арасында соғыс басталды. Берке мен Хулағу арасындағы шиеленіс Алтын Орда жасақтарына Хулағу армиясынан қашуға ескерту болды. Бір жасақ Қыпшақ даласына жетті, екіншісі Хорасанды кесіп өтті, ал үшіншісі мамлюктер билеген Сирияға паналады, онда оларды сұлтан Бейбарс (1260–1277) құрметпен қарсы алды. Хулағу Ирандағы Алтын Орда армиясының қалған бөлігін қатаң жазалады. Берке Бейбарспен бірігіп шабуыл жасауды және Хулағуға қарсы мамлюктермен одақ құруды көздеді. Алтын Орда жас ханзада Ноғайды Ылхан мемлекетіне шабуыл жасауға жіберді, бірақ Хулағу оны 1262 жылы кері шегінуге мәжбүр етті. Содан кейін Ылхан армиясы Терек өзенінен өтіп, Жошидтердің бос лагерін басып алды, бірақ Ноғайдың күтпеген шабуылынан жеңіліске ұшырады. Олардың көпшілігі мұз жарылған Терек өзеніне батып кетті. Соғыс басталғанда Беркеге Суздальдің сол кездегі көтерілісі, монғолдар мен салық жинаушылардың қазасы қосымша қиындық тудырды. Берке қатаң жазалау жорылын жоспарлады. Бірақ Александр Невский Беркеден халқын жазаламауды өтінгеннен кейін және Владимир-Суздаль қалалары үлкен өтемақы төлеуге келіскен соң, Берке мойынсұнды. Александр Волгадағы Городец қаласына қайтып оралғанда қайтыс болды. Халық оны жақсы көріп, "Суздальдің күні" деп атады. Бұрынғы Селжұқ сұлтаны Кейқаус II Византия империясында тұтқындалғанда, оның інісі Кейқубад II Беркеге көмек сұрады. Мысыр елшісі де сол жерде ұсталған. Болгария патшалығының (Беркенің вассалы) көмегімен Ноғай 1265 жылы империяға шабуыл жасады. Келесі жылы монғол-болгар армиясы Константинопольге жақынға жетті. Ноғай Михаил VIII Палеологты Кейқаусты босатуға және Ордаға салық төлеуге мәжбүр етті. Берке Кейқаусқа Қырымды иелік етіп берді және оны монғол әйеліне үйлендірді. Хулағу 1265 жылдың ақпанында қайтыс болды, ал Берке келесі жылы Тифлис маңындағы жорыс кезінде қайтыс болды, оның армиясы шегінуге мәжбүр болды. Арық Бөке бұрын Шағатайдың немересі Алғуды Шағатаид ханы етіп тағайындаған, ол Орталық Азияны биледі. Ол Самарқан мен Бұхараны бағындырды. Бұхарадағы мұсылман элитасы мен Жошидтер Беркеге адалдықтарын жариялағаннан кейін, Алғу Хоразмдағы Алтын Орданың иеліктерін қиратты. Алғу Хулағудың Алтын Ордаға шабуыл жасауын талап етті, ол Беркені 1252 жылы отбасын тазартуда айыптады. Бұхарада ол Хулағумен бірге Алтын Орданың барлық қолбасшыларын өлтіріп, олардың отбасыларын құлдыққа түсірді, тек Ұлы хан Кублайдың адалдарына ғана көңіл бөлді. Берке Кублайға адалдық серт бергеннен кейін, Алғу Беркеге соғыс жариялап, Отрар мен Хоразмды басып алды. Хоразмның сол жағалауы қайтадан басып алынса да, Берке Трансоксиананы бақылаудан шығарды. 1264 жылы Берке Тифлис қаласынан өтіп, Хулағудың мұрагері Абақаға қарсы жорыққа шықты, бірақ ол жолда қайтыс болды.
Möngke ordered the Jochid and Chagatayid families to join Hulagu's expedition to Iran. Berke's persuasion might have forced his brother Batu to postpone Hulagu's operation, little suspecting that it would result in eliminating the Jochid predominance there for several years. During the reign of Batu or his first two successors, the Golden Horde dispatched a large Jochid delegation to participate in Hulagu's expedition in the Middle East in 1256–1257. One of the Jochid princes who joined Hulagu's army was accused of witchcraft and sorcery against Hulagu. After receiving permission from Berke, Hulagu executed him. After that two more Jochid princes died suspiciously. According to some Muslim sources, Hulagu refused to share his war booty with Berke in accordance with Genghis Khan's wish. Berke was a devoted Muslim who had had a close relationship with the Abbasid Caliph Al Musta'sim, who had been killed by Hulagu in 1258. The Jochids believed that Hulagu's state eliminated their presence in the Transcaucasus. Those events increased the anger of Berke and the war between the Golden Horde and the Ilkhanate soon broke out in 1262. The increasing tension between Berke and Hulagu was a warning to the Golden Horde contingents in Hulagu's army to flee. One contingent reached the Kipchak Steppe, another traversed Khorasan, and a third body took refuge in Mamluk ruled Syria where they were well received by Sultan Baybars (1260–1277). Hulagu harshly punished the rest of the Golden Horde army in Iran. Berke sought a joint attack with Baybars and forged an alliance with the Mamluks against Hulagu. The Golden Horde dispatched the young prince Nogai to invade the Ilkhanate but Hulagu forced him back in 1262. The Ilkhanid army then crossed the Terek River, capturing an empty Jochid encampment, only to be routed in a surprise attack by Nogai's forces. Many of them were drowned as the ice broke on the frozen Terek River. The outbreak of conflict was made more annoying to Berke by the rebellion of Suzdal at the same time, killing Mongol darughachis and tax collectors. Berke planned a severe punitive expedition. But after Alexander Nevsky begged Berke not to punish his people, and the cities of Vladimir Suzdal agreed to pay a large indemnity, Berke relented. Alexander died on his trip back in Gorodets on the Volga. He was well loved by the people and called the "sun of Suzdal". When the former Seljuk Sultan Kaykaus II was arrested in the Byzantine Empire, his younger brother Kayqubad II appealed to Berke. An Egyptian envoy was also detained there. With the assistance of the Kingdom of Bulgaria (Berke's vassal), Nogai invaded the Empire in 1265. By the next year, the Mongol Bulgarian army was within reach of Constantinople. Nogai forced Michael VIII Palaiologos to release Kaykaus and pay tribute to the Horde. Berke gave Kaykaus Crimea as an appanage and had him marry a Mongol woman. Hulagu died in February 1265 and Berke followed the next year while on campaign in Tiflis, causing his troops to retreat. Ariq Böke had earlier placed Chagatai's grandson Alghu as Chagatayid Khan, ruling Central Asia. He took control of Samarkand and Bukhara. When the Muslim elites and the Jochid retainers in Bukhara declared their loyalty to Berke, Alghu smashed the Golden Horde appanages in Khorazm. Alghu insisted Hulagu attack the Golden Horde; he accused Berke of purging his family in 1252. In Bukhara, he and Hulagu slaughtered all the retainers of the Golden Horde and reduced their families into slavery, sparing only the Great Khan Kublai's men. After Berke gave his allegiance to Kublai, Alghu declared war on Berke, seizing Otrar and Khorazm. While the left bank of Khorazm would eventually be retaken, Berke had lost control over Transoxiana. In 1264 Berke marched past Tiflis to fight against Hulagu's successor Abaqa, but he died en route.
Менгу-Тимур (12661280)
Берке ұл тастамады, сондықтан Батудың немересі Менгу Тимурды Кубилай тағайындап, оның ағасы Беркеге мұрагер етті. Дегенмен, Менгу Тимур құпия түрде Огедей ханзадасы Кайдуды, сондай-ақ Ильханатты Кабылға қарсы қолдады. 1267 жылы Гияс уддин Барак жеңілген соң бейбіт келісімге қол қойылып, Трансоксиананың үштен бірін Кайду мен Менгу Тимурға берді. 1268 жылы Кубилайдың тапсыруымен Орталық Азияда әрекет еткен княздер тобы көтеріліс шығарып, Қағанның (Ұлы ханның) екі ұлын тұтқындап, оларды Менгу Тимурға жіберді. Олардың бірі – Кубилайдың сүйіктісі Номоған Қырымда болды. Менгу Тимур Хулагудың мұрагері Абағамен біраз уақыт күрескен болуы мүмкін, бірақ Ұлы хан Кубилай оларды бейбіт келісімге келісуге мәжбүр етті. Ол Персиядағы үлесін алуға рұқсат алды. Ханнан тәуелсіз Ноғай 1271 жылы Бейбарспен одақтасуға ниеттенді. Ол Мысырдың мамлюктерімен бірлесіп Ильханатқа шабуыл жасауды ұсынғанымен, Менгу Тимур 1270 жылы Ильхан Баракты жеңгені үшін Абағаны құттықтады. 1267 жылы Менгу Тимур орыс дін қызметкерлерін кез келген салықтан босататын жарлық (жарлық) шығарды және Каффа мен Азовдағы Генуя мен Венецияға эксклюзивті сауда құқығын берді. Менгу Тимурдың бірнеше туысы сол кезде христиан дініне көшіп, Ресейде қоныстанды; олардың бірі Ростовта қоныстанған ханзада болды және Орданың Петрі (Петр Ордынский) ретінде танылды. Ноғай 1271 жылы православиелік христиандық Византия империясына шабуыл жасағанымен, хан Михаил VIII Палеологпен достық қарым-қатынас орнату үшін елшілерін жіберді, ол бейбітшілік сұрап, қызы Евфросина Палеологинаны Ноғайға үйлендірді. Менгу Тимур Владимирдің ұлы князіне неміс саудагерлеріне өз жері арқылы еркін өтуге рұқсат беруді бұйырды. Грамматада: "Менгу Тимурдың князь Ярославқа айтқан сөзі: неміс саудагерлеріне жеріңізге кіруге жол беріңіз". Князь Ярославтан бастап, Рига халқына, үлкендерге де, кішілерге де: менің жерім арқылы жолыңыз ашық. Кім соғыс үшін келсе, мен онымен білгенімше істеймін, ал саудагерге жол ашық. Бұл жарлық Новгород саудагерлеріне Суздаль жерінен кез келген шектеусіз өтуге мүмкіндік берді. Менгу Тимур сөзін орындады: 1269 жылы даниялықтар мен Ливон рыцарлары Новгород Республикасына шабуыл жасағанда ханның ұлы Амраған және көптеген моңғолдар ұлы князь Ярослав жинаған әскерге көмектесті. Немістер мен даниялықтар моңғолдарға сыйлықтар жіберіп, Нарва аймағынан кетуге мәжбүр болды. Моңғол ханының билігі барлық княздықтарға тарады, ал 1274–1275 жылдары халық санағы барлық қалаларда, соның ішінде Смоленск пен Витебскіде жүргізілді. 1277 жылы Менгу Тимур Кавказдың солтүстігіндегі аландарға қарсы жорық бастады. Моңғол әскерімен бірге оған қосылып, 1278 жылы аландардың бекітілген қамалы Дадаковты басып алған князьдер де болды. Осетиядағы жорықтан кейін Менгу Тимур Ноғайдың билігін шектеу үшін Византия империясы және Мысырмен қарым-қатынасқа көңіл бөлді. Болгарияның Константині 1277 жылы қайтыс болғаннан кейін Михаил VIII және Ноғай таққа әртүрлі үміткерлерді қолдады, бұл қарым-қатынастың нашарлауына әкелді. Бұл Менгу Тимурдың Балқан мәселелеріне араласуына әкелді, онда Менгу Тимур мен митрополит Кирилл епископ Теогносты Михаил VIII-ге және Константинополь патриархына өздерінің сыйлықтары мен хаттарымен бірге бірлескен елшісі ретінде жіберді.
Berke left no sons, so Batu's grandson Mengu Timur was nominated by Kublai and succeeded his uncle Berke. However, Mengu Timur secretly supported the Ögedeid prince Kaidu against Kublai and the Ilkhanate. After the defeat of Ghiyas ud din Baraq, a peace treaty was concluded in 1267 granting one third of Transoxiana to Kaidu and Mengu Timur. In 1268, when a group of princes operating in Central Asia on Kublai's behalf mutinied and arrested two sons of the Qaghan (Great Khan), they sent them to Mengu Timur. One of them, Nomoghan, favorite of Kublai, was located in the Crimea. Mengu Timur might have briefly struggled with Hulagu's successor Abagha, but the Great Khan Kublai forced them to sign a peace treaty. He was allowed to take his share in Persia. Independently from the Khan, Nogai expressed his desire to ally with Baibars in 1271. Despite the fact that he was proposing a joint attack on the Ilkhanate with the Mamluks of Egypt, Mengu Timur congratulated Abagha when Baraq was defeated by the Ilkhan in 1270. In 1267, Mengu Timur issued a diploma (jarliq) to exempt Russian clergy from any taxation, and gave to the Genoese and Venice exclusive trading rights in Caffa and Azov. Some of Mengu Timur's relatives converted to Christianity at the same time and settled in Russia; one of them was a prince who settled in Rostov and became known as Tsarevich Peter of the Horde (Peter Ordynsky). Even though Nogai invaded the Orthodox Christian Byzantine Empire in 1271, the Khan sent his envoys to maintain friendly relationship with Michael VIII Palaiologos, who sued for peace and married one of his daughters, Euphrosyne Palaiologina, to Nogai. Mengu Timur ordered the grand prince of Vladimir to allow German merchants free travel through his lands. The gramota says:
Mengu Timur's word to Prince Yaroslav: give the German merchants way into your lands. From Prince Yaroslav to the people of Riga, to the great and the young, and to all: your way is clear through my lands; and who comes to fight, with them I do as I know; but for the merchant the way is clear. This decree also allowed Novgorod's merchants to travel throughout the lands of Suzdal without restraint. Mengu Timur honored his vow: when the Danes and the Livonian Knights attacked the Novgorod Republic in 1269, the Khan's great italic=no, Amraghan, and many Mongols assisted the army assembled by the grand prince Yaroslav. The Germans and the Danes were so cowed that they sent gifts to the Mongols and abandoned the region of Narva. The Mongol Khan's authority extended to all principalities, and in 1274–1275 the census took place in all cities, including Smolensk and Vitebsk. In 1277, Mengu Timur launched a campaign against the Alans north of the Caucasus. Along with the Mongol army were also some of the princes who were ordered to join him in his expedition, where they took the fortified stronghold of the Alans, Dadakov, in 1278. After his Ossetian expedition, Mengu Timur turned his attention to affairs with the Byzantine Empire and Egypt in an attempt to curb the authority of Nogai. Following the death of Constantine of Bulgaria in 1277, Michael VIII and Nogai supported different candidates to the throne, leading to relations to deteriorate. This led to an intervention by Mengu Timur in Balkan affairs, in which Mengu Timur and Metropolitan Kirill sent Bishop Theognost as their joint envoy to Michael VIII and the patriarch of Constantinople with their respective gifts and letters.
Екі хандық (12811299)
1281 жылы Мэнгу Тимурдың орнын мұсылман болған ағасы Төде Мөңке иеленді. Дегенмен, Ноғай хан өзін тәуелсіз билеуші ретінде бекітуге жеткілікті күшке ие болды. Осылайша, Алтын Орда екі хан тарапынан басқарылды. Төде Мөңке Кубилаймен келісімге келді, ұлдарын оған қайтарды және оның үстемдігін мойындады. Ақ Орда ханы, Орда ханның ұлы Ноғай және Көшү, Юань әулетімен және Ылхандықпен келісім жасады. Мамлюк тарихшыларының мәліметінше, Төде Мөңке мамлюктерге хат жолдап, олардың ортақ жауы – мұсылман емес Ылханға қарсы күресуді ұсынды. Бұл оның Әзірбайжан мен Грузияға қызығушылық танытқанын көрсетеді, олардың екеуі де Ылхандардың билігінде болды. 1270 жылдары Ноғай Болгарияға, сондай-ақ Литваға шабуыл жасады. 1279 жылы ол Михаил Асен II-ні Драстарда қоршауға алды, 1280 жылы бүлікші император Ивайлоны өлімге жіберді және 1292 жылы Георгий Тертер I-ді Византия империясына қашуға мәжбүр етті. 1284 жылы Болгарияға жасалған ірі шабуыл кезінде Сақчи монғол билігіне көшті және хан атынан монеталар соғылды. Ноғай Смилецті Болгария императоры етіп тағайындады. Осыған байланысты Смилецтің билігі Болгариядағы монғол үстемдігінің шыңы деп есептеледі. 1295 жылы жергілікті боярлар оны қуғанда, монғолдар өздерінің қолдауындағы императорды қорғау үшін тағы да шабуыл жасады. Ноғай серб патшасы Стефан Милутинге монғол билігін қабылдауға мәжбүр етті және 1287 жылы оның ұлы Стефан Дечанскийді кепіл ретінде алып қалды. Оның билігінде қазіргі Молдавияда влахтар, славяндар, аландар және түркі-монғолдар өмір сүрді. Сол кезде Ноғайдың Алтын Ордадағы ықпалы да артты. Оның қолдауымен Дмитрий Переславский сияқты кейбір князьдер Төде Мөңке сарайына барудан бас тартты, ал Дмитрийдің ағасы Андрей Городецкий Төде Мөңкеден көмек сұрады. Ноғай Дмитрийдің ұлы князьдік таққа таласуына қолдау көрсетуге уәде берді. Бұл туралы естіген Андрей Владимир мен Новгородқа деген талаптарынан бас тартып, Городецке оралды. Ол Төде Мөңке жіберген монғол әскерлерімен бірге қайтып келді және Дмитрийден Владимирді тартып алды. Дмитрий Ноғайдан монғол әскерлерінің көмегімен кек алып, өз иелігін қайтарып алды. 1285 жылы Андрей тағы да монғол әскерін ертіп Владимирге барды, бірақ Дмитрий оларды қуды. 1283 жылы Мэнгу Тимур ислам дінін қабылдап, мемлекеттік істерден қол үзді. Ханның психикалық ауруға шалдыққандығы және тек дін қызметкерлері мен шейхтерге қызығушылық танытқандығы туралы әңгіме тарады. 1285 жылы Талабуга мен Ноғай Венгрияға басып кірді. Ноғай Словакияны басып алуда сәттілікке жеткенімен, Талабуга Карпат тауларының солтүстігінде тоқтап қалды. Талабуганың әскерлері ашуланып, Галиция мен Волыньді тонады. 1286 жылы Талабуга мен Ноғай Польшаға шабуыл жасап, елді қиратты. Қайтып келгеннен кейін Талабуга Төде Мөңкені тақтан құлатты, ол бейбіт өмір сүруге рұхсат етілді. Талабуга әскері 1288 және 1290 жылдары Ылхандыққа басып кіруге сәтсіз тырысты. Шеркестерге қарсы жазалау экспедициясы кезінде Талабуга Ноғайға наразы болды, өйткені ол Венгрия мен Польшаға жасалған шабуыл кезінде оған жеткілікті көмек көрсетпеді деп сенді. Талабуга Ноғайға қарсы шықты, бірақ төңкеріс кезінде жеңіліп, 1291 жылы Тоқтамен ауыстырылды. Андрей бірнеше Ростов князьдерімен және Ростов епископымен бірге патентін жаңарту және Дмитрийге шағымдану үшін Тоқтаға барды. Михаил Ярославичті Ноғайдың алдына Сарайға шақырды, ол Ноғайдың жағына шығып, тағын бекіту үшін оған барды, ал Дмитрий өзін Ноғайдың вассалы деп санап, келуден бас тартты. Александр Невскийдің кіші ұлы Даниил Тоқтаның сарайына келмеді. Алтын Орда билігінің бөлінуі екі қарсыласатын орыс князьдерінің пайда болуына әкелді. Тоқта солтүстік Ресейге билігін қайта орнатуға тырысты; ол Андрейді ұлы князь ретінде бекітіп, оған Дмитрийді тақтан түсіруді бұйырды, ол тағын тапсырудан бас тартты. Тоқта өзінің бауыры Дюденнің басшылығымен жазалау экспедициясын жіберіп, осы қарсылық көрсеткендерді жазалады. Бұл 1293 жылы Владимир мен Мәскеуді қоса алғанда, бірқатар қалаларды тонауға әкеп соқты, соңында Дмитрийді тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Тек Тверь қаласы ғана монғол шапқыншыларына қарсы тұрды, бұл қалаға шабуыл жасауға басқа монғол әскерін жіберуге себеп болды. Ноғай орыс істеріне араласпады, бірақ Тоқтаның әрекеттеріне алаңдады; ол Тоқтаға Алтын Орда істерінде әлі де билік ететінін еске салу қажет деп ойлады және осыған байланысты 1293 жылы өзінің аға әйелін Тоқтаға жіберді, ол тиісті құрметпен қабылданды. Осы жылы Ноғай Сербияға әскер жіберіп, патшаны өзінің вассалы екенін мойындауға мәжбүр етті. Ноғайдың қызы Кубилайдың қарындасының ұлы Келмішпен үйленді, ол Алтын Орданың Қоңрат генералының әйелі болды. Ноғай Келміштің отбасына ашуланды, өйткені оның буддист ұлы мұсылман қызын жек көреді. Осы себепті ол Тоқтадан Келміштің күйеуін өзіне жіберуді талап етті. Ноғайдың орыс істеріне және шетелдік саудагерлерге қатысты тәуелсіз әрекеттері Тоқтаны қынжырландырған еді. Тоқта одан бас тартып, Ноғайға соғыс жариялады. Олардың алғашқы шайқасында Тоқта жеңіліске ұшырады. Ноғай әскері Каффа мен Солдайаға назар аударды, екі қаланы тонады. Екі жылдан кейін Тоқта қайтып оралып, 1299 жылы Днепр маңындағы Кагамлықта Ноғайды өлтірді. Тоқта оның ұлын Сақчиде және Дунай бойында, Темір қақпаға дейін әскер орналастырды. Ноғайдың Болгариядағы ұлы Чака алдымен аландарға, содан кейін Болгарияға қашып, ол қысқа мерзімге император болды, бірақ Тоқтаның бұйрығымен Феодор Светослав оны өлтірді. Мэнгу Тимур қайтыс болғаннан кейін, Алтын Орда билеушілері Өгедей әулетінің басшысы Қайдуды қолдауын тоқтатты. Қайду Алтын Ордадағы ықпалын қайта орнату үшін Ақ Орда ханы Баянға қарсы өзінің үміткері Көбелекке демеу берді. Тоқтадан әскери көмек алған Баян, Юань әулетінен және Ылхандықтан Қайду басшылығымен Шағатай хандығына қарсы біріккен шабуыл ұйымдастыру үшін көмек сұрады. Алайда, Юань сарайы жылдам әскери көмек беруге шамасы келмеді.
Mengu Timur was succeeded in 1281 by his brother Töde Möngke, who was a Muslim. However, Nogai Khan was now strong enough to establish himself as an independent ruler. The Golden Horde was thus ruled by two khans. Töde Möngke made peace with Kublai, returned his sons to him, and acknowledged his supremacy. Nogai and Köchü, Khan of the White Horde and son of Orda Khan, also made peace with the Yuan dynasty and the Ilkhanate. According to Mamluk historians, Töde Möngke sent the Mamluks a letter proposing to fight against their common enemy, the unbelieving Ilkhanate. This indicates that he might have had an interest in Azerbaijan and Georgia, which were both ruled by the Ilkhans. In the 1270s, Nogai had raided Bulgaria, as well as Lithuania. He blockaded Michael Asen II inside Drăstăr in 1279, executed the rebel emperor Ivailo in 1280, and forced George Terter I to seek refuge in the Byzantine Empire in 1292. In 1284, Saqchi came under the Mongol rule during the major invasion of Bulgaria, and coins were struck in the Khan's name. Smilets was installed by Nogai as emperor of Bulgaria. Accordingly, the reign of Smilets has been considered the height of Mongol overlordship in Bulgaria. When he was expelled by a local boyars c. 1295, the Mongols launched another invasion to protect their protege. Nogai compelled Serbian king Stefan Milutin to accept Mongol supremacy and received his son, Stefan Dečanski, as hostage in 1287. Under his rule, the Vlachs, Slavs, Alans, and Turco Mongols lived in modern day Moldavia. At the same time, the influence of Nogai greatly increased in the Golden Horde. Backed by him, some princes, such as Dmitry of Pereslavl, refused to visit the court of Töde Möngke in Sarai, while Dmitry's brother Andrey of Gorodets sought assistance from Töde Möngke. Nogai vowed to support Dmitry in his struggle for the grand princely throne. On hearing about this, Andrey renounced his claims to Vladimir and Novgorod and returned to Gorodets. He returned with Mongol troops sent by Töde Möngke and seized Vladimir from Dmitry. Dmitry retaliated with the support of Mongol troops from Nogai and retook his holdings. In 1285, Andrey again led a Mongol army under a Borjigin prince to Vladimir, but Dmitry expelled them. In 1283, Mengu Timur converted to Islam and abandoned state affairs. Rumors spread that the khan was mentally ill and only cared for clerics and sheikhs. In 1285, Talabuga and Nogai invaded Hungary. While Nogai was successful in subduing Slovakia, Talabuga stalled north of the Carpathian Mountains. Talabuga's soldiers were angered and sacked Galicia and Volhynia instead. In 1286, Talabuga and Nogai attacked Poland and ravaged the country. After returning, Talabuga overthrew Töde Möngke, who was left to live in peace. Talabuga's army made unsuccessful attempts to invade the Ilkhanate in 1288 and 1290. During a punitive expedition against the Circassians, Talabuga became resentful of Nogai, whom he believed did not provide him with adequate support during the invasions of Hungary and Poland. Talabuga challenged Nogai, but was defeated in a coup and replaced with Toqta in 1291. Andrey, accompanied by a number of Rostov princes and the bishop of Rostov, went to Toqta to renew his patent and complain about Dmitry. Mikhail Yaroslavich was summoned to appear before Nogai in Sarai, where he chose to side with Nogai and went to him instead for confirmation of his throne, while Dmitry refused to appear, considering himself to be a vassal of Nogai. Daniel, Alexander Nevsky's youngest son, failed to appear at the court of Toqta. The division of the authority of the Golden Horde led to the creation of two rival groups of Russian princes. Toqta attempted to reassert his authority over northern Russia; he confirmed Andrey as the grand prince and authorized him to depose Dmitry, who refused to surrender his throne. Toqta sent a punitive expedition led by his brother, Dyuden, to punish those stubborn subjects, leading to the sacking of a number of cities in 1293, including Vladimir and Moscow, finally forcing Dmitry to abdicate. Only the city of Tver offered stiff resistance to the Mongol invaders, leading to another Mongol army being sent to attack the city. Nogai did not choose to intervene in Russian affairs but was concerned by Toqta's actions; he found it necessary to remind Toqta that he still held supreme power in the affairs of the Golden Horde and consequently sent his senior wife to Toqta in 1293, where she was received with due honor. In the same year, Nogai sent an army to Serbia and forced the king to acknowledge himself as a vassal. Nogai's daughter married a son of Kublai's niece, Kelmish, who was wife of a Qongirat general of the Golden Horde. Nogai was angry with Kelmish's family because her Buddhist son despised his Muslim daughter. For this reason, he demanded Toqta send Kelmish's husband to him. Nogai's independent actions relating to Russian affairs and foreign merchants had already irritated Toqta. Toqta thus refused and declared war on Nogai. Toqta was defeated in their first battle. Nogai's army turned their attention to Caffa and Soldaia, looting both cities. Within two years, Toqta returned and killed Nogai in 1299 at the Kagamlik, near the Dnieper. Toqta had his son stationed troops in Saqchi and along the Danube as far as the Iron Gate. Nogai's son Chaka of Bulgaria, first escaped to the Alans, and then Bulgaria where he briefly ruled as emperor before he was murdered by Theodore Svetoslav on the orders of Toqta. After Mengu Timur died, rulers of the Golden Horde withdrew their support from Kaidu, the head of the House of Ögedei. Kaidu tried to restore his influence in the Golden Horde by sponsoring his own candidate Kobeleg against Bayan , Khan of the White Horde. After taking military support from Toqta, Bayan asked help from the Yuan dynasty and the Ilkhanate to organize a unified attack on the Chagatai Khanate under the leadership of Kaidu and his second in command Duwa. However, the Yuan court was unable to send quick military support.
Жалпы бейбітшілік (12991312)
1300-1302 жылдары Қара теңіз маңындағы аймақтарда ауыр құрғақшылық болды. Бірақ, қиындықтар тез еңсеріліп, Тоқта билікке келгеннен кейін Алтын Орданың жағдайы жылдам жақсарды. Ноғай хан жеңілген соң, оның ізбасарлары Подолияға қашып кетті немесе Тоқтаның қызметінде қалды, олар кейін Ноғай Ордасы ретінде танылды. Тоқта Андроник II Палеологтың заңды емес қызы Мария арқылы Византия-монғол одағын құрды. Батыс Еуропаға Тоқтаның христиандарға жақсы қатыс жасағаны туралы хабар жетті. Мұсылман бақылаушыларының айтуынша, Тоқта дінге табынушы болып қалды (буддизм мен теңгеризм) және барлық дін өкілдеріне жақсылық жасады, бірақ мұсылмандарды артық жақсы көріпті. Ол Ильхан Газаннан және оның ізбасары Олжейіттен Әзірбайжанды қайтаруды талап етті, бірақ олар бас тартты. Содан кейін ол Ильханатқа қарсы Мысырдан көмек сұрады. Тоқта Газнада өз адамын билеуші етіп тағайындады, бірақ оны халық қуды. 1294 жылы Тоқта Ильхан Гайхатуға бейбітшілік миссиясын жіберді, және 1318 жылға дейін бейбітшілік көбінесе бұзылмады. 1304 жылы Орта Азияның монғол билеушілері мен Юань әулетінің елшілері Тоқтаға жалпы бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. Тоқта Юань императоры Темір Олжейіттың билігін бірден қабылдады, және барлық ям (пошта станциялары) мен монғол хандықтарындағы сауда жолдары қайта ашылды. Тоқта Переяславльде (Переславль Залесский) өткен жиналыста орыс князьдеріне монғол хандықтары арасындағы жалпы бейбітшілік туралы мәлімдеді. Юаньның ықпалы Алтын Ордада артқан сияқты, себебі Тоқтаның кейбір монеталарында моңғол жазуымен және парсы әріптерімен қатар «Фагс па» жазуы да болды. 1307 жылы Тоқта Сарайдағы итальяндықтарды тұтқынға алып, Каффаны қоршады. Бұл Тоқтаның генуялықтардың өзінің халқының құл саудасына наразы болғандықтан болды, олардың көпшілігі Мысырға сарбаз ретінде сатылып кеткен. 1308 жылы Каффа монғолдар тарапынан тоналды. Тоқтаның билігінің соңында Тверь мен Мәскеу князьдері арасындағы шиеленіс күшейді. Мәскеудің Даниялы Рязань қаласын басып алды, ол жергілікті басқақтан қорғаныс сұрады. Бірақ бұл Даниялды тоқтатып қоймады, ол 1301 жылы Рязань мен монғол әскерлерін жеңіп, 1303 жылы Можайскіні, содан кейін Переславль Залесскийді басып алды, бұл князьдер арасындағы бұрынғы тепе-теңдікті бұзды. Даниял 1917 жылға дейін Ресейдің қазіргі әкімшілік бөлінісі бойынша Мәскеу уезінен үлкен емес болған өзінің жерін кеңейтуге тырысқан болуы мүмкін. Оның табандылығы оның ізбасарларына бүкіл Ресейді билеуге үлгі болды. Тоқта 1304 жылдың күзінде Переславль Залесскийде князьдер үшін жаңа кеңес ұйымдастырды, онда Владимирдың Андрейі, Тверьдің Михаил және Мәскеудің Юрий, Даниялдың 1304 жылдың наурыз айында қайтыс болғаннан кейін оның орнына келген үлкен ұлы қатысты. Бұл жиынға орыс православие шіркеуінің митрополиті Максим да қатысты. Тоқта Ресейдегі саяси құрылымды толығымен өзгертуге ниеттенген болуы мүмкін, бірақ оның билігінің соңғы жылдары туралы ақпарат аз, тек орыс жылнамаларында князьдер арасындағы қарым-қатынастар туралы мәліметтер бар, ал араб және парсы жылнамашылары Алтын Орданың Мысырмен және Иранмен қарым-қатынасына назар аударды. Тоқта, мүмкін, Владимирдің үлкен княздығының ерекше мәртебесін жойып, барлық орыс князьдерін өзінің вассалдарымен бірдей деңгейге келтіруді және олардың әрқайсысына белгілі бір жер беруді көздеген. Тоқта князьдер арасындағы дауды шешу үшін Солтүстік Ресейге жеке баруды жоспарлады, бірақ ол ауырып, 1312 жылы Волгадан өтіп бара жатып қайтыс болды, Рашид ад-Диннің тарихын жазған автордың айтуынша.
From 1300 to 1302, a severe drought occurred in the areas surrounding the Black Sea. However, the troubles were soon overcome and conditions in the Golden Horde rapidly improved under Toqta's reign. After the defeat of Nogai Khan, his followers either fled to Podolia or remained under the service of Toqta, to become what would eventually be known as the Nogai Horde. Toqta established the Byzantine Mongol alliance by Maria, an illegitimate daughter of Andronikos II Palaiologos. A report reached Western Europe that Toqta was highly favourable to the Christians. According to Muslim observers, however, Toqta remained an idol worshiper (Buddhism and Tengerism) and showed favour to religious men of all faiths, though he preferred Muslims. He demanded that the Ilkhan Ghazan and his successor Oljeitu give Azerbaijan back but was refused. Then he sought assistance from Egypt against the Ilkhanate. Toqta made his man ruler in Ghazna, but he was expelled by its people. Toqta dispatched a peace mission to the Ilkhan Gaykhatu in 1294, and peace was maintained mostly uninterrupted until 1318. In 1304, ambassadors from the Mongol rulers of Central Asia and the Yuan dynasty announced to Toqta their general peace proposal. Toqta immediately accepted the supremacy of Yuan emperor Temür Öljeytü, and all yams (postal relays) and commercial networks across the Mongol khanates reopened. Toqta introduced the general peace among the Mongol khanates to the Russian princes at the assembly in Pereyaslavl (Pereslavl Zalessky). The Yuan influence seemed to have increased in the Golden Horde as some of Toqta's coins carried 'Phags pa script in addition to Mongolian script and Persian characters. Toqta arrested the Italian residents of Sarai and besieged Caffa in 1307. The cause was apparently Toqta's displeasure at the Genoese slave trade of his subjects, who were mostly sold as soldiers to Egypt. In 1308, Caffa was plundered by the Mongols. During the late reign of Toqta, tensions between princes of Tver and Moscow became violent. Daniel of Moscow seized the town of Kolomna from Ryazan, which turned to the local basqaq for protection. However, this did not deter Daniel, who defeated the Ryazan and Mongol troops in 1301, and then seized Mozhaysk in 1303 and then Pereslavl Zalessky, which threw off the already weak balance of interprincely relations. Daniel may have been motivated to round out his appanage, which in terms of the modern administrative divisions of Russia, was not larger than Moskovsky Uyezd before 1917. His tenacity laid the pattern for his successors to become the rulers of all of Russia proper. Toqta organized a new conference for the princes in Pereslavl Zalessky in the autumn of 1304, which was attended by leading princes including Andrey of Vladimir, Mikhail of Tver, and Yury of Moscow, Daniel's eldest son who succeeded him after his death in March 1304. Maximos, the metropolitan of the Russian Orthodox Church, was also in attendance. Toqta possibly intended to completely transform the political organization of his Russian ulus, though there is little information about the last years of his reign, with there only being accounts in the Russian annals of the interrelations among the princes, while Arab and Persian chroniclers focused on the Golden Horde's relations with Egypt and Iran. Toqta probably intended to eliminate the special status of the grand principality of Vladimir, and to place all the Russian princes on the same level as his vassals with a definite appanage assigned to each one of them. Toqta decided to personally visit northern Russia to settle the conflict between the princes, but he fell ill and died while crossing the Volga in 1312, according to the writer who continued Rashid al Din's History.
Өзбек хан (1313-1341)
1313 жылы таққа отырғаннан кейін Өзбек хан ислам дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Ол 1314 жылы Қырымдағы Солхат қаласында үлкен мешіт салып, Алтын Ордадағы моңғолдар арасында буддизм мен шаманизмді тыйым салды. 1315 жылы Өзбек Орданы исламға айналдырды және оның діни саясатына қарсы шыққан жошид князьдерін және буддалық ламаларды өлтірді. Өзбек билігі кезінде сауда керуендері бұзылмай жүрді, ал Алтын Ордада жалпы тәртіп орнады. 1333 жылы Ибн Батута Сарайға келгенде, ол үлкен және әдемі қала екенін, кең көшелері мен жақсы базарлары бар екенін, онда алты "ұлттың" – моңғолдардың, аландардың, қыпшақтардың, черкестердің, орыстардың және гректердің – әрқайсысының өз аудандары бар екенін көрді. Саудагерлер қаланың арнайы қабырғалы бөлігін өздері үшін ғана иеленді. Өзбек хан Берке және оның алдыңғылары бастаған мамлюктермен одақты жалғастырды. Ол Мамлюк сұлтанымен және оның көлеңкелі халифасымен Каирде достық қарым-қатынас жасады. 1320 жылы жошид ханшайымы Түлінбай Мысыр сұлтаны Әл-Насир Мұхаммедке тұрмысқа шықты. Әл-Насир Мұхаммед Түлінбайдың шынымен Шыңғыс ханшайымы емес, алдамшы екеніне сенді. 1327–1328 жылдары ол одан ажырасып, содан кейін Әл-Насир Мұхаммедтің қолбасшыларының біріне үйленді. Өзбек хан 1334–1335 жылдары ажырасу туралы білгенде, ашулы хат жіберді. Әл-Насир Мұхаммед оның өлгенін айтып, елшілеріне дәлел ретінде жалған заңдық құжатты көрсетті, бірақ Түлінбай әлі де өмір сүріп, 1340 жылы ғана қайтыс болды. Алтын Орда 1318, 1324 және 1335 жылдары Әбу Саид басшылығымен Илхандыққа басып кірді. Өзбек ханның одақтасы Әл-Насир Әбу Саидқа шабуыл жасаудан бас тартты, өйткені Илхан мен Мамлюк сұлтаны 1323 жылы бейбіт келісімге қол қойды. 1326 жылы Өзбек хан Юань әулетімен достық қарым-қатынас орнатты және содан кейін сыйлықтар жіберуге кірісті. 1339 жылдан бастап ол Қытайдағы жошид иеліктерінен Юань қағаз ақшасында жыл сайын 24 000 динг алды. Әбу Саид өлгеннен кейін Илхандық құлаған кезде, оның аға бейлері басшы табу үшін Өзбек ханға жақындады, бірақ ол аға әмірі Қутлуқ Тимурмен кеңескеннен кейін бас тартты. Өзбек ханның әскері 300 мыңнан асады, 1319 жылдан бастап Византия мен Сербияға қарсы Болгария соғысына көмектесу үшін Фракияға бірнеше рет шабуыл жасады. Византия империясы Андроник II Палеолог пен Андроник III Палеологтың билігінде 1320 және 1341 жылдар аралығында Алтын Орда шабуылға ұшырады, Вицина Макария порты басып алынды. Өзбек хан Византия империясымен қысқа уақытқа достық қарым-қатынас орнатты, содан кейін Өзбек хан Андроник III Палеологтың заңсыз қызына үйленді, ол кейіннен Баялун деп аталды. 1333 жылы оған Константинопольде әкесімен кездесуге рұқсат берілді, бірақ ол ешқашан қайтып оралмады, себебі ислам дініне мәжбүрлеп кіруден қорықты. Өзбек ханның әскерлері 1324 жылы Фракияны қырық күн, ал 1337 жылы 15 күн бойы тонады, 300 000 тұтқынға алды. 1330 жылы Өзбек хан Сербияға 15 000 сарбаз жіберді, бірақ жеңілді. Өзбек ханның қолдауымен Валахияның Басараб I 1330 жылы Венгриядан тәуелсіз мемлекет жариялады. Өзбек ханның көмегімен 1316 жылы ұлы князь Михаил Ярославич Новгородтағы партияға қарсы шайқаста жеңіске жетті. Михаил билігін нығайта келе, оның қарсыласы москвалық Юрий Өзбек ханның ықыласына ие болды. Үш жыл бойы Өзбек ханның сарайында болғаннан кейін Юрий моңғолдар мен мордва әскерімен қайтып оралды. Тверь ауылдарын қиратып, Юрий Михаилдан жеңіліп, оның жаңа әйелі мен моңғол генералы Кавгади тұтқынға алынды. Тверьде тұрып жатқанда, христиан дінін қабылдап, Агата есімін қабылдаған Кончак қайтыс болды. Михаилдың қарсыластары Өзбек ханға Михаил ханның әпкесін улап, оның билігіне қарсы көтерілгенін айтты. Михаилды Сарайға шақырып, 1318 жылы 22 қарашада өлтірді. Юрий тағы да Ұлы князь болды. Юрийдің інісі Иван 1320 жылы моңғол генералы Ахмилдің Ростовтағы көтерілісін басуына көмектесті. 1322 жылы Михаилдың ұлы Дмитрий әкесі үшін кек алу үшін Сарайға барып, ханға Юрийдің Ордаға төленетін салықтың көп бөлігін өзіне иеленгенін сендірді. Юрийді сотқа шақырды, бірақ Дмитрий оны тергеу басталмас бұрын өлтірді. Сегіз айдан кейін Дмитрийді де қылмысы үшін Хорда өлтірді. Ұлы князьдік атағы Александр Михайловичке берілді. 1326 жылдың басында Юрийдің сүйегі Мәскеуге қайтарылып, митрополит Петр бастаған орыс православие шіркеуінің епископтарымен жерленді. Өзбек ханның Ресей ісіне деген көзқарасы Тоқта ханға қарағанда конструктивті емес, ол Ресейдегі жағдайды өзгертуге тырыспады, оның мақсаты біріккен Ресей мемлекетінің қалыптасуына жол бермеу және князьдер арасындағы тепе-теңдікті сақтау болды, әсіресе Тверь мен Мәскеу князьдері арасында. 1327 жылы Өзбек ханның туысы, баскак Шевкал Тверьден Алтын Ордадан келді, көптеген сүйіншілдермен бірге. Олар Александрдың сарайында тұрақтап қалды. Шевкал таққа отырып, қалаға исламды енгізуді қалайды деген қауесет тарады. Шевкал кеңсесін құрғаннан кейін Тверь тұрғындары көтеріліске шықты, моңғол комиссары мен оның көптеген лейтенанттары өлтірілді. Өзбек хан Мәскеу князі Иван I-ді шақырып, Александр Суздальмен бірге жазалау экспедициясын жүргізуге бұйрық берді. Мәскеулік және Суздальдық әскерлер, моңғол отрядымен күшейтіліп, Тверьті тонады және мыңдаған тұтқынға алды. 1327 жылғы Тверь көтерілісі Өзбек ханның Мәскеуді жетекші Ресей мемлекеті ретінде қолдауын бастауына себеп болды. Өзбек хан Мәскеуге тым көп билік беруден сақтанды, Александр Суздальға Ұлы князьдік атағын берді, бірақ төрт жылдан кейін Александрдың өлімінен кейін Иван I Ұлы князь болып тағайындалды және басқа орыс билеушілерінен салық жинау құқығы берілді. Иван I мен Өзбек хан арасындағы жақсы қарым-қатынас нәтижесінде Мәскеу аймағы гүлдене бастады және халқы тез өсті. Иван I Ұлы князьдік атағына "және барлық Ресей" деген сөзді қосты, бұл орыс православие митрополитінің атағын еске түсірді, ол Мәскеуге қоныстанды, оны Ресейдің рухани астанасы етіп бекітті, бірақ бұл Ресейді біріктіруге ұмтылыстың басталуын да білдірді. Моңғолдар Галиция мен Волыньдің күшін әлсіретті, онда Даниловичтер 13 ғасырдың соңынан бері елде жағдайды жақсартуға тырысты, Юрий I билігінде (rex Russiae) патшалық атағын алды, бірақ Литваның Ұлы князьдары күшті армия мен әкімшілік құра білді және Литва мен Белорусь провинцияларын өз билігіне біріктірді. Юрийдің 1308 жылы қайтыс болғаннан кейін Галиция мен Волыньдегі жағдай тез нашарлады, оның екі ұлы 1323 жылы қайтыс болды, таққа Мазовиядан Болеславқа ұсынылды. Ол Өзбек ханнан "Юрий II" ретінде бекітілді. Литваның Ұлы князі Гедеминас Киевті басып алды және інісі Федорды князь етіп тағайындады, бірақ княздық ханға төлейтін салық тоқтатылмады. Бірнеше жылдан кейін жасалған жорықта Литвалықтар Федор басшылығында ханның баскагын өздерінің эскортында алып жүрді. Юрий II Гедеминастың қызына үйленді және, мүмкін, Гедеминастың ұлына қызын үйлендірді, бұл Польша мен Литваның жоспарларын болдырмау үшін Өзбек ханның араласуына себеп болды. Моңғол әскерлері 1336 жылы Литваның шекаралық аймандарына, ал келесі жылы Польшаның Люблин қаласына шабуыл жасады. Смоленск князі Өзбек ханның билігін мойындамай, Гедеминастың жоғарылығын мойындады. Юрий II мұрагерлері болмағандықтан, Галициялық боярлар комитеті Дмитро Дедко басшылығында қаланы бақылауға алды. Галиция мен Волыньді поляктардан қорғау үшін моңғол әскерлерінің отряды жіберілді, олар поляктарды қорғануға мәжбүр етті, бірақ аймаққа талаптарынан бас тартпады. Ықтимал, Менгу Тимур шығарған францискандық миссионерлік қызметке рұқсат берілген жарлық 1314 жылы Өзбек ханнан жаңаланды. Өзбек хан христиан геноэздіктерге…
After Öz Beg Khan assumed the throne in 1313, he adopted Islam as the state religion. He built a large mosque in the city of Solkhat in the Crimea in 1314 and proscribed Buddhism and Shamanism among the Mongols in the Golden Horde. By 1315, Öz Beg had successfully Islamicized the Horde and killed Jochid princes and Buddhist lamas who opposed his religious policy. Under the reign of Öz Beg, trade caravans went unmolested and there was general order in the Golden Horde. When Ibn Battuta visited Sarai in 1333, he found it to be a large and beautiful city with vast streets and fine markets where six "nations" – Mongols, Alans, Kypchaks, Circassians, Russians and Greeks – each had their own quarters. Merchants had a special walled section of the city all to themselves. Öz Beg continued the alliance with the Mamluks begun by Berke and his predecessors. He kept a friendly relationship with the Mamluk Sultan and his shadow Caliph in Cairo. In 1320, the Jochid princess Tulunbay was married to Al Nasir Muhammad, Sultan of Egypt. Al Nasir Muhammad came to believe that Tulunbay was not a real Chingissid princess but an impostor. In 1327–1328, he divorced her, and she then married one of al Nasir Muhammad's commanders. When Öz Beg learned of the divorce in 1334–1335, he sent an angry missive. Al Nasir Muhammad claimed that she had died and showed his ambassadors a fake legal document as proof, although Tulunbay still lived and would only pass away in 1340. The Golden Horde invaded the Ilkhanate under Abu Sa'id in 1318, 1324, and 1335. Öz Beg's ally Al Nasir refused to attack Abu Sa'id because the Ilkhan and the Mamluk Sultan signed a peace treaty in 1323. In 1326 Öz Beg reopened friendly relations with the Yuan dynasty and began to send tributes thereafter. From 1339 he received annually 24,000 ding in Yuan paper currency from the Jochid appanages in China. When the Ilkhanate collapsed after Abu Sa'id's death, its senior beys approached Öz Beg in their desperation to find a leader, but the latter declined after consulting with his senior emir, Qutluq Timür. Öz Beg, whose total army exceeded 300,000, repeatedly raided Thrace in aid of Bulgaria's war against Byzantium and Serbia beginning in 1319. The Byzantine Empire under Andronikos II Palaiologos and Andronikos III Palaiologos was raided by the Golden Horde between 1320 and 1341, until the Byzantine port of Vicina Macaria was occupied. Friendly relations were established with the Byzantine Empire for a brief period after Öz Beg married Andronikos III Palaiologos's illegitimate daughter, who came to be known as Bayalun. In 1333, she was given permission to visit her father in Constantinople and never returned, apparently fearing her forced conversion to Islam. Öz Beg's armies pillaged Thrace for forty days in 1324 and for 15 days in 1337, taking 300,000 captives. In 1330, Öz Beg sent 15,000 troops to Serbia in 1330 but was defeated. Backed by Öz Beg, Basarab I of Wallachia declared an independent state from the Hungarian crown in 1330. With Öz Beg's assistance, the grand prince Mikhail Yaroslavich won the battle against the party in Novgorod in 1316. While Mikhail was asserting his authority, his rival Yury of Moscow ingratiated himself with Öz Beg so that he appointed him as the grand prince and gave him his sister, Konchak, in marriage. After spending three years at Öz Beg's court, Yury returned with an army of Mongols and Mordvins. After he ravaged the villages of Tver, Yury was defeated by Mikhail, and his new wife and the Mongol general, Kawgady, were captured. While she stayed in Tver, Konchak, who converted to Christianity and adopted the name Agatha, died. Mikhail's rivals suggested to Öz Beg that he had poisoned the Khan's sister and revolted against his rule. Mikhail was summoned to Sarai and executed on 22 November 1318. Yury became the grand prince once more. Yury's brother Ivan accompanied the Mongol general Akhmyl in suppressing a revolt by Rostov in 1320. In 1322, Mikhail's son, Dmitry, seeking revenge for his father's murder, went to Sarai and persuaded the Khan that Yury had appropriated a large portion of the tribute due to the Horde. Yury was summoned to the Horde for a trial, but he was killed by Dmitry before any formal investigation. Eight months later, Dmitry was also executed by the Horde for his crime. The grand princely title went to Aleksandr Mikhailovich. In early 1326, Yury's remains were returned to Moscow and buried by the bishops of the Russian Orthodox Church headed by Metropolitan Peter. Öz Beg's approach to Russian affairs was less constructive than that of Toqta, in which he made no attempt to change things in Russia, with his goal being to prevent the formation of a unified Russian state and to keep the balance between its princes, especially between those of Tver and Moscow. In 1327, the baskak Shevkal, cousin of Öz Beg, arrived in Tver from the Horde, with a large retinue. They took up residence at Aleksander's palace. Rumors spread that Shevkal wanted to occupy the throne for himself and introduce Islam to the city. The Tverians revolted after Shevkal established his office, and the Mongol commissioner and most of his lieutenants were killed. Öz Beg summoned Ivan I, the prince of Moscow, and ordered him to lead a punitive expedition along with Alexander of Suzdal; the Muscovite and Suzdalian troops, reinforced by Mongol detachments, looted Tver and captured thousands of prisoners. The incident, the Tver Uprising of 1327, caused Öz Beg to begin backing Moscow as the leading Russian state. Öz Beg refrained from giving Moscow too much power, giving the patent for the grand princely title to Alexander of Suzdal, though Ivan I would be appointed as grand prince four years later following Alexander's death, and given the right to collect taxes from other Russian potentates. As a result of the good relations between Ivan I and Öz Beg, the Moscow region began to prosper and its population grew rapidly. Ivan I also added to his grand princely title "and all Russia" in an imitation of the Russian Orthodox metropolitan's title, who moved his residence to Moscow, making it the ecclesiastical capital of Russia, but it also marked the beginning of the drive to unify Russia. The Mongols had undermined the strength of Galicia and Volhynia, where the Danilovichi had sought to improve internal conditions in the country from the late 13th century, with Yuri I assuming the royal title (rex Russiae) during his reign, but the Lithuanian grand dukes managed to build a strong army and administration as well as uniting the Lithuanian and Belarusian provinces under their rule. Following Yuri's death in 1308, the situation in Galicia and Volhynia quickly deteriorated, with both of his sons dying in 1323, leading to the throne to be offered to Boleslav of Mazovia. He was confirmed by Öz Beg as "Yuri II". Gediminas of Lithuania gained control of Kiev and installed his brother Fedor as prince, but the principality's tribute to the Khan continued. On a campaign a few years later, the Lithuanians under Fedor included the Khan's baskak in their entourage. Yuri II married a daughter of Gediminas and possibly gave his daughter in marriage to a son of Gediminas, leading to Öz Beg to intervene to prevent the plans of Poland and Lithuania. Mongol forces raided the borderlands of Lithuania in 1336 and then Lublin in Poland the next year. The prince of Smolensk defied Öz Beg's authority, instead recognizing the suzerainty of Gediminas. After the sudden death of Yuri II, who had no heirs, a committee of Galician boyars led by Dmytro Dedko took control of the city; a detachment of Mongol troops was sent to protect Galicia and Volhynia from the Poles, who were forced to retreat but did not give up on their claims to the region. A decree, issued probably by Mengu Timur, allowing the Franciscans to proselytize, was renewed by Öz Beg in 1314. Öz Beg allowed the Christian Genoese to settle in Crimea after his accession, but the Mongols sacked their outpost Sudak in 1322 when the Genoese clashed with the Turks. The Genoese merchants in the other towns were not molested. Pope John XXII requested Öz Beg to restore Roman Catholic churches destroyed in the region. Öz Beg signed a new trade treaty with the Genoese in 1339 and allowed them to rebuild the walls of Caffa. In 1332 he allowed the Venetians to establish a colony at Tanais on the Don. In 1333, when Ibn Battuta visited Sudak, he found the population to be predominantly Turkish.
Жани Бег (13421357)
Өз Бегтің үлкен ұлы Тини Бег 1341 жылдан 1342 жылға дейін қысқа ғана уақыт билік етті, сосын оның інісі Яни Бег (1342–1357) билікке келді. 1344 жылы Яни Бег Каффаны генуялықтардан жаулап алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1347 жылы ол Венециямен сауда шартына қол қойды. Мамлюк сұлтандығымен байланысты нығайту нәтижесінде құл саудасы гүлденді. Байлықтың өсуі және тауарларға сұраныстың артуы халық санының өсуіне алып келеді, Сарайда да осылай болды. Аймақтағы тұрғын үйлердің көбеюі астананы ірі мұсылман сұлтандығының орталығына айналдырды. 1340 жылдардағы Қара өлім Алтын Орданың экономикалық құлдырауына елеулі үлес қосты. 1345 жылы ол Қырымға жетіп, 85 мыңнан астам адамның өміне қиындық тудырды. Яни Бег әкесінің Балқандағы жоспарларын доғарды және Литва мен Польшаға қарсы Мәскеуді қолдады. Яни Бег Литва мен Польшаға қарсы монғол-орыс әскери жорықтарын демеушілік етті. 1344 жылы оның әскері Галиция-Волыниядан қосымша күштер алып, Польшаға шабуыл жасады, себебі Волыния Литваның құрамында болған. Бірақ 1349 жылы Галиция-Волынияны поляк-венгр әскерлері басып алды, Галиция-Волыния патшалығы соңында жаулап алынып, Польшаға қосылды. Бұл оқиға Галиция-Волыния мен Алтын Орда арасындағы вассалдық қатынасты тоқтатты. 1352 жылы Алтын Орда және оның орыс одақтастары Польша жерін және Люблин қаласын қиратты. Польша королі Ұлы Казимир III 1357 жылы Ордаға бағынып, одан әрі қақтығыстарды болдырмау үшін салық төледі. Яни Бег Польшаға көмектесу үшін жеті монғол ханзадасын жіберді. Яни Бег Жошидтердің Шағатай хандығына басымдығын бекітіп, 1356 жылы Тәбризді жаулап алып, Шобанидтердің билігін аяқтады. Жалайырлардың қарсыласуын қабылдағаннан кейін, Яни Бег Моңғол империясының үш улусының өзінің бақылауында екенін мақтанды. Алайда Тәбризден оралған жолда Яни Бег өзінің ұлы Берди Бегтің бұйрығымен өлтірілді. Яни Бегтің қазасынан кейін Алтын Орда 1357 жылы Әзірбайжанды Жалайыр ханы Шейх Увайске жоғалтты.
Öz Beg's eldest son Tini Beg reigned briefly from 1341 to 1342 before his younger brother, Jani Beg (1342–1357), came to power. In 1344, Jani Beg tried to seize Caffa from the Genoese but failed. In 1347, he signed a commercial treaty with Venice. The slave trade flourished due to strengthening ties with the Mamluk Sultanate. Growth of wealth and increasing demand for products typically produce population growth, and so it was with Sarai. Housing in the region increased, which transformed the capital into the center of a large Muslim Sultanate. The Black Death of the 1340s was a major factor contributing to the economic downfall of the Golden Horde. It struck the Crimea in 1345 and killed over 85,000 people. Jani Beg abandoned his father's Balkan ambitions and backed Moscow against Lithuania and Poland. Jani Beg sponsored joint Mongol Rus' military expeditions against Lithuania and Poland. In 1344, his army marched against Poland with auxiliaries from Galicia–Volhynia, as Volhynia was part of Lithuania. In 1349, however, Galicia–Volhynia was occupied by a Polish Hungarian force, and the Kingdom of Galicia–Volhynia was finally conquered and incorporated into Poland. This act put an end to the relationship of vassalage between Galicia–Volhynia and the Golden Horde. In 1352, the Golden Horde with its Rus' allies ravaged Polish territory and Lublin. The Polish king, Casimir III the Great, submitted to the Horde in 1357 and paid tribute in order to avoid more conflicts. The seven Mongol princes were sent by Jani Beg to assist Poland. Jani Beg asserted Jochid dominance over the Chagatai Khanate and conquered Tabriz, ending Chobanid rule there in 1356. After accepting the surrender of the Jalayirids, Jani Beg boasted that three uluses of the Mongol Empire were under his control. However, on his way back from Tabriz, Jani Beg was murdered on the order of his own son, Berdi Beg. Following the assassination of Jani Beg, the Golden Horde quickly lost Azerbaijan to the Jalayir king Shaikh Uvais in 1357.
Ұлы қиындықтар (13591381)
Берді Бек 1359 жылы ағасы Күлпа жасаған төңкеріс салдарынан қаза тапты. Күлпаның екі ұлы христиан дінін қабыстаған және Михайл мен Иван деген славян есімдерін алып, Алтын Орданың мұсылман халқының наразылығын тудырды. 1360 жылы Күлпаның інісі Нәуруз Бек ханға қарсы бүлік көтеріп, оны және оның ұлдарын өлтірді. 1361 жылы Жошының бесінші ұлы Шибанның ұрпағы кейбір беделді адамдардың шақыруымен таққа отыруға тырысты. Хидр Нәурузға қарсы көтерілді, бірақ оның қолбасшысы оған сатқындық жасап, жазалауға тапсырды. Хидр сол жылы өз ұлы Тимур Хожаның қолынан қаза тапты. Тимур Хожа билікте бес апта ғана тұрған соң, Өзбек ханның ұрпақтары билікті басып алды. 1362 жылы Алтын Орда Сарайдағы Келді Бек, Еділ Болғарындағы Булат Темір және Қырымдағы Абдулла арасында бөлінді. Осы уақытта Ұлы Литва княздығы Алтын Орданың батыс билеушілеріне шабуыл жасап, 1363 жылы Көк Су шайқасынан кейін Киев пен Подолияны жаулап алды. Абдуллаға қолдау көрсеткен қуатты моңғол генералы Мамай Сарайды басып алуға тырысты, бірақ сәтті болмады, нәтижесінде Мурад пен Әзіз есімді екі хан таққа отырды. Абдулла 1370 жылы қайтыс болды, ал Мамай оның орнына Мұхаммед Болақты марионетка хан ретінде таққа отырғызды. Мамай Нижний Новгородтағы бүлікпен де күресуге мәжбүр болды. Булат Темірдің ұлы Араб Шаһтың Мәскеу әскерлері Болгар жеріне шабуыл жасады, ол оларды дайындықсыз ұстап алып, Пьяна өзенінің жағасында жеңді. Бірақ Араб Шаһ жағдайды пайдалана алмады, себебі шығыстан келген тағы бір моңғол генералының ілгерілеуіне тосқауыл келді. Мәскеуліктердің жеңілісі туралы хабарды естіген Мамай 1378 жылы Вожа өзені шайқасында моңғол әскерін жеңген Дмитрий Донскойға қарсы әскер жіберді. 1380 жылы Мамай Мәскеуге тағы бір шабуыл жасау үшін генуэздік, черкес және алан жалдамалы әскерлерін жалдады. Нәтижесінде моңғол әскері Куликово шайқасында тағы да жеңіліске ұшырады. 1360 жылы Урус хан Сигнак қаласында сарайын құрды. Оған "Урус" деген ат қойылды, бұл түрік тілінде "орыс" дегенді білдіреді, себебі "Урус ханның анасы орыс ханшайымы болғандықтан, ол осы негізде Ресейге талап етуге дайын болды". 1372 жылы Урус батысқа жорық жасап, Сарайды басып алды. Оның інісі және қолбасшысы Тоқтамыш оны тастап, көмек сұрап Тимурға кетті. Тоқтамыш Урусқа шабуыл жасап, оның ұлы Құтлуғ Бұқаны өлтірді, бірақ шайқаста жеңіліп, Самарқанға қашты. Содан кейін тағы бір генерал Эдигу Урусты тастап, Тимурға қосылды. Тимур 1376 жылы Урусқа жеке шабуыл жасады, бірақ жорық шешімсіз аяқталды. Урус келесі жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Тимур Мелік бағындырды, ол дереу Сигнақты Тоқтамышқа берді. 1378 жылы Тоқтамыш Сарайды жаулап алды. 1380 жылдары Шайбанидтер мен Қашан хандық биліктен арылуға тырысты.
Berdi Beg was killed in a coup by his brother Qulpa in 1359. Qulpa's two sons were Christians and bore the Slavic names Michael and Ivan, which outraged the Muslim populace of the Golden Horde. In 1360, Qulpa's brother Nawruz Beg revolted against the khan and killed him and his sons. In 1361, a descendant of Shiban (5th son of Jochi), was invited by some grandees to seize the throne. Khidr rebelled against Nawruz, whose own lieutenant betrayed him and handed him over to be executed. Khidr was slain by his own son, Timur Khwaja, in the same year. Timur Khwaja reigned for only five weeks before descendants of Öz Beg Khan seized power. In 1362, the Golden Horde was divided between Keldi Beg in Sarai, Bulat Temir in Volga Bulgaria, and Abdullah in Crimea. Meanwhile, the Grand Duchy of Lithuania attacked the western tributaries of the Golden Horde and conquered Kiev and Podolia after the Battle of Blue Waters in 1363. A powerful Mongol general by the name of Mamai backed Abdullah but failed to take Sarai, which saw the reign of two more khans, Murad and Aziz. Abdullah died in 1370 and Muhammad Bolaq was enthroned as puppet khan by Mamai. Mamai also had to deal with a rebellion in Nizhny Novgorod. Muscovite troops impinged on the Bulgar territory of Arab Shah, the son of Bulat Temir, who caught them off guard and defeated them on the banks of the Pyana River. However Arab Shah was unable to take advantage of the situation because of the advance of another Mongol general from the east. Encouraged by the news of Muscovite defeat, Mamai sent an army against Dmitry Donskoy, who defeated the Mongol forces at the Battle of the Vozha River in 1378. Mamai hired Genoese, Circassian, and Alan mercenaries for another attack on Moscow in 1380. In the ensuing battle, Mongol forces once again lost at the Battle of Kulikovo. By 1360, Urus Khan had set up court in Sighnaq. He was named Urus, which means Russian in Turkish language, presumably because "Urus Khan's mother was a Russian princess he was prepared to press his claims on Russia on that ground." In 1372, Urus marched west and occupied Sarai. His nephew and lieutenant Tokhtamysh deserted him and went to Timur for assistance. Tokhtamysh attacked Urus, killing his son Kutlug Buka, but lost the battle and fled to Samarkand. Soon after, another general Edigu deserted Urus and went over to Timur. Timur personally attacked Urus in 1376 but the campaign ended indecisively. Urus died the next year and was succeeded by his son, Timur Melik, who immediately lost Sighnaq to Tokhtamysh. In 1378, Tokhtamysh conquered Sarai. By the 1380s, the Shaybanids and Qashan attempted to break free of the Khan's power.
Тоқтамыш (13811395)
Тохтамыш Мамайға шабуыл жасады, ол жақында Мәскеуден жеңіліс көрген еді, оны 1381 жылы жеңіп, Алтын Орданы қысқа мерзімге аймақтық үстемдікке ие күшке қайта орнатты. Мамай генуэздіктерге қашып кетті, олар оны көп ұзамай өлтірді. Тохтамыш Ресей князьдықтарына салық төлеу міндеттемесін қайта жаңарту үшін елші жіберді, бірақ елші Нижний Новгородқа жеткенше тоқтатылды. Тохтамыш дереу Волгадағы барлық кемелерді тартып алып, әскерін көшіру үшін пайдаланды және 1382 жылы Мәскеуді қоршауға кірісті, ол үш күннен кейін жалған бітіммен түсті. Келесі жылы көптеген орыс князьдары ханға қайта бағынып, одан құқық патенттерін алды. Тохтамыш келесі жылы Полтава түбінде литвалық әскерді талқандады. Литваның Ұлы князі және Польша королі Владыслав II Ягило оның билігін мойындап, Ресей жерін беру үшін салық төлеуге келісті. Өзінің сәттілігіне қуанған Тохтамыш 1386 жылы Әзірбайжанға жорық жасап, Тәбризді басып алды. Ол Хорезмде өзінің есімі жазылған монеталар соқтырып, Мысырға одақ іздеп елшілер жіберді. 1387 жылы Тимур Әзірбайжанға әскер жіберіп, Алтын Орда күштерімен шешілмейтін шайқасқа түсті. Тохтамыш Трансоксанияға басып кірді және Бұхараға дейін жетті, бірақ қаланы ала алмады және кері шегінуге мәжбүр болды. Тимур Хорезмге шабуыл жасап, Үргенчті қиратты, осылайша кек алды. Тохтамыш 1389 жылы Сырдарияда Тимурға қарсы ресейліктер, болгарлар, черкестер және аландардан құралған зор әскермен шабуыл жасады. Шабыс шешілмей аяқталды. 1391 жылы Тимур 200 мыңдық әскер жинап, Кондурча өзенінің шайқасында Тохтамышты жеңді. Тимурдың одақтастары Темур Құтлуғ және Едіге Алтын Орданың шығыс бөлігін басып алды. Тохтамыш 1394 жылы Ширван аймағын шауып, қайта оралды. 1395 жылы Терек өзенінің шайқасында Тимур Тохтамыш әскерін тағы да жойды, оның астанасын қиратты, Қырымның сауда орталықтарын тонады және ең шебер қолөнершілерді Самарқанға жер аударды. Тимурдың әскері кері қайтқанға дейін солтүстікке қарай Рязаньға дейін жетті.
Tokhtamysh attacked Mamai, who had recently suffered a loss against Moscow, and defeated him in 1381, thus briefly reestablishing the Golden Horde as a dominant regional power. Mamai fled to the Genoese who killed him soon after. Tokhtamysh sent an envoy to the Russian states to resume their tributary status, but the envoy only made it as far as Nizhny Novgorod before he was stopped. Tokhtamysh immediately seized all the boats on the Volga to ferry his army across and commenced the Siege of Moscow (1382), which fell after three days under a false truce. The next year, most of the Russian princes once again made obeisance to the khan and received patents from him. Tokhtamysh also crushed the Lithuanian army at Poltava in the next year. Władysław II Jagiełło, Grand Duke of Lithuania and King of Poland, accepted his supremacy and agreed to pay tribute in return for a grant of Russian territory. Elated by his success, Tokhtamysh invaded Azerbaijan in 1386 and seized Tabriz. He ordered money with his name on it coined in Khwarezm and sent envoys to Egypt to seek an alliance. In 1387, Timur sent an army into Azerbaijan and fought indecisively with the forces of the Golden Horde. Tokhtamysh invaded Transoxania and reached as far as Bukhara, but failed to take the city, and had to turn back. Timur retaliated by invading Khwarezm and destroyed Urgench. Tokhtamysh attacked Timur on the Syr Darya in 1389 with a massive army including Russians, Bulgars, Circassians, and Alans. The battle ended indecisively. In 1391, Timur gathered an army 200,000 strong and defeated Tokhtamysh at the Battle of the Kondurcha River. Timur's allies Temür Qutlugh and Edigu took the eastern half of the Golden Horde. Tokhtamysh returned in 1394, ravaging the region of Shirvan. In 1395, Timur annihilated Tokhtamysh's army again at the Battle of the Terek River, destroyed his capital, looted the Crimean trade centers, and deported the most skillful craftsmen to his own capital in Samarkand. Timur's forces reached as far north as Ryazan before turning back.
Эдигу (13951419)
Темір Құтлуғ Сарайда хан болып сайланды, ал Эдиге – бірлесіп билеуші болды, ал Койрижақ Тимурдың Ақ Орданың билеушісі етіп тағайындалды. Тоқтамыш Литваның Ұлы княздігіне қашып, Витаутастан Алтын Орданы қайтарып алу үшін көмек сұрады, бұл үшін ол орыс жерлеріне бағыныштылық ұсынды. 1399 жылы Витаутас пен Тоқтамыш Ворскла өзені шайқасында Темір Құтлуғ пен Эдигеге шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Алтын Орданың жеңісі Киев, Подолия және Буг өзенінің төменгі ағысындағы бірнеше аймақтарды қамтамасыз етті. Тоқтамыш 1405 жыл шамасында Тюменде қарапайым жағдайда қайтыс болды. Оның ұлы Жалал әд-Дин Литваға қашып, Тевтон орденіне қарсы Грунвальд шайқасына қатысты. Темір Құтлуғ 1400 жылы қайтыс болды, ал оның туысы Шади Бег Эдигенің келісімімен хан сайланды. Витаутасты жеңгеннен кейін Эдиге Алтын Орданы нығайтуға күш салды. Ол Алтын Орданың халқын шетелге құл ретінде сатуға тыйым салды. Кейін құл саудасы қайта жанданды, бірақ тек черкестерді ғана сатуға рұқсат берілді. Осының салдарынан 15 ғасырдағы мамлюк сарбаздарының көп бөлігі черкес тегінен шықты. Тимур 1405 жылы қайтыс болды, ал Эдиге бір жылдан кейін Хорезмді басып алды. 1400-1408 жылдар аралығында Эдиге шығыс орыс тайпаларын біртіндеп қайта бағындырды, Мәскеуді қоспағанда, оны қоршауға алуға сәттілік болмады, бірақ айналасындағы жерлерді қиратты. Смоленск те Литваға өткен. Шади Бег Эдигеге қарсы бүлік көтерді, бірақ жеңіліске ұшырап, Астраханға қашты. Шади Бегтің орнын 1410 жылы қайтыс болған Пулад басты. Оның орнын Темір Құтлуғтың ұлы Темір хан басты. Темір хан Эдигеге қарсы шығып, оны 1411 жылы Хорезмге қашуға мәжбүр етті. Темірдің өзі келесі жылы Литвадан оралған Жалал әд-Динмен қуылды, ол қысқа мерзімге таққа отырды. 1414 жылы Тимур әулетінен шыққан Шахрух Хорезмді жаулап алды. Эдиге Қырымға қашып, Киевке шабуыл жасап, Литвамен одақ құрып, Орданы қайтарып алуға тырысты. Эдиге 1419 жылы Тоқтамыштың ұлдарының бірімен болған шайқаста қаза тапты.
Temür Qutlugh was chosen Khan in Sarai while Edigu became co ruler, and Koirijak was appointed sovereign of the White Horde by Timur. Tokhtamysh fled to the Grand Duchy of Lithuania and asked Vytautas for assistance in retaking the Golden Horde in exchange for suzerainty over the Russian lands. In 1399, Vytautas and Tokhtamysh attacked Temür Qutlugh and Edigu at the Battle of the Vorskla River but were defeated. The Golden Horde victory secured Kiev, Podolia, and some land in the lower Bug River basin. Tokhtamysh died in obscurity in Tyumen around 1405. His son Jalal al Din fled to Lithuania and participated in the Battle of Grunwald against the Teutonic Order. Temür Qutlugh died in 1400 and his cousin Shadi Beg was elected khan with Edigu's approval. After defeating Vytautas, Edigu concentrated on strengthening the Golden Horde. He forbade selling Golden Horde subjects as slaves abroad. Later on the slave trade was resumed, but only Circassians were allowed to be sold. As a result, most of the Mamluk recruits in the 15th century were of Circassian origin. Timur died in 1405 and Edigu took advantage to seize Khwarezm a year later. From 1400 to 1408, Edigu gradually regained the eastern Russian tributaries, with the exception of Moscow, which he failed to take in a siege but ravaged the surrounding area. Smolensk was also lost to Lithuania. Shadi Beg rebelled against Edigu but was defeated and fled to Astrakhan. Shadi Beg was replaced by Pulad, who died in 1410 and was succeeded by Temur Khan, the son of Temür Qutlugh. Temur Khan turned against Edigu and forced him to flee to Khwarezm in 1411. Temur himself was ousted the next year by Jalal al Din, who returned from Lithuania and briefly took the throne. In 1414, Shah Rukh of the Timurids conquered Khwarezm. Edigu fled to the Crimea where he launched raids on Kiev and tried to forge an alliance with Lithuania to win back the horde. Edigu died in 1419 in a skirmish with one of Tokhtamysh's sons.
Сібір хандығы (1405)
Сібір хандығын 1405 жылы Чимги-Турада Тайбуғадан бастау алған әулет басқарды. Ол 1428 жылы қайтыс болғаннан кейін, хандықты өзбек ханы Әбулхайыр хан биледі. 1468 жылы ол қайтыс болғанда хандық екіге жарылды: Шайбани әулетінен Ибак хан Чимги-Турада, ал Тайбуғи әулетінен Мұхаммед Сибір бекінісінде орналасты, осы бекіністен хандық өзінің атын алды.
The Khanate of Sibir was ruled by a dynasty originating with Taibuga in 1405 at Chimgi Tura. After his death in 1428, the khanate was ruled by the Uzbek khan Abu'l Khayr Khan. When he died in 1468, the khanate split in two, with the Shaybanid Ibak Khan situated in Chimgi Tura, and the Taibugid Muhammad at the fortress of Sibir, from which the khanate derives its name.
Өзбек хандығы (1428)
1419 жылдан кейін Алтын Орда мәні бойынша жойылды. Улуғ Мұхаммед ресми түрде Алтын Орда ханы болды, бірақ оның билігі Тохтамыштың тағы бір ұлы Кепек билік еткен Еділдің төменгі жағалауымен ғана шектелді. Алтын Орданың ықпалын Шығыс Еуропада Ұлы Литва княздығы ығыстырды, және Улуғ Мұхаммед одан қолдау сұрады. Алтын Ордадағы саяси жағдай тұрақтап жатқан жоқ. 1422 жылы Урус ханның немересі Барақ хан батыстағы билеуші хандарға шабуыл жасады. Екі жылдың ішінде Улуғ, Кепек және тағы бір талапкер Даулат Берді жеңіліске ұшырады. Улуғ Мұхаммед Литваға қашып кетті, Кепек Одоев пен Рязаньға шабуылдауға тырысты, бірақ сол аймақтарда бекіне алмады, ал Даулат осы мүмкіндікті пайдаланып Қырымды жаулап алды. 1427 жылы Барақ Улуғ Бектің жорығын жеңіп, келесі жылы қаза тапты. Оның ізбасары Әбул Хайр хан Өзбек хандығын құрды.
After 1419, the Golden Horde functionally ceased to exist. Ulugh Muhammad was officially Khan of the Golden Horde but his authority was limited to the lower banks of the Volga where Tokhtamysh's other son Kepek also reigned. The Golden Horde's influence was replaced in Eastern Europe by the Grand Duchy of Lithuania, who Ulugh Muhammad turned to for support. The political situation in the Golden Horde did not stabilize. In 1422, the grandson of Urus Khan, Barak Khan, attacked the reigning khans in the west. Within two years, Ulugh, Kepek, and another claimant Dawlat Berdi, were defeated. Ulugh Muhammad fled to Lithuania, Kepek tried to raid Odoyev and Ryazan but failed to establish himself in those regions, and Dawlat took advantage of the situation to seize Crimea. Barak defeated an invasion by Ulugh Beg in 1427 but was assassinated the next year. His successor, Abu'l Khayr Khan, founded the Uzbek Khanate.
Ногай Ордасы (1440 жылдар)
1440 жылдары Эдигеден тараған Мұса бин Уаққас Сарай Жүкте Ноғай Ордасының тәуелсіз ханы болып билік құрды.
By the 1440s, a descendant of Edigu by the name of Musa bin Waqqas was ruling at Saray Jük as an independent khan of the Nogai Horde.
Қазан хандығы (1445)
Ұлуғ Мұхаммед Даулат Бердіні Қырымнан қуды. Сонымен қатар хан Хажы I Гирей Витауттан қолдау сұрап Литваға қашып кетті. 1426 жылы Ұлуғ Мұхаммед Витауттың Псковқа қарсы соғысына әскер жіберді. Алтын Орданың мәртебесі төмендегеніне қарамастан, Звенигородтың Юрийі мен Василий Косой 1432 жылы Ұлуғ Мұхаммедтің сарайына барып, ұлы княздік патент сұрады. Бір жыл өткен соң Ұлуғ Мұхаммед Тоқтамыштың ұлы Саид Ахмед I-ге тақтың иесі болды. Ұлуғ Мұхаммед Ока өзенінің жоғарғы ағысындағы Белов қаласына қашып, Мәскеумен қақтығысқа түсті. Мәскеудің Василий II оны қуғысы келді, бірақ Беляв шайқасында жеңіліске ұшырады. Ұлуғ Мұхаммед Белявтың иесі атанды. Ұлуғ Мұхаммед 1444 жылы Городецті басып алып, Мәскеуге ықпалын күшейтті. Василий II тіпті одан таққа патент беруді өтінді, бірақ Ұлуғ Мұхаммед 1445 жылы Муромда оған шабуыл жасады. 7 шілдеде Василий II Суздаль шайқасында Ұлуғ Мұхаммедке жеңіліп, тұтқынға түсті. Жеңіске қарамастан, Ұлуғ Мұхаммедтің жағдайы қиын болды. Алтын Орда жоқ болды, оның бар болғаны 10 мың сарбазы болды, сондықтан ол Мәскеуге қарсы үстемдік таба алмады. Бірнеше айдан кейін ол Василий II-ні 25 мың рубль көлемінде алым төлеп босатты. Айыныштысы, Ұлуғ Мұхаммедті оның ұлы, Қазандық Мәксүм өлтірді. Ол Орта Волга аймағына қашып, 1445 жылы Қазан хандығын құрды. 1447 жылы Мәксүм Мәскеуге қарсы әскер жіберді, бірақ олар кері қайтарылды.
Ulugh Muhammad ousted Dawlat Berdi from Crimea. At the same time, the khan Hacı I Giray fled to Lithuania to ask Vytautas for support. In 1426, Ulugh Muhammad contributed troops to Vytautas' war against Pskov. Despite the Golden Horde's greatly reduced status, both Yury of Zvenigorod and Vasily Kosoy still visited Ulugh Muhammad's court in 1432 to request a grand ducal patent. A year later, Ulugh Muhammad lost the throne to Sayid Ahmad I, a son of Tokhtamysh. Ulugh Muhammad fled to the town of Belyov on the upper Oka River, where he came into conflict with Moscow. Vasily II of Moscow attempted to drive him out but was defeated at the Battle of Belyov. Ulugh Muhammad became master of Belyov. Ulugh Muhammad continued to exert influence on Moscow, occupying Gorodets in 1444. Vasily II even wanted him to issue him a patent for the throne, but Ulugh Muhammad attacked him instead at Murom in 1445. On 7 July, Vasily II was defeated and taken prisoner by Ulugh Muhammad at the Battle of Suzdal. Despite his victory, Ulugh Muhammad's situation was pressed. The Golden Horde was no more, he had barely 10,000 soldiers, and thus could not press the advantage against Moscow. A few months later he released Vasily II for a ransom of 25,000 rubles. Unfortunately, Ulugh Muhammad was murdered by his son, Mäxmüd of Kazan, who fled to the middle Volga region and founded the Khanate of Kazan in 1445. In 1447, Mäxmüd sent an army against Moscow but was repelled.
Қырым хандығы (1449)
1449 жылы Хажы I Гирей Ахмет I-ден Қырымды тартып алып, Қырым хандығын құрды. Қырым хандығы өзін Алтын Орда мен Дешт-і Қыпшақтың мұрагері және заңды жалғасы санайтын, ал хан титулын "Ұлы Орданың, Ұлы мемлекеттің және Қырым тағының" ханы деп атады.
In 1449, Hacı I Giray seized Crimea from Ahmad I, and founded the Crimean Khanate. The Crimean Khanate considered its state as the heir and legal successor of the Golden Horde and Desht i Kipchak, called themselves khans of "the Great Horde, the Great State and the Throne of the Crimea".
Қасым хандығы (1452)
Улуғ Мұхаммедтің ұлдарының бірі, Қасым хан, Мәскеуге қашып келді, онда Василий II оған Қасым хандығы құрылған жерді берді.
One of Ulugh Muhammad's sons, Qasim Khan, fled to Moscow, where Vasily II granted him land that became the Qasim Khanate.
Қазақ хандығы (1458)
1458 жылы Жәнібек хан мен Керей хан Әбул Хайыр ханның 200 мың адамын шығысқа қарай Чу өзеніне жетектеп, Моғолстанның Есен Буқа II оларға жайылымдық жерлер берді. 1467 жылы Әбул Хайыр хан қайтыс болған соң, олар оның көптеген жақтастарының билігін өз қолдарына алып, Қазақ хандығын құрды.
In 1458, Janibek Khan and Kerei Khan led 200,000 of Abu'l Khayr Khan's followers eastwards to the Chu River where Esen Buqa II of Moghulistan granted them pasture lands. After Abu'l Khayr Khan died in 1467, they assumed leadership over most of his followers, and became the Kazakh Khanate.
Ұлы Орда (14591502)
1435 жылы хан Күшүк Мұхаммед Саид Ахметті тақтан ығыстырды. Ол Рязаньға шабуыл жасап, Василий II әскерлерінен ауыр жеңіліс көрді. Саид Ахмет Мәскеуге шабуылдауын жалғастырды және 1449 жылы Мәскеуге тікелей шабуыл жасады. Бірақ оны Мәскеудің одақтасы Қасым хан жеңді. 1450 жылы Күшүк Мұхаммед Рязаньға шабуыл жасады, бірақ орыс-татар әскері оны кері қайтарды. 1451 жылы Саид Ахмет Мәскеуді қайта басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 1459 жылы Күшүк Мұхаммедтің орнын ұлы Махмұд бин Күшүк басты, сол кезден бастап Алтын Орда Ұлы Орда деп аталды. 1465 жылы Махмұдтың орнын інісі Ахмет хан бин Күшүк иеленді. 1469 жылы Ахмет өзбек Әбулхайыр ханға шабуыл жасап, оны өлтірді. 1470 жылғы жазда Ахмет Молдавияға, Польша Корольдігіне және Литваға қарсы шабуыл ұйымдастырды. 20 тамызда Степан І Ұлы басқарған молдавандық әскерлер Липник шайқасында татарларды жеңді. 1474 және 1476 жылдары Ахмет Мәскеудің ұлы князі III Иванның ханды өзінің билеушісі ретінде мойындауын талап етті. 1480 жылы Ахмет Мәскеуге қарсы әскери жорық ұйымдастырды, нәтижесінде екі қарсы әскердің кездесуі болды, ол Угра өзеніндегі Ұлы Тұру деп белгілі болды. Ахмет жағдайдың қолайсыз екенін сезіп, шегінді. Осы оқиға орыс жеріндегі "татар игілігін" ресми түрде аяқтады. 1481 жылдың 6 қаңтарында Ахметті Сибір хандығының ханзадасы Ибак хан мен Ноғайлар Донец өзенінің сағасында өлтірді. Ахметтің ұлдары Ұлы Орданы сақтап қала алмады. Олар 1487–1491 жылдары Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтығына (сол кезде Украинаның көп бөлігін иеленген) шабуыл жасады және Польшаның шығысындағы Люблинге дейін жетті, бірақ Заславльде жеңіліске ұшырады. 1475 жылы Осман империясының вассалы болған Қырым хандығы 1502 жылы Сарайды басып алып, Ұлы Орданың қалған бөлігін бағындырды. Орданың соңғы ханы шейх Ахмет Литваға қашып, 1504 жылдан кейін Каунаста түрмеде қайтыс болды. Басқа деректерге сәйкес, ол 1527 жылы Литва түрмесінен босатылған. Дегенмен, Алтын Орданың бар екендігі туралы мәліметтер 18 ғасырдың соңына дейін жетеді және ол орыс баспагері Николай Новиковтың 1773 жылғы "Ежелгі орыс гидрографиясы" еңбегінде айтылған.
In 1435, the khan Küchük Muhammad ousted Sayid Ahmad. He attacked Ryazan and suffered a major defeat against the forces of Vasily II. Sayid Ahmad continued to raid Muscovy and in 1449 made a direct attack on Moscow. However he was defeated by Muscovy's ally Qasim Khan. In 1450, Küchük Muhammad attacked Ryazan but was turned back by a combined Russo Tatar army. In 1451, Sayid Ahmad tried to take Moscow again and failed. Küchük Muhammad was succeeded by his son Mahmud bin Küchük in 1459, from which point on the Golden Horde came to be known as the Great Horde. Mahmud was succeeded by his brother Ahmed Khan bin Küchük in 1465. In 1469, Ahmed attacked and killed the Uzbek Abu'l Khayr Khan. In the summer of 1470, Ahmed organized an attack against Moldavia, the Kingdom of Poland, and Lithuania. By August 20, the Moldavian forces under Stephen the Great defeated the Tatars at the battle of Lipnic. In 1474 and 1476, Ahmed insisted that Ivan III, the grand prince of Moscow, recognize the khan as his overlord. In 1480, Ahmed organized a military campaign against Moscow, resulting in a face off between two opposing armies known as the Great Stand on the Ugra River. Ahmed judged the conditions unfavorable and retreated. This incident formally ended the "Tatar yoke" over the Russian lands. On 6 January 1481, Ahmed was killed by Ibak Khan, the prince of the Khanate of Sibir, and Nogays at the mouth of the Donets River. Ahmed's sons were unable to maintain the Great Horde. They attacked the Kingdom of Poland and the Grand Duchy of Lithuania (which possessed much of Ukraine at the time) in 1487–1491 and reached as far as Lublin in eastern Poland before being decisively beaten at Zaslavl. The Crimean Khanate, which had become a vassal state of the Ottoman Empire in 1475, subjugated what remained of the Great Horde, sacking Sarai in 1502. After seeking refuge in Lithuania, Sheikh Ahmed, last Khan of the Horde, died in prison in Kaunas some time after 1504. According to other sources, he was released from the Lithuanian prison in 1527. Records of Golden Horde existence reach however as far as end of 18th century and it was mentioned in works of Russian publisher Nikolay Novikov in his work of 1773 "Ancient Russian Hydrography".
Астрахан хандығы (1466)
1466 жылдан кейін Махмуд бин Күшүктің ұрпақтары Астрахан хандығының хандары болып Астраханда билік жүргізе берді.
After 1466, Mahmud bin Küchük's descendants continued to rule in Astrakhan as the khans of the Astrakhan Khanate.
Ресейлік жаулап алулар
Ресей патшалығы 1552 жылы Қазан хандығын, 1556 жылы Астрахан хандығын, ал 1582 жылы Сібір хандығын жаулап алды. 16-шы ғасыр мен 17-шы ғасырдың басында Қырым татарлары Ресейдің оңтүстігінде, Украинада және тіпті Польшада қиратушылықтар жасады (Шығыс Еуропадағы Қырым-Ноғай құлдарының шабуылдарына қараңыз), бірақ олар Ресейді жеңе алмай, Мәскеуді басып ала алмады. Осман империясының қорғауында Қырым хандығы Екатерина II 1783 жылдың 8 сәуірінде оны аннексиялағанға дейін күн көріске тырысып өмір сүрді. Ол Алтын Орданың мұрагер мемлекеттерінің арасында ең ұзақ сақталғандарының бірі болды.
The Tsardom of Russia conquered the Khanate of Kazan in 1552, the Khanate of Astrakhan in 1556, and the Khanate of Sibir in 1582. The Crimean Tatars wreaked havoc in southern Russia, Ukraine and even Poland in the course of the 16th and early 17th centuries (see Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe), but they were not able to defeat Russia or take Moscow. Under Ottoman protection, the Khanate of Crimea continued its precarious existence until Catherine the Great annexed it on April 8, 1783. It was by far one of the longest lived of the successor states to the Golden Horde.
Салалар
Алтын Орданың бағынышты халқына орыстар, армянтар, грузиндер, черкестер, аландар, қырымдық гректер, қырымдық готтар, болгарлар және влахтар кірді. Алтын Орданың жаулап алған жерлердегі мақсаты – әскерге рекруттар алу және бағынышты халқынан салық жинау болды. Көбінесе Алтын Орда жаулап алған халықтарды тікелей басқаруға тырыспады.
The subjects of the Golden Horde included the Russians, Armenians, Georgians, Circassians, Alans, Crimean Greeks, Crimean Goths, Bulgarians, and Vlachs. The objective of the Golden Horde in conquered lands revolved around obtaining recruits for the army and exacting tax payments from its subjects. In most cases the Golden Horde did not implement direct control over the people they conquered.
Ықпал
Үш ғасыр бойы моңғолдар (немесе татарлар) ресейліктер үшін күдіксіз факті болды. Осы кезеңде "орыс халқы" немесе орыс ұлты болмағандықтан, моңғол билігі тұсында орыстар деп аталатын адамдардың ұлттық біртүтастық жауабы болған жоқ. Аристократтар моңғол билігіне біркелкі жауап берсе, шаруалар үшін осыны айту қиын. Моңғолдардың ресейлік шаруаларға тигізген әсеріне көптеген дәлелдер жоқ, олардың моңғолдармен тікелей байланысы көбінесе құлдық немесе мәжбүрлі еңбек арқылы болды. Ресейлік дереккөздер көбінесе моңғолдармен әскери қақтығыстарға назар аударады, бірақ әдеби проза орыс қоғамына моңғолдардың күлкілі әсерін көрсетеді. Жазушылар моңғол ханзадаларының, билеушілерінің және шенеуніктердің есімдерін жазып алып, олармен байланыста болғандардың барлығын тіркеді. Галиция-Волынь жылнамасында Киевті қоршау кезінде (1240 ж.) тұтқынға алынған тыңшы Товрулдың сөздері келтірілген, ол моңғол батырларын есімдерімен анықтады. Ресейлік дереккөздерде Алтын Орда хандарының тізімі және Ұлы Қиындықтар кезеңіндегі олардың мансабы туралы араб-парсы дереккөздеріне қарағанда толыққанды мәліметтер бар. Тіпті төменгі дәрежелі моңғолдардың есімдері де айтылады. Моңғол хандары патша деп аталды, бұл титул византиялық императорға да қолданылды. Жазушылар өз аудиториясының жеке моңғолдардың есімдерімен және ерекшеліктерімен таныс екенін күтті, оларға деген жауабына қарамастан. Моңғолдар жаулап алған Шығыс Еуропа жерлерін тікелей басқармаса да, Переяславль, Киев және Подолия княздықтарындағы жергілікті билікті толығымен алып тастап, оны өздерінің тікелей басқаруымен ауыстырды. Галиция-Волынь патшалығы, Смоленск, Чернигов және Новгород-Северск княздықтары өз княздарын сақтап қалды, бірақ сонымен қатар жұмылдыру мен салық жинауды жүзеге асырған моңғол агенттерімен де күресуге тура келді. Новгород республикасы 1260 жылдан кейін моңғол агенттерінің қатысуынан босатылды, бірақ салық төлеуді жалғастырды. Моңғолдар 1245, 1258, 1259, 1260, 1274 және 1275 жылдары халық санағын жүргізді. Бұдан кейін халық санағы жүргізілмеді. Тула қаласы сияқты кейбір жерлер жеке моңғолдардың жеке меншігіне айналды, мысалы, Жани Бегтің анасы Хатун Тайдула. Ресей аристократиясы моңғол жоғары қоғамының жұмысымен танысуға тиіс болды. Князь таққа ханнан рұқсат алуы керек еді, содан кейін хан князьді таққа отырғызу үшін елші жіберді. Өзбек ханнан бастап хан әр княздықтың астанасында тұратын комиссарды тағайындады. 13 ғасырдың соңында моңғол билігі жеңілдеп, кейбір князьдар ханның өкілі ретінде салық жинай бастады. 14 ғасырдың басында барлық ұлы князьдар салықтарды өздері жинай бастады, сондықтан қарапайым халық енді моңғол билеушілерімен байланыспады, ал олардың билеушілері Сарайға жауап берді. Моңғол әдет-ғұрыптарымен танысқан аристократия моңғол мәдениетін қабылдамады. Моңғол әдет-ғұрыптарына көрсетілген кез келген ықылас қауіпті болуы мүмкін, бірақ бір жағдайда олар моңғол әскери киімін қабылдады. 1245 жылы Бату лагеріне барған Галициялық Даниэль моңғолдардың ықпалына ұшырап, әскерін моңғолша жабдықтады. Оның лагеріне келген австриялық саяхатшылар Даниэль ғана Русь дәстүріне сәйкес киінгенін, алтынмен тігілген грек паршасынан жасалған пальто, жасыл былғарыдан жасалған етік, алтынмен қапталған ер және алтынмен әшекейленген қылыш кигенін байқады. Ресей қоғамына көшіп келген моңғолдар православие христиан дінін қабылдағанда бұрынғы әдет-ғұрыптарын тастады және моңғолдардың зұлымдықтары туралы көптеген айтылғандарға қарамастан, кейбір құрметті суреттер де бар. "Рязаньдің жойылуы туралы әңгімеде" моңғол Бату орыс ақсүйегі Евпатийге батылдығы үшін оның адамын даладан алып кетуге рұқсат беру арқылы ақсүйектік сыпайылық танытты. Орыс ақсүйектері де моңғолдармен одақтасып соғысқан. Аралас некелер болды, бірақ олар сирек кездесті. Теодор Ростиславич, Юрий Мәскеулік және Глеб Василькович моңғол ханшайымдарына үйленді. Геб Василькович өмірінің барлық кезеңін даладағы моңғолдармен бірге өткізді. Урус ханның анасы орыс ханшайымы болған болуы мүмкін. Мұндай аралас некелер Алтын Орда моңғолдары ислам дінін қабылдағаннан кейін, әлсіреп қалған Орданың моңғол билеушілері Мәскеу аумағына көшіп келгенге дейін, 15 ғасырға дейін тоқтады. Олардың көпшілігі ұлы князьдердің қызметіне кіріп, аристократиялық топқа үйленді, христиан дінін қабылдады және ассимиляцияланды. Ресей аристократиясына моңғол-татар қаны қаншалықты енгені белгісіз. Кейбір моңғолдар дін ауысқаннан кейін өздерінің есімдерін өзгерткен болуы мүмкін, ал ресейліктер моңғол лақап аттарын ата тегі ретінде қабылдады. Рязань ақсүйектері және князь Четтің Годунов әулеті татар тегінен шыққан деп есептеді. 16 ғасырда моңғол тегі неміс, латын және грек тегімен бірдей беделді саналды, бірақ осы көзқарастар Ұлы Қиындықтардан кейін күрт төмендеді. Олардың басқа халықтарымен, мысалы, Берке мен Селжүк ханшайымы, Ноғайдың үлкен ұлы Жөге мен болгар ханшайымы арасында да аралас некелер болды.
For three centuries, Mongol (or Tatar) presence was an undeniable fact for Russians. Although defined as Russians here, there was no "Russian people" or Russian nation during the period of Mongol rule, and therefore no cohesive national response. Aristocratic Russians responded more uniformly to Mongol rule but the same cannot be said with certainty for the peasantry. There is not much evidence for Mongol influence on the Russian peasantry, whose direct contact with the Mongols was mainly through slavery or forced labor. Russian sources generally tend to focus on military encounters with the Mongols but the literary prose betrays a greater Mongol impact on Russian society than accepted at face value. There was a great deal of familiarity with the Mongols among writers, who recorded the name of virtually every Mongol prince, grandee, and official they came into contact with. The Galician–Volhynian Chronicle recounts the words of Tovrul, a captured informant at the Siege of Kiev (1240), who identifies the Mongol captains by name. Russian sources contain a list of the khans of the Golden Horde as well as more detail on their careers during the time of Great Troubles than Arab Persian sources. Even the names of numerous lesser ranked Mongols are mentioned. The Mongol khan was called tsar, a title also used for the basileus. It is evident that the writers expected their audience to be familiar with the names of individual Mongols and their attributes despite their pervasive hostility. While the Mongols generally did not directly administer the Eastern European lands they conquered, in the cases of the Principality of Pereyaslavl, Principality of Kiev, and Podolia, they removed the native administration altogether and replaced it with their own direct control. The Kingdom of Galicia–Volhynia, Principality of Smolensk, Principality of Chernigov, and Principality of Novgorod Seversk retained their princes but also had to contend with Mongol agents who enforced recruitment and tax collection. The Novgorod Republic was exempt from the presence of Mongol agents after 1260 but still had to pay taxes. The Mongols took censuses in 1245, 1258, 1259, 1260, 1274, and 1275. No further censuses were taken after that. Some places such as the town of Tula became the personal property of individual Mongols such as the Khatun Taidula, the mother of Jani Beg. The Russian aristocracy had to familiarize themselves with the workings of Mongol high society. The prince had to receive a patent for his throne from the khan, who then sent an envoy to install the prince on his throne. From the time of Öz Beg Khan on, a commissioner was appointed by the khan to reside at each of the principalities' capitals. Mongol rule loosened in the late 13th century so that some princes were able to collect taxes as the khan's agents. By the early 14th century, all the grand dukes were collecting taxes by themselves, so that the average people no longer dealt with Mongol overlords while their rulers answered to Sarai. Aristocratic familiarity with Mongol customs did not result in adopting Mongol culture. Any partiality shown towards Mongol customs could be dangerous, although in one instance they did adopt Mongol military attire. After visiting Batu's camp in 1245, Daniel of Galicia was visibly influenced by the Mongols, and equipped his army in the Mongol fashion. Austrian visitors to his camp remarked that only Daniel himself dressed according to the custom in Rus', with a coat of Greek brocade with gold lace, green leather boots, a gilded saddle, and gold encrusted sword. Mongols that moved into Russian society shed their former customs as they adopted Orthodox Christianity and despite the numerous mentions of Mongol atrocities, some more honorable portrayals do exist. In The Tale of the Destruction of Ryazan, the Mongol Batu exhibited chivalric courtesy to the Russian noble Evpaty by allowing his men to carry him off the field in honor of his bravery. Russian nobles also fought alongside the Mongols as allies at times. Intermarriage did happen but was rare. Theodore Rostislavich, Yury of Moscow, and Gleb Vasilkovich married Mongol princesses. Geb Vasilkovich spent his entire career among the Mongols in the steppes. Urus Khan's mother may have been a Russian princess. Such intermarriage ceased after the Golden Horde Mongols converted to Islam until the 15th century when the weakened Horde's Mongol grandees moved into Muscovite territory. Most of them entered into the service of grand princes, married aristocracy, converted to Christianity, and became assimilated. It is uncertain how much Mongol Tatar blood entered the Russian aristocracy. Some Mongols might have changed their names after converting while Russians took on Mongol nicknames as patronyms. The nobles of Ryazan and the Godunov clan of prince Chet claimed Tatar descent. Mongol ancestry was considered as prestigious as German, Latin, and Greek ancestry in the 16th century, although such views declined dramatically after the Time of Troubles. There was also intermarriage with their other subjects, such as between Berke and a Seljuk princess, and Jöge (eldest son of Nogai) and a Bulgarian princess.
Ресей православие шіркеуі
Моңғол билігінің алғашқы кезеңінде басқақтар моңғолдар салған салықтарды жинады, тек орыс дін қызметкерлері ғана салықтан босатылды, бұл жүйе орыс тілінде баскачество (баскачество) деп аталады. Орыс дін қызметкерлеріне берілген артықшылық грамоталарында дан мен пошлина терминдері келтірілген, олар 13 ғасырдың екінші жартысына қарай, негізінен татар алымына сіңіп кетті. Моңғолдар орыс православие шіркеуінен ханның денсаулығы үшін дұға етуді талап етті, ал олар өз кезегінде шіркеудің қамын ойып, дамуына көмектесті. Сарай қаласында орыстар үшін, сондай-ақ Алтын Орда мен Ресей шіркеуі және Византия арасында делдалдық қызмет атқару үшін епископтық құрылды. Хандар шіркеуге маңызды салық жеңілдіктерін берді, бұл оған басып өткен қиындықтардан қалпына келуге және тіпті бұрынғыдан да гүлденуге мүмкіндік берді. 14 ғасырда шіркеу дінсіз ауылдарға белсенді тарады, мүмкін, шіркеу жерлеріне берілген экономикалық игіліктер шаруаларды сол жерге қоныстануға ынталандырды. "Орда әмірзасы Петр туралы әңгіме" 14 ғасырда жазылған. Онда Шыңғыс ханның ұрпағы болған моңғол Петрдің қалай дінге келгенін және Петров монастырын қалай құрғанын айтады. Петрдің ұрпақтары хандармен байланыстарын пайдаланып, монастырды Ростов князьдерінен және сол жердің балық аулау құқығын таласқан көршілес орыстардан қорғады. Шіркеу моңғолдарды бейнелеуде жинақы да, қиын да болды. Олар оларды апат пен олардың қамқоршысы ретінде көрсетті. Бұл қайшылық ханның шіркеу мәтіндеріндегі бейнесінде көрінеді. Миссалдарда ханның есімі орнына, оны дауыстап оқу үшін бос орын қалдырылған. Сондай-ақ, хан мен "татар" арасында нақты шекара салынған. Әулиелер жазушылары кейде хандарды орыс князьдерін өлтірудегі кінәсінен ақтайтын. 14 ғасырда хан билігі әлсірегеннен кейін шіркеу орыс князьдерін толық қолдады. Дегенмен, моңғол билігі аяқталғаннан кейін де шіркеу оларға қалай қарау керектігінің үлгісі ретінде моңғол үлгісін пайдаланды. 16 ғасырда шіркеу қызметкерлері аудармадағы моңғол ярлығын таратып, шіркеуге салықтан босатылғандығын жариялады.
During early Mongol rule, the basqaqs collected taxes imposed by the Mongols, with only Russian clergy being exempt from the taxes, in a system known in Russian as baskachestvo (баскачество). In the privilege charters given to Russian clergy, the terms dan and poshlina are given, which, by the second half of the 13th century, primarily came to refer to the Tatar tribute. The Mongols required the Russian Orthodox Church to pray for the health of the khan and in return they looked after the church's health and fostered its growth. A bishopric was established in Sarai for Russians and to act as an intermediary between the Golden Horde and both the Russian Church and Byzantium. The khans granted the Church significant tax privileges which enabled it to recover from the invasion and prosper even more than before. It was during the 14th century that the Church made decisive inroads into the pagan countryside, possibly due to the attraction of economic benefits bestowed upon Church lands that incentivized peasants to settle. The "Tale of Peters, tsarevich of the Horde" was written in the 14th century. It tells of how the Mongol Peter, a descendant of Genghis Khan, converted and founded the Petrov monastery. Peter's descendants used their ties to the khans to protect the monastery from the Rostov princes and the neighboring Russians who desired the fishing rights to that land. The depiction of Mongols by Church was mixed and awkward. It portrayed them as a disaster and their caretaker. This contradiction can be seen in the khans' portrayals in Church texts. Where the khans' names would have been in the missals, there was a blank space for the name to be read aloud orally. There was also a careful delineation between khan and "Tatars". Hagiographers sometimes absolved the khans from their role in killing Russian princes. After the khans' power began to wane in the 14th century, the Church gave its full backing to the Russian princes. However even after Mongol rule ended, the Church still invoked the Mongol model as an example of how they should be treated. In the 16th century, churchmen circulated a translated Mongol yarlyk that granted tax immunity to the Church.
Әкімшілік
Тарихшы Чарльз Халперин ескертеді: "Моңғолдардың Ресейді басқаруын талдау үшін қолда бар деректерді жеке-жеке және олар ұсынатын жалпы картинаны мұқият зерттеу қажет. Моңғол шенеуніктеріне қатысты көптеген сілтемелер кейінірек жазылған, сенімсіз мәтіндерде кездеседі, оларда өзгертулер енгізілгені анық көрінеді". Моңғолдар 1245 жылы (1237 жылғы жорыл кезінде немесе одан кейін бағындырғаннан кейін) княздіктерде салық жинауды бастағаны белгілі болса да, бұл ауыл, қала немесе қала бойынша тағайындалған басқақтар (басқақ немесе басқақ, ерте деректерде қолданылатын түркі сөзі, ол негізінен алым-салық жинауға және әскер жинауға жауапты болған жергілікті моңғол шенеунігін білдіреді) арқылы жүзеге асты, бірыңғай салық салу жүйесін бірден енгізу емес. 14 ғасырдың бірінші жартысында басқақтар жоғалып, орыс князьдері 13 ғасырдың соңында болған бірқатар көтерілістерден кейін салықтардың барлық сомасын жинауды бастады, бұл князьдердің хан атынан билік етуіне әкелді. Ресей істерін басқару Сарайға көшірілді, онда әртүрлі даруғалар орыс княздіктерін қадағалады. Мәскеу даруғасымен қатар, Рязань және Твер сияқты басқа ресейлік аймақтарда да осы деңгейде билікке ие басқа даруғалар болған болуы мүмкін. 14 ғасырға қарай басқа даруғалар жоғалып, Мәскеудің ұлы князі барлық ресейлік княздіктерден салық жинау және оны ұсынуды өз міндетіне алды. Орда саяси тұрғыдан әлсірегенімен және Мәскеудің ұлы князьдерінің билігі артқан сайын, 1372–1382 және 1396–1408 жылдардағы сияқты, алым-салық төлеуден бас тарту мүмкін болды. Ақырында, Иван III 1472–1476 жылдары алым-салық төлеуді тоқтатты, бұл 1480 жылы әскери қақтығыссыз аяқталған қақтығысқа әкелді. Мәскеу моңғол салық жүйесін қабылдады және олар Алтын Ордаға төлеуді тоқтатқаннан кейін де алым-салық жинауды жалғастырды. Московтік ұлы князьдер моңғол басқақтарын данщики деп аталатын шенеуніктермен алмастырды, олар моңғол салық жүйесінен үлгі алған дан деп аталатын алым-салық жинады. Орыстар моңғол сөзінен қазына, қазынашы және ақша сөздерін қабылдады. Москвалықтар моңғолдардың тамға деп аталатын кедендік салық жүйесін қолданды, содан орыс сөзі "таможня" (кеден үйі) шықты. Ям почтасы жүйесі Ресейде 15 ғасырдың соңында қабылданды, өйткені шаруалар ғасырлар бойы ям салығын төлеп келген. Моңғол кезеңінде Ресейде кең таралған порука, яғни ант берген топтың ұжымдық жауапкершілігі, моңғолдардың ықпалымен пайда болды. Моңғолдар Қытайдан Ресейге қарыздарды төлемегендерге аяқ жағын соғу жазасын таратқан болуы мүмкін, бұл жаза правеж деп аталды. Мәскеудің ұлы князьдері алым-салық жинағанда, данның орнына иход термині жиі қолданылатын болды. Екі есе салық салу жүйесі Ресей шаруаларын одан да көп қанауға және Ресей князьдерінің қазынасын біртіндеп байытуға әкелді, сонымен қатар кедейлер үшін салық міндеттемелері де жоғары болды. Орыстар татарлардың ішкі кикіреулерінен пайдаланып, жылдық алым-салықтан қашуға тырысты, сонымен бірге алым-салық жинауды жалғастырды. Татар салық жүйесі 13 ғасырда орыс княздіктері үшін қанаушылық болды, бірақ 14 ғасырға қарай Иван I билегеннен бастап Мәскеудің ұлы княздігі үздірілмейтін экономикалық өсімді бастан кешірді. Мәскеудің ұлы князьдері түрлі салықтар мен алымдардан тұратын иходты манипуляциялады, бұл оларға қажетті сомадан артық жүктеу арқылы кірістерін арттыруға мүмкіндік берді, ал татар алымы әдетте келіссөздер арқылы белгіленетін сома болды. Сенімді бағалаулар бойынша 1380–1472 жылдар аралығындағы алым-салық сомасы жылына 5000–7000 рубльді құрады, ал 1480 жылдан кейін 1000 рубльге дейін төмендеді. Ордаға төленетін алым-салық 14 және 15 ғасырларда оның саяси құлдырауы және орыс және поляк-литвалық биліктің күшеюі салдарынан азайды және кейде тоқтатылды.
The historian Charles Halperin cautioned: "To analyze the Mongols' administration of Russia requires meticulous examination both of the extant sources individually and of the larger picture they present. Many of the references to Mongol officials occur in unreliable texts from later periods, showing obvious signs of interpolation." Although it is evident that the Mongols started collecting taxes in the principalities as early as 1245 (shortly after they subdued them during or after the invasion of 1237), this appears to have been a localised affair with baskaki (singular baskak or basqaq, a Turkic word used in early sources meaning a local Mongol official who was primarily responsible for collecting tribute and conscripting troops), appointed per village, town or city, rather than a simultaneous imposition of a uniform taxation system. During the first half of the 14th century, the basqaqs disappeared and the Russian princes themselves began to gather the total sum of taxes following a number of revolts at the end of the 13th century, leading to the princes to act as governors on behalf of the khan. The handling of Russian affairs was moved to Sarai, where various darughas supervised the Russian principalities. Along with the darugha of Moscow, other darughas may have existed with the same level of authority over other Russian territories such Ryazan and Tver. By the 14th century, the other drughas likely disappeared as the grand prince of Moscow assumed the role of collecting and presenting the taxes from all the Russian principalities. As the Horde became politically weakened and the grand princes of Moscow grew in power, it was possible for the tribute to be withheld, such as in 1372–1382 and 1396–1408. Ultimately, Ivan III stopped paying tribute in 1472–1476, leading to a standoff in 1480 which ended without military confrontation. Moscow adopted the Mongol tax system and continued to collect tribute after they stopped passing it onto the Golden Horde. The Muscovite grand princes replaced the Mongol basqaq with officials called danshchiki who collected tribute known as dan, which was probably modeled after the Mongol tribute system. The Russians adopted the Mongol word for treasury, kazna, treasurer, kaznachey, and money, den'ga. The Muscovites used the Mongol customs tax system called tamga, from which the Russian word tamozhnya (customs house) is derived from. The yam postal system was adopted by Russia in the late 15th century as the peasants had already been paying a yam tax for centuries. The practice of poruka, collective responsibility of a sworn group, became more common in Russia during the Mongol period and may have been influenced by the Mongols. The Mongols may have spread the practice of beating the shins as a punishment from China to Russia, where this punishment for non payment of debts was called pravezh. When the grand princes of Moscow collected the tribute, the term vykhod became more common instead of dan. The existence of a double taxation system led to the increased exploitation of the Russian peasants and the gradual enrichment of the treasuries of the Russian princes; in addition, the tax obligations were greater for those who were poorer. The Russians also attempted to evade the yearly tribute, taking advantage of Tatar infighting, while at the same time also continuing the collection of tribute. The Tatar taxation system was exploitative for the Russian principalities during the 13th century, but by the 14th century, the grand principality of Moscow experienced uninterrupted economic growth starting from the reign of Ivan I. The grand princes of Moscow also manipulated the vykhod, which was made up of various taxes and tolls, allowing them to increase their revenue by imposing larger sums than was necessary, while the Tatar tribute was typically a negotiated sum. The most credible estimates put the amount of tribute between 5,000 and 7,000 rubles per year between 1380 and 1472, falling to 1,000 rubles after 1480. The tribute to the Horde decreased and was at times interrupted during the 14th and 15th centuries as a result of its political decline and the strengthening of Russian and Polish–Lithuanian authority.
Әскери
Кейбір моңғолдардың бағыныштылары моңғол әскери жабдықтарын қабылдады. 1245 жылы Галициялық Даниел әскері Бату ханның лагеріне сапар жасағаннан кейін моңғол үлгісімен киінді. Даниелдің лагеріне келген австриялықтар Даниелден басқа барлық атты әскерлер моңғолдар сияқты киінгенін атап өтті. Мәскеу атты әскерлері 16 ғасырға дейін моңғолдарға ұқсас жабдықталды, олар моңғол үлгісіндегі қылаң мен моңғол шүмектерін қолданып, моңғолдық қарулы дулыға мен садақ-жебемен қаруланған күйде бейнеленген. Еуропалық бақылаушылар оларды түрік киімі деп жаңылыстырды. Мәскеу әскерлері де моңғолдар сияқты орналасты, оң жақтан сақшы сол жақтан жоғары тұрды (бұл шамандық сеніммен байланысты). 16 ғасырда атты әскерге мән берілмейтін болды, себебі соғыс көшпелі атты әскерлермен далаларда емес, Шығыс Еуропадағы қамалдарды алуға көбірек қатысты.
Some of the Mongols' subjects adopted Mongol military accoutrements. In 1245, Daniel of Galicia's army was dressed in the Mongol fashion after a visit to Batu Khan's camp. Austrian visitors to Daniel's camp remarked that with the exception of Daniel himself, all the horsemen dressed like Mongols. Muscovite cavalrymen were equipped in a similar fashion to the Mongols as late as the 16th century, when they were depicted using a Mongol style saddle with Mongol stirrups, wearing a Mongol helmet, and armed with a Mongol bow and quiver. European observers mistook them for Ottoman dress. Muscovite armies also deployed in a similar fashion to the Mongols with the right guard ranked above the left (due to a shamanist belief). The emphasis on cavalry declined in the 16th century as warfare increasingly involved sieges in Eastern Europe than on the steppes with nomadic horsemen.
Құлдырау
1349 жылы Польша Корольдігі Галицияны басып алғаннан кейін моңғол үкімдігі аяқталды. 1359 жылы Берді Бег қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда күрт құлдырады, бұл екі он жылдыққа созылған саяси дағдарыстың бастауы болды. 1363 жылы Ұлы Литва княздығы Алтын Ордаға қарсы Көк Су шайқасында жеңіске жетіп, Киев пен Подолияны жаулап алды. 1360 жылдан кейін орыс поддандыларының құлдырап бара жатқан Алтын Ордаға төлейтін салықтары мен алымдары едәуір азайды. 1374 жылы Нижний Новгород көтеріліс шығарып, Мамай жіберген елшілікті қырды. 1380 жылы Дмитрий Донскойдың Мамайға қарсы Куликово шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Москва қысқа мерзімге моңғол бақылауынан босады, бірақ Тоқтамыш екі жылдан кейін қоршаудан кейін Москваға моңғол билігін қайта орнатты. Тоқтамыш келесі жылы Полтава шайқасында литва армиясын талқандады. Литваның ұлы князі және Польша королі Владыслав II Ягелло оның басымдығын мойындап, оған жауап ретінде аумақ беру үшін салық төлеуге келісті.
Mongol rule in Galicia ended with its conquest by the Kingdom of Poland in 1349. The Golden Horde entered severe decline after the death of Berdi Beg in 1359, which started a protracted political crisis lasting two decades. In 1363, the Grand Duchy of Lithuania won the Battle of Blue Waters against the Golden Horde and conquered both Kiev and Podolia. After 1360, payment of tribute and taxes from Russian subjects to the declining Golden Horde decreased significantly. In 1374, Nizhny Novgorod rebelled and slaughtered an embassy sent by Mamai. For a brief period after the victorious Battle of Kulikovo in 1380 by Dmitry Donskoy against Mamai, Moscow was free of Mongol control until Tokhtamysh restored Mongol suzerainty over Moscow two years later following a siege. Tokhtamysh also crushed the Lithuanian army at Poltava in the next year. Władysław II Jagiełło, the grand duke of Lithuania and king of Poland, accepted his supremacy and agreed to pay tribute in turn for a grant of territory.
Сауда
Сарай Қара теңіз жағалауындағы Генуя сауда орталықтарымен – Солдайя, Каффа және Азакпен қарқынды сауда жасады. Мамлюк Мысыры хандардың Жерорта теңізіндегі ұзақ жылдар бойығы сауда серіктесі және одақтасы болды. Қыпшақ ханы Берке 1261 жылы Ильханатқа қарсы Мамлюк сұлтаны Бейбарспен одақ жасаған еді.
Sarai carried on a brisk trade with the Genoese trade emporiums on the coast of the Black Sea – Soldaia, Caffa, and Azak. Mamluk Egypt was the Khans' long standing trade partner and ally in the Mediterranean. Berke, the Khan of Kipchak had drawn up an alliance with the Mamluk Sultan Baibars against the Ilkhanate in 1261.
Сауда жолдарының өзгеруі
Баумердің айтуынша, табиғи сауда жолы Волгадан Серайға дейін созылды, онда Каспийдің солтүстігіндегі шығыс-батыс жолымен қиылысты, содан кейін Каспийдің батыс жағымен парсы Әзірбайжанындағы Тәбриз қаласына дейін, онда Каспийдің оңтүстігіндегі ірі шығыс-батыс жолымен қосылды. 1262 жылы Берке Ильхан Хулағу ханмен соғыс бастады. Бұл Каспийдің батыс жағында бірнеше шайқастарға әкелді, көбінесе Орда оларда жеңіліске ұшырады. Сауданың тоқтатылуы және Парсымен болған қақтығыстар Орданы солтүстік бағытта сауда қалаларын салуға итермеледі. Олар сондай-ақ Ильханның жауы болған Египеттік мамлюктермен одақтасты. Орда мен Египет арасындағы сауданы Қырымда орналасқан генуэздер жүзеге асырды. Бұл сауданың маңызды бөлігі мамлюк әскері үшін құлдар болды. 1307 жылы генуэздермен туған дау сауданы әлсіретті, ал 1323 жылы мамлюктер мен парсылар арасындағы бейбіт келісімге қол жеткізілді. Шамамен 1336 жылы Ильханат ыдыра бастады, бұл сауданы солтүстікке қарай жылжытты. 1340 жылы Каспийдің солтүстік жолын Пеголотти сипаттады. 1347 жылы Орданың генуэздік Қырым порты Каффаны қоршауы Еуропаға қара өлімнің таралуына себеп болды. 1395-96 жылдары Тамерлан Орданың сауда қалаларын қиратты. Егістік жерлері болмағандықтан, көптеген қалалар жойылды және сауда оңтүстікке қарай жылды.
According to Baumer the natural trade route was down the Volga to Serai where it intersected the east–west route north of the Caspian, and then down the west side of the Caspian to Tabriz in Persian Azerbaijan where it met the larger east–west route south of the Caspian. In 1262, Berke began a war with the Il Khan Hulagu Khan. This led to several battles on the west side of the Caspian which the Horde usually lost. The interruption of trade and conflict with Persia led the Horde to build trading towns along the northern route. They also allied with the Mamluks of Egypt who were the Il Khan's enemies. Trade between the Horde and Egypt was carried by the Genoese based in Crimea. An important part of this trade was slaves for the Mamluk army. Trade was weakened by a quarrel with the Genoese in 1307 and a Mamluk Persian peace in 1323. Circa 1336 the Ilkhanate began to disintegrate which shifted trade north. Around 1340, the route north of the Caspian was described by Pegolotti. In 1347 a Horde siege of the Genoese Crimean port of Kaffa led to the spread of the black death to Europe. In 1395–96 Tamerlane laid waste to the Horde's trading towns. Since they had no agricultural hinterland many of the towns vanished and trade shifted south.
География және қоғам
Шыңғыс хан Жошыға төрт монғол мингханын: Санчиуд (немесе Салжиуд), Кениг, Уушин және Жейред руларын тағайындады. 14 ғасырдың басында Санчиуд, Хонгират, Онгуд (Аргун), Кениг, Джаджирад, Бесуд, Ойрат және Жейред руларының нояндары сарайда немесе басқа жерлерде маңызды лауазымдарды атқарды. Жошы улусының сол қанатында Жалаирдің төрт мингганы (4,000) болды. Алтын Орда халқы көбінесе түркі және моңғолдардың қосылысынан тұрды, олар кейіннен ислам дінін қабылдады, сондай-ақ фин-ұғыр халықтарының, сармат-скифтердің, славяндардың және Кавказ аймағынан келген адамдардың (мұсылман болғандары да, болмағандары да) аз саны болды. Орда халқының көп бөлігі түркі тілдес болды: қыпшақтар, кумандар, Волга болгарлары, Хорезмдіктер және басқалар. Орда біртіндеп түркіленіп, моңғолдық өзіндігін жоғалтты, ал Батудың бастапқы моңғол әскерлерінің ұрпақтары жоғарғы тапты құрады. Орыстар мен еуропалықтар оларды татар деп атады. Ресейліктер осы топқа қатысты осы жалпы атауды 20 ғасырға дейін сақтап келді. Бұл топтың көпшілігі өздерін этникалық немесе рулық атауларымен таныстырса, көпшілігі өздерін мұсылман деп есептеді. Халықтың көп бөлігі, егіншілер де, көшпенділер де, қыпшақ тілін қабылдады, ол Орда ыдырағаннан кейін қыпшақ топтарының аймақтық тілдеріне айналды. Бату ұрпақтары Алтын Орданы Сарай Батудан және кейін Сарай Беркеден басқарып, Волга өзенінен Карпат тауларына дейін, Дунай өзенінің сағасына дейінгі аймақты бақылады. Орда ұрпақтары Орал өзенінен Балқаш көліне дейінгі аймақты биледі. Халық санағы Новгород, Тверь және Мәскеу қалаларының татар аудандарында қытайлардың тұратынын тіркеді.
Genghis Khan assigned four Mongol mingghans: the Sanchi'ud (or Salji'ud), Keniges, Uushin, and Je'ured clans to Jochi. By the beginning of the 14th century, noyans from the Sanchi'ud, Hongirat, Ongud (Arghun), Keniges, Jajirad, Besud, Oirat, and Je'ured clans held importants positions at the court or elsewhere. There existed four mingghans (4,000) of the Jalayir in the left wing of the Ulus of Jochi (Golden Horde). The population of the Golden Horde was largely a mixture of Turks and Mongols who adopted Islam later, as well as smaller numbers of Finno Ugric peoples, Sarmato Scythians, Slavs, and people from the Caucasus, among others (whether Muslim or not). Most of the Horde's population was Turkic: Kipchaks, Cumans, Volga Bulgars, Khwarezmians, and others. The Horde was gradually Turkified and lost its Mongol identity, while the descendants of Batu's original Mongol warriors constituted the upper class. They were commonly named the Tatars by the Russians and Europeans. Russians preserved this common name for this group down to the 20th century. Whereas most members of this group identified themselves by their ethnic or tribal names, most also considered themselves to be Muslims. Most of the population, both agricultural and nomadic, adopted the Kypchak language, which developed into the regional languages of Kypchak groups after the Horde disintegrated. The descendants of Batu ruled the Golden Horde from Sarai Batu and later Sarai Berke, controlling an area ranging from the Volga River and the Carpathian mountains to the mouth of the Danube River. The descendants of Orda ruled the area from the Ural River to Lake Balkhash. Censuses recorded Chinese living quarters in the Tatar parts of Novgorod, Tver and Moscow.
Ішкі ұйым
Алтын Орданың элитасы төрт моңғол руынан – Кият, Мангут, Сицивут және Қоңғыраттан тараған еді. Олардың жоғарғы билеушісі – Бату ханның ұрпақтарынан курултай сайлаған хан болды. Бас министр, этникалық жағынан моңғол болған, «әмірлер әмірі» немесе бекларе бек деп аталды. Министрлер уәзірлер деп аталды. Жергілікті билеушілер, баскақтар, салық жинау және халықтың наразылығын басумен айналысты. Әдетте, азаматтық және әскери басқару бөлек болмайтын. Орда көшпелі емес, отырықшы мәдениет ретінде дамыды, ал Сарай ірі, гүлденген қалаға айналды. 14 ғасырдың басында астана өзен бойымен жоғары қарай, 600 мың халқы бар Сарай Беркеге көшірілді, ол ортағасырлық әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналды. Әйгілі саяхатшы Ибн Батута Сарайды «керемет базарлары мен кең көшелері бар, адамдарға толы ең әдемі қалалардың бірі» деп сипаттаған, онда 13 қауымдық мешіт пен көптеген кіші мешіттер болған. Тағы бір замандас дерек көзі оны «базарлар, моншалар мен діни орындарға ие, зор қала» деп сипаттайды. Орыстардың Сарайда дін таратуға тырысқандарына қарамастан, моңғолдар Өзбек хан (1312–1341) исламды мемлекеттік дін ретінде қабылдағанға дейін өздерінің дәстүрлі анимистік немесе шамандық сенімдерін сақтап қалды. Черниговтың Михаил және Тверьдің Михаил сияқты бірнеше билеушілер Сарайда өлтірілгені хабарланды, бірақ хандар көбінесе төзімділік танытып, тіпті орыс православие шіркеуін салық төлеуден босатты.
The Golden Horde's elites were descended from four Mongol clans, Qiyat, Manghut, Sicivut and Qonqirat. Their supreme ruler was the Khan, chosen by the kurultai among Batu Khan's descendants. The prime minister, also ethnically Mongol, was known as "prince of princes", or beklare bek. The ministers were called viziers. Local governors, or basqaqs, were responsible for levying taxes and dealing with popular discontent. Civil and military administration, as a rule, were not separate. The Horde developed as a sedentary rather than nomadic culture, with Sarai evolving into a large, prosperous metropolis. In the early 14th century, the capital was moved considerably upstream to Sarai Berqe, which became one of the largest cities of the medieval world, with 600,000 inhabitants. Sarai was described by the famous traveller Ibn Battuta as "one of the most beautiful cities full of people, with the beautiful bazaars and wide streets", and having 13 congregational mosques along with "plenty of lesser mosques". Another contemporary source describes it as "a grand city accommodating markets, baths and religious institutions". Despite Russian efforts at proselytizing in Sarai, the Mongols clung to their traditional animist or shamanist beliefs until Uzbeg Khan (1312–1341) adopted Islam as a state religion. Several rulers – Mikhail of Chernigov and Mikhail of Tver among them – were reportedly assassinated in Sarai, but the Khans were generally tolerant and even released the Russian Orthodox Church from paying taxes.
Облыстар
Моңғолдар ондық ұйымдастыруды ұнатты, оны Шыңғыс ханнан мұра еткен. Алтын Орданың ішінде барлығы он саяси бөлім болған деседі. Алтын Орда басым бөлігі Көк Орда (Көк Орда) және Ақ Орда (Ақ Орда) деп екіге бөлінді. Көк Орда Понтия-Каспий даласы, Хазария, Волга Болгариясынан тұрды, ал Ақ Орда сол жақ князьдерінің жерлерін қамтыды: Тайбугин Юрты, Шибан Улусы, Тоқ Тимур Улусы, Ежен Орда Улусы.
The Mongols favored decimal organization, which was inherited from Genghis Khan. It is said that there were a total of ten political divisions within the Golden Horde. The Golden Horde majorly was divided into Blue Horde (Kok Horde) and White Horde (Ak Horde). Blue Horde consisted of Pontic–Caspian steppe, Khazaria, Volga Bulgaria, while White Horde encompassed the lands of the princes of the left hand: Taibugin Yurt, Ulus Shiban, Ulus Tok timur, Ulus Ezhen Horde.
Генетика
2016 жылы жүргізілген зерттеуде Моңғолияның Таван Толгой аймағында табылған 5 скелеттің ДНК-сы талданып, олар Моңғол Алтын Отбасының мүшелері және Алтын Орданың тікелей ата-бабалары екені анықталды. Алтын Отбасымен байланысты еркектер Батыс Еуразиялық әкелік гаплогруппа R1b M343-қа, ал қарапайым текті бір еркек R1a-ға жатты. Төрт скелет Шығыс Еуразиялық аналық ДНК гаплогруппалары D4 және CZ-ға тиесілі болды. Авторлар R1b-ны Шыңғыс ханның әкелік желісі деп ұсынды, бірақ бұл гаплогруппаның басқа да тегі болу мүмкіндігін де ескерді. Олар бұл қазбалар Шығыс Моңғолияны басқарған Шыңғыс ханның әйел ұрпақтары – Бекистердің немесе Шыңғыс ханның әкелік желісі – Хандардың ұрпақтарын көрсететінін болжады. Бұл авторлар R1b гаплогруппасының қазіргі таралуы мен Алтын Орданың кеңеюі арасындағы тығыз байланысты, сондай-ақ Таван Толгой үлгілерінің ұрпақтарының қазір Моңғолияда емес, негізінен Батыс Еуразияда шоғырланғанын атап өтті. R1b M343 гаплогруппасы мен Алтын Орданың ұрпақтары арасындағы тығыз байланыс байқалды, башқұрттар мен Шығыс Ресей татарлары арасында R1b M343 гаплогруппасының жоғары жиілігі анықталды, бұл олардың Таван Толгой үлгілерінің тікелей ұрпақтары екенін көрсетеді. Таван Толгой үлгілерінің барлығы Шығыс Азиялық физикалық белгілеріне ие болды, бұл Моңғол үстіртінің әйелдері мен Еуропадан келген еркектер арасындағы әр түрлі нәсілдік некелерге байланысты деп есептелді; алайда авторлар осы некелердің қашан және қалай болғанын анықтай алмады. 2018 жылы Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеуде шамамен 1300 жылға дейін Қазақстандағы Ұлытау ауданында жерленген екі еркектің қалдықтары зерттелді. Бір еркек, Алтын Орда әскерінің буддалық мүшесі, Шығыс Азиялық текті болды және әкелік гаплогруппа C3 және аналық гаплогруппа D4m2-ні алып жүрді. Екінші еркек, Батыс Еуразиялық (Еуропалық) текті болды, ол әкелік гаплогруппа R1 және аналық гаплогруппа I1b-нің тасымалдаушысы еді. Авторлардың пікірінше, бұл Алтын Ордаға түрлі этникалық топтардың ассимиляцияланғанын көрсетеді, бірақ ол қызметші немесе құл болуы да мүмкін.
A 2016 study analyzed the DNA of 5 skeletons in Tavan Tolgoi, Mongolia, which were identified as members of the Mongol Golden Family, and the direct ancestors of the Golden Horde. The male individuals associated with the Golden Family belonged to the West Eurasian paternal haplogroup R1b M343, while one male of commoner status belonged to R1a. Four of the skeletons belonged to the East Eurasian mtDNA haplogroups D4 and CZ. The authors proposed that R1b is the patrilineal lineage of Genghis Khan, although they also left open the possibility that this haplogroup has other origins. They suggested that these fossils represented either the lineage of Bekis, Genghis Khan's female successors who controlled Eastern Mongolia, or the lineage of the Khans, Genghis Khan's male lineage. These authors noted that there is a close link between the current day distribution of haplogroup R1b and the spread of the Golden Horde; and that the descendants of the Tavan Tolgoi specimens are now located mainly in West Eurasia, rather than Mongolia. A close association was observed between haplogroup R1b M343 and the descendants of the Golden Horde, with a high frequency of R1b M343 among Bashkirs and Eastern Russian Tatars, implying they are direct descendants of the Tavan Tolgoi specimens. All of the Tavan Tolgoi specimens were determined to have an East Asian physical appearance, which was attributed to inter racial marriages between Mongolian plateau females and male migrants from Europe; however the authors could not determine when and how these intermarriages took place. A 2018 genetic study published in Nature examined the remains of two males buried in the Ulytau District in Kazakhstan c. 1300. One male, who was a Buddhist member of the Golden Horde army, was of East Asian ancestry and carried paternal haplogroup C3 and the maternal haplogroup D4m2. The other male, who was of West Eurasian (European) ancestry, was a carrier of the paternal haplogroup R1 and the maternal haplogroup I1b. According to the authors, this could suggest assimilation of distinct ethnic groups in to the Golden Horde, however he could also be servant or slave.