Бату Хан: Алтын Орданың негізін қалаушы, Шыңғыс ханның немересі. Оның билігі Киев Русі, Еділ Булғариясы және Кавказда 250 жылға жуық сақталды. Тарихымен танысыңыз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алтын Орданың негізін қалаушы және алғашқы ханы (1227–1255 жж.)
Founder and first Khan of the Golden Horde (r. 1227–1255)
Бату хан (шамамен 1205–1255 жж.) – моңғол билеушісі және Алтын Орданың негізін қалаушы, Моңғол империясының бір бөлігі. Бату Жошидың ұлы, демек, Шыңғыс ханның немересі. Оның улусы шамамен 250 жыл бойы Киев Русі, Волга Болғариясы, Қыпшақ даласы және Кавказ аймақтарын биледі.
Batu Khan (c. 1205–1255) was a Mongol ruler and founder of the Golden Horde, a constituent of the Mongol Empire. Batu was a son of Jochi, thus a grandson of Genghis Khan. His ulus ruled over the Kievan Rus', Volga Bulgaria, Cumania, and the Caucasus for around 250 years.
Тұлғасы мен сыртқы келбеті
Джованни да Пьян дель Карпиннің айтуынша, Бату "өз халқына мейірімді болған, бірақ олар одан қатты қорқып жүрген. Дегенмен ол шайқаста өте қатыгез, соғыста өте тапқыр және айлакер, себебі ол ұзақ жылдар бойы соғысқан". Марко Поло оны "сайн" деген лақап атымен атаған. Вильгельм Рубрук оның бойын өзінің иесі Джон де Бомонттың бойымен салыстырып сипаттаған және оның бүкіл беті қызғылт дақтармен жабылған дескен.
According to Giovanni da Pian del Carpine, Batu was "kind enough to his own people, but he is greatly feared by them. He is, however, most cruel in fight; he is very shrewd and extremely crafty in warfare, for he has been waging war for a long time." He received the nickname of сайн , by which he was referred to by Marco Polo. William of Rubruck described him as about the height of his lord John de Beaumont and as having his entire face covered with reddish spots.
Алғашқы жылдар
Жошы хан қайтыс болғаннан кейін, Шыңғыс хан Жошының иеліктерін оның ұлдарына бөлді. Ұлы хан Батуды Алтын Орда ханы (сонымен қатар Жошы улусы немесе Қыпшақ хандығы деп те аталады) етіп тағайындады. Жошының үлкен ұлы Орда хан да Батудың әкесінен кейін билікке ие болуына келісті. Шыңғыс ханның кіші інісі Темуге, Шыңғыстың ресми өкілі ретінде, таққа отырғызу рәсіміне қатысты. 1227 жылы Шыңғыс хан қайтыс болғанда, Жошы әулетіне 4000 моңғол әскерін қалдырды. Жошының жерлері Бату мен оның ағасы Орда арасында бөлісті. Орданың Ақ Ордасы Волга өзені мен Балхаш көлі арасындағы жерлерді биледі, ал Батудың Алтын Ордасы Волганың батысындағы жерлерді биледі. 1229 жылы Өгедей Құхдей мен Сундей басқаратын үш туменді төменгі Орал өзені маңындағы тайпаларды жаулап алуға жіберді. Әбулғази айтуынша, Бату Өгедейдің Солтүстік Қытайдағы Цзинь әулетіне қарсы әскери жорығына қатысты, ал оның кіші ағасы батыста башқұрттар, кумандар, болғарлар және аландармен күресті. Жауларының күшті қарсылығына қарамастан, моңғолдар журчендердің маңызды қалаларын бағындырып, башқұрттарды өздерінің одақтастарына айналдырды. 1230 жылдары Өгедей Шансидегі жерлерді Бату мен Жошы әулетіне бөлді, бірақ олар өздерінің шенеуніктерін Император губернаторының бақылауымен тағайындады, және Хорасанда да осылай істеді.
After his son Jochi's death, Genghis Khan assigned Jochi's appanages to his sons. The Great Khan installed Batu as Khan of the Golden Horde (also known as the Ulus of Jochi or Kipchak Khanate). Jochi's eldest son, Orda Khan, also agreed that Batu should succeed their father. Genghis Khan's youngest brother Temüge attended the coronation ceremony as an official representative of Genghis. When Genghis Khan died in 1227, he left 4,000 Mongol men to Jochi's family. Jochi's lands were divided between Batu and his older brother Orda. Orda's White Horde ruled the lands roughly between the Volga river and Lake Balkhash, while Batu's Golden Horde ruled the lands west of the Volga. In 1229, Ögedei dispatched three tumens under Kukhdei and Sundei to conquer the tribes on the lower Ural River. According to Abulghazi, Batu joined Ögedei's military campaign against the Jin dynasty in North China while his younger brother was fighting the Bashkirs, the Cumans, the Bulghars and the Alans in the west. Despite heavy resistance from their enemies, the Mongols conquered major cities of the Jurchens and made the Bashkirs their ally. In the 1230s, Ögedei distributed lands in Shanxi to Batu and the family of Jochi, but they appointed their officials under the supervision of the Imperial governor, and likewise in Khorasan.
Киев Русін жаулап алу
Моңғол-жин соғысы аяқталғаннан кейін Моңғолстандағы құрултайда Ұлы хан Өгедей Батуға батыс елдерін жаулап алуға бұйрық берді. 1235 жылы Батуға, бұрын Қырым түбегін жаулап алғандықтан, Еуропаға шабуыл жасау үшін шамамен 130 мың сарбаздан тұратын әскер берілді. Оның туыстары мен туған інілері Гүюк, Бюри, Мөңке, Хүлген, Хадан, Байдар және белгілі моңғол қолбасшылары Сүбедей, Боролдай және Меңгүсер оған ағасы Өгедейдің бұйрығымен қосылды. Сүбедей басқарған әскер 1236 жылы Еділ өзенінен өтіп, Волга Болғариясына шапты. Олар Волга болгарларының, қыпшақтардың және аландардың қарсылығын бір жыл бойы басып тастады. 1237 жылдың қараша айында Бату хан Владимир-Суздаль князі Юрий II сарайына елшілер жіберіп, оның бағынуын талап етті. Юрий бас тартқан соң, моңғолдар Рязаньді қоршауға алды. Алты күндік қанаты қанды шайқастан кейін қала толығымен қиратылды. Бұл жаңалықтан қорқып, Юрий II өз ұлдарын әскерді тоқтатуға жіберді, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Коломна мен Мәскеуді өртеп жіберген соң, моңғол әскері 1238 жылдың 4 ақпанында Владимир-Суздаль астанасын қоршауға алды. Үш күннен кейін қала жаулап алынып, толығымен өртке берілді. Патшалық отбасы өртте қаза тапты, ал ұлы князь солтүстікке қарай асыққан түрде қашты. Еділден өтіп, ол жаңа әскер жинады, бірақ олар 4 наурызда Сіт өзенінде моңғолдар тарапынан толығымен қырылды. Содан кейін Бату хан әскерін кішігірім топтарға бөліп, он төрт орыс қалаларын: Ростов, Углич, Ярославль, Кострома, Кашин, Кснятин, Городец, Галич, Переславль-Залесский, Юрьев-Польский, Дмитров, Волоколамск, Тверь және Торжок қалаларын тонады. Ең қиын алынған қала – Козельск болды. Оның кішкентай князі Титус және тұрғындары моңғолдарға жеті апта бойы қарсылық көрсетті. Аңызға сүйенсек, моңғолдардың жақындап келе жатқаны туралы хабарды естігенде, Китеж қаласы барлық тұрғындарымен бірге көлге батып, осы күнге дейін көрінеді. Хадан мен Бюри Батуға қосылғаннан кейін үш күн ішінде қаланы шабуылдады. Моңғолдардың шабуылынан құтылған жалғыз ірі қала – моңғолдарға бағынған және салық төлеуге келіскен Смоленск, сондай-ақ моңғолдардың едәуір қашықтығы мен аралықтағы батпақтарға байланысты қол жеткізе алмаған Псков пен Новгород болды. Бату жеңіс тойында басқалардан бұрын шарап ішкенде, Бюри Батудың осындай кең және құнарлы далаға ие болуына наразылық білдірді, ал моңғол әскері Гүюк пен басқалармен бірге Батуды "сақалды қарт әйел" деп мазақ етті. Содан кейін олар тойдан шығып кетті. Бату ағасы Өгедейге өзінің туған інілерінің бейшаралық мінез-құлқы туралы шағымдану үшін елші жіберді. Өгедей бұл жаңалықты естігенде ашуланып, Бюри мен Гүюкты кері шақыртты. Кейбір деректерге сәйкес, атасы Шағатайға жіберілген Бюри еуропалық жорыққа қайтып келмеді, ал Гүюк әкесі Өгедейдің оны қатты сынағаннан кейін Ресей даласына оралды. 1238 жылдың жазында Бату хан Қырымды қиратты және Мордовия мен қыпшақтар бақылауындағы даланы бағындырды. 1239 жылдың қысында ол Чернигов пен Переяславты тонады. Бірнеше күндік қоршаудан кейін 1240 жылдың желтоқсан айында моңғолдар Киевке шабуыл жасады. Данило Галицкийдің қаһарман қарсылығына қарамастан, Бату хан өзінің жерінің екі маңызды астанасын – Галич пен Владимирді жаулап алды. Орыс княздықтары Моңғол империясының вассалдарына айналды.
At the kurultai in Mongolia after the end of the Mongol Jin War, the Great Khan Ögedei ordered Batu to conquer western nations. In 1235 Batu, who earlier had directed the conquest of the Crimean Peninsula, was assigned an army of possibly 130,000 to oversee an invasion of Europe. His relatives and cousins Güyük, Büri, Möngke, Khulgen, Khadan, Baidar and notable Mongol generals Subutai (Subeedei), Borolday, and Mengguser joined him by the order of his uncle Ögedei. The army, actually commanded by Subutai, crossed the Volga and invaded Volga Bulgaria in 1236. It took them a year to extinguish the resistance of the Volga Bulgarians, Kypchaks, and Alani. In November 1237 Batu Khan sent his envoys to the court of Yuri II of Vladimir Suzdal and demanded his allegiance. When Yuri refused to surrender the Mongols besieged Ryazan. After six days of bloody battle, the city was totally annihilated and never restored to its former glory. Alarmed by the news, Yuri II sent his sons to detain the horde, but they were soundly defeated. Having burnt Kolomna and Moscow, the horde laid siege to the capital of Vladimir Suzdal on 4 February 1238. Three days later the city was taken and burnt to the ground. The royal family perished in the fire, while the grand prince hastily retreated northward. Crossing the Volga, he mustered a new army, which was totally exterminated by the Mongols on the Sit' River on 4 March. Thereupon Batu Khan divided his army into smaller units, which ransacked fourteen Rus' cities: Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma, Kashin, Ksnyatin, Gorodets, Galich, Pereslavl Zalessky, Yuriev Polsky, Dmitrov, Volokolamsk, Tver, and Torzhok. The most difficult to take was the small town of Kozelsk, whose boy prince Titus and inhabitants resisted the Mongols for seven weeks. As the story goes, at the news of Mongol approach, the city of Kitezh was submerged in a lake with all its inhabitants, where it may be seen to this day. Khadan and Buri stormed the city in three days after they joined Batu. The only major cities to escape destruction were Smolensk, which submitted to the Mongols and agreed to pay tribute, and Novgorod with Pskov, which could not be reached by the Mongols on account of considerable distance and the intervening marshlands. When Batu drank a cup of wine before the others at the victory banquet, Büri complained of the unfairness of Batu receiving such a vast and fertile steppe, and the Mongol army, along with Güyük and others, ridiculed Batu as an "old woman with a beard". They then left the banquet. Batu sent an envoy to his uncle Ögedei to complain of his cousins' rude behavior. Ögedei got angry on hearing the news and recalled Buri and Güyük. According to some sources, Buri, who was sent to his grandfather Chagatai, never returned to join the Mongol conquest of Europe; Güyük returned to the Russian steppe after his father Ögedei harshly criticized him. In the summer of 1238, Batu Khan devastated the Crimea and pacified Mordovia and the Kipchak controlled steppe. In the winter of 1239, he sacked Chernigov and Pereyaslav. After several days of siege, the Mongols stormed Kiev in December 1240. Despite fierce resistance by Danylo of Halych, Batu Khan managed to take the two principal capitals of his land, Halych and Volodymyr. Ruthenian principalities became vassals of the Mongol Empire.
Орталық Еуропаға шабуыл
Куман босқындары Венгрия Корольдігіне паналады. Бату Венгрия патшасы Бела IV-ге кем дегенде бес елші жіберді, бірақ олардың бәрі өлтірілді. Бату соңғы рет Беладан кумандарды қайтаруды талап етіп, ескертті: "Кумандар сіздерге қарағанда қашуға оңайырақ. Сіздер үйлерде тұрып, бекіністі қалалар мен қамалдарға иесіздер, енді менен қалай құтыласыздар?" Бату хан монғолдардың одан әрі ілгерілемейтін "соңғы теңізге" жетуге шешім қабылдады. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Батудың негізгі мақсаты Еуропалықтардың болашақтағы араласуынан қауіпсіздікті қамтамасыз ету болғанын, ал жаулап алудың алғы шарты ретінде де қарастырылғанын болжайды. Көпшілігі оның қапталдары қауіпсіз болғанда және әскерлері дайын болғанда бүкіл Еуропаны жаулап алуды көздегенін айтады. Русь князьдықтарын қиратқаннан кейін Субутай мен Бату Польшаға, Венгрияға және тіпті Австрияға тыңшылар жіберіп, Еуропаның орталық бөлігіне шабуылға дайындалды. Еуропалық мемлекеттердің жағдайын анықтағаннан кейін, олар шабуылға тиянақты дайындалды. Бату хан басшылықты жүзеге асырды, бірақ Субутай нақты қолбасшы болды және соған байланысты Руське қарсы солтүстік және оңтүстік жорықтарда қатысты. Моңғолдар Орталық Еуропаға үш топқа бөлініп басып кірді. Бір топ Польшаны басып алып, қиратты, Силезия герцогы Генрих II Пейустың және Тевтон орденінің бас ұстазының басшылығымен біріккен күштерді Легница шайқасында жеңді. Екінші топ Карпат тауларын кесіп өтті, ал үшінші топ Дунай бойымен жүрді. Жаз бойы олар Венгрия далаларын басып алды, ал 1242 жылдың көктемінде күш-қуатын қайта жинап, Австрия мен Далмацияға, сондай-ақ Моравияға басып кірді. Огедейдің ұлы Хадан мен Шағатайдың ұлы Байдәр басқарған солтүстік әскерлері Легница шайқасында жеңіске жетті, ал Гююк немесе Бюри басқарған басқа әскерлер Трансильванияда жеңіске жетті. Субутай мажарлар, хорваттар және тамплиерлерге қарсы тағы бір жеңіске күтіп отырды. 1241 жылы Буек басқарған моңғол әскері Қара Улағ ("Қара Влахиялықтар") тауларын кесіп өтті; Буек Влахиялықтарды және олардың Мислав есімді көшбасшысын жеңді. Бірақ, моңғол әскері Екінші Болгар империясының Иван Асен II-сінен көп ұзамай жеңіліске ұшырады. Пештті қоршаудан кейін Бату әскері Сайо өзеніне шегінді және 11 сәуірде Мохи шайқасында патша Бела IV және оның одақтастарына ауыр күйреуді сыйлады. Хадан, Байдәр және Орда Моравияны қиратып, Венгрияға аттанды. Моңғолдар Венгрияда дарухачи тағайындап, қағанның атынан монеталар соқты. Беланың елі Бату Ордаға аппанаж ретінде берілді; Бату Беланы қуу үшін Хаданды жіберді, ол Хорватияға шегінді. Моңғол жасақтары Киелі Рим империясы мен Бабенберг Австриясының күштерін тексерді. Орталық Еуропадағы жорығы кезінде Бату Рим императоры Фридрих II-нің тақтан түсуін талап етіп, былай деді: "Мен сенің орныңа таққа отырамын". Император оған тек ол құстарды жақсы түсінетінін және жақсы соққышы болатынын айтты. Император және Папа Григорий IX моңғол империясына қарсы крест жорығын шақырды, бірақ Еуропа ішкі дау-жанжалдарға ұшырады. Субутай Шығыс Парсыдағыдай, Еуропадағы жеңістерімен мәңгілік даңққа ие болды. 1241 жылдың соңында Бату мен Субутай Австрияға, Италияға және Германияға шабуыл жасау жоспарларын аяқтағанда, 1241 жылдың желтоқсанында қайтыс болған Өгедей ханның қазасы туралы хабар келді. Бату соғысты жалғастыруды қалады, бірақ Субутай оған Ясса заңын еске салды. 1242 жылдың көктемінде моңғолдар кері шегінді, себебі ханзаделер мен Субутай Қарақорумға, курултай өткен жерге қайтарылды. Бату Ұлы хан болуға үміттенді, бірақ ол осы лауазымды ала алмағандықтан Азия мен Орал аймандарындағы жаулап алынған жерлерін консолидациялауға кірісті.
The Cuman refugees took shelter in the Kingdom of Hungary. Batu sent at least five messengers to Béla IV, the King of Hungary, but they were all killed. For the last time Batu demanded that Bela have the Cumans returned and warned: "It is much easier for the Cumans to escape than it is for you you dwell in houses and have fixed towns and fortresses, so how will you escape me?" Batu Khan then decided to "reach the ultimate sea", where the Mongols could proceed no further. Some modern historians speculate that Batu intended primarily to assure his flanks were safe for the future from possible interference from the Europeans, and partially as a precursor to further conquest. Most believe he intended the conquest of all Europe, as soon as his flanks were safe and his forces ready. Having devastated the various Rus' principalities, Subutai and Batu sent spies into Poland, Hungary, and as far as Austria in preparation for an attack into the heartland of Europe. With a clear picture of the European kingdoms, they brilliantly prepared an attack. Batu Khan was the overall leader, but Subutai was the actual commander in the field and as such was present in both the northern and southern campaigns against Rus'. The Mongols invaded central Europe in three groups. One group invaded and devastated Poland, defeating a combined force under Henry II the Pious, Duke of Silesia and the Grand Master of the Teutonic Order at Legnica. A second crossed the Carpathian Mountains, and a third followed the Danube. The armies swept the plains of Hungary over the summer, and in the spring of 1242 they regained impetus and extended their control into Austria and Dalmatia, as well as invading Morava. While the northern force under Ögedei's son Khadan and Baidar, the son of Chagatai, won the Battle of Legnica, and another army of Güyük or Büri triumphed in Transylvania, Subutai was waiting for another victory over the Magyars, the Croats, and the Templars on the Hungarian plain. In 1241, a Tatar (Mongol) army led by Bujek crossed the mountains of the Kara Ulagh ("Black Vlachs"); Bujek defeated the Vlachs and one of their leader named Mišlav. However, the Mongol Army was defeated by Ivan Asen II of the Second Bulgarian Empire shortly afterward. After the siege of Pest, Batu's army withdrew to the Sajo River and inflicted a tremendous defeat on King Béla IV and his allies at the Battle of Mohi on 11 April. Khadan, Baidar, and Orda went to Hungary, devastating Moravia en route. The Mongols appointed a darughachi in Hungary and minted coins in the name of the Khagan. The country of Béla was assigned to Orda by Batu as an appanage; Batu sent Khadan in pursuit of Béla, who retreated to Croatia. The Mongol battalions checked the forces of the Holy Roman Empire and Babenberg Austria. During his campaign in Central Europe, Batu demanded that Frederick II, the Holy Roman Emperor, dethrone himself, and said: "I am coming to usurp your throne instead of you". The latter only replied that he would make a good falconer, for he understood birds very well. The Emperor and Pope Gregory IX called for a crusade against the Mongol Empire, but Europe was plagued by internal strife. Subutai achieved lasting fame with his victories in Europe, as he had in Eastern Persia. By late 1241, Batu and Subutai were finalizing plans to invade Austria, Italy, and Germany when the news came of the death of Ögedei Khan, who died in December 1241. Batu wanted to continue the war , but Subutai reminded him of the law of Yassa (Их Засаг). The Mongols withdrew in late spring of 1242, as the Princes of the blood, and Subutai, were recalled to Karakorum where the kurultai was held. Batu was a potential Great Khan, but when he failed to gain the title he turned to consolidate his conquests in Asia and the Urals.
Вице-патша және Гююкпен күрес
Венгриядан шыққан Бату, Волганың жағасында лагерь құрды. Ұлы хатын Торегене оны Моңғол империясының келесі ханын сайлауға шақырғанда, Бату бірден курултайға қатыса алмайтынын мәлімдеп, мұрагерлік мәселесін бірнеше жылға кейінге қалдырды. Ақырында, 1246 жылы Гуйюк хаған болып сайланды, Батудың бауырлары Жоши ұрпағынан екенін көрсетті. Шыңғыс Боржигин әулетінің ең үлкен өкілдерінің бірі ретінде Бату империяның барлық батыс аймақтарына билік етті, орыс князьдерінің күнделікті істерін қадағалады, Жоши тайпасынан адамдарды Иранның губернаторлары етіп тағайындады және Кавказдан келген салтанатты тұлғаларды қабылдады. Бірақ ол ешқашан Ұлы ханның билігіне ашық қарсылық көрсеткен жоқ. Батудың болмаған кезінде, Киев Русінде қалған моңғолдар Рыльск князі Мстиславты өлтірді. Оралғаннан кейін Бату Владимирдің Ұлы князі Ярослав II-ні кездесуге шақырды. Ярославты Бату жақсы қабылдады, оны басқа орыс князьдерінен жоғары қойып, Киевтің билігін берді. Суздаль князьдері Ярославтың үлгісін ұстанды. Бату 1246 жылы Гуйюк ханның тағына отыруына көмектесу үшін Ярославты Қарақорум сарайына жіберді. Батудан одан әрі жолға рұқсат алған Плано Карпини, Ұлы ханның әпкесі өлім жазасына кесілгенін хабарлады. Сол кезде Ярослав Моңғолияда уланды. Бату тәуелді орыс князьдері мен басқа князьдердің сарайлары орналасқан түрлі қалаларда комиссарларын ұстады. Владимир Константин, Борис, Глеб, Василий, Константин, Владимир Константинович, Василько және Владимирдің Святослав Всеволодовичі сияқты орыс князьдері жеке Батудың сарайына келді. Киевте моңғол елшісін өлтірген Чернигов князі Михаил келген кезде, моңғол бақылаушылары халықты санап, салық жинауға кірісті. Михаил Батуға қайта оралуға бұйрық берілді. Батудың алдына келгенде, оны екі оттың арасынан өткізіп, Шыңғыс ханның тақталарына бас иіп құрмет көрсетуге мәжбүр етті. Михаил Батуға өзіне құрмет көрсетуге қарсы емес екенін, бірақ өлген адамның бейнесіне табынуға келмейтінін айтты. Бату оның өлімін жариялады. Данил Галицкий Батуға шақырылып, дипломатиялық түрде моңғолдарға құрмет көрсетті. Бату оған: "Сен ұзақ уақыт бойы келуден бас тарттың, бірақ өзіңнің мойынсұнуыңмен жаман әрекеттеріңді жойдың" деді және оған айраг сыйлады. Олар 100 кераиттік отбасын Карпат Галициясына қоныстандырып, кепілдер алмастырды. Рум сұлтандығы жеңілгеннен кейін Байжу Давид VII Улуды түрік түрмесінен босатып, Бату мен Гуйюкке жіберді. Байжудың агрессивті саясатынан қорқып, Грузия патшайымы Русудан өзінің ұлы Давид VI Наринды Батудың сарайына мұрагер ретінде тану үшін жіберді. Бату Давид VI-ны қолдады және оған грузин және армян ақсүйектерінен, сондай-ақ моңғол таммачилерінен жоғары құқықтар берді. Бірақ Гуйюк Давид Олуды Грузияның аға патшасы етіп тағайындады және Батудың қолдауындағы Давид Наринге Давид Олуға бағынуды бұйырды. Бату мен Гуйюк арасындағы күдік күшейді, Гуйюк Иран мен Кавказдағы лауазымды адамдарды өзінің адал адамдарымен, соның ішінде Эльжигидеймен алмастырды. Гуйюк батысқа қарай жылжуды бастағанда, Толуидің жесірі Сорғактани Беки Батуға Ұлы ханның нақты мақсаты оның өзі екенін ескертті. Гуйюк Батуды алдына шақырғанда, Бату баяу қозғалды. Гуйюкпен кездеспей тұрып, ол күрт қайтыс болды. Вильгельм Рубрук пен мұсылман жылнамасының мәліметінше, Батудың бауырларының бірі Ұлы хан Гуйүктi өлтірген немесе улаған, содан кейін Бату императорлық елшіні өлтірген, бірақ бұл мәлімет басқа маңызды көздермен толық расталмаған.
Withdrawing from Hungary, Batu made his camps along the banks of the Volga. When the Great Khatun Töregene invited him to elect the next Emperor of the Mongol Empire, Batu announced his inability to attend any immediate kurultai, thus delaying the succession for several years. Eventually, Güyük was elected Khagan in 1246, with Batu's brothers representing the Jochid lineage. As one of the oldest members of Chingisid Borjigin, Batu became a viceroy over all the western parts of the empire, controlling routine affairs among the Russian princes, nominating Jochid retainers as governors of Iran, and receiving in audience grandees from the Caucasus. At no point, however, did he openly challenge the authority of the Great Khan. During the absence of Batu, the Mongols who were left behind put to death Mstislav, the prince of Rylsk, in Kievan Rus'. On his return Batu summoned the Grand prince Yaroslav II of Vladimir to meet him. Yaroslav was well received by Batu, who confirmed him as suzerain over the other Russian princes, and gave him authority of Kiev. The princes of Suzdal followed Yaroslav's example. Batu sent Yaroslav to the imperial court of Karakorum to assist at the inauguration of Güyük Khan in 1246. Plano Carpini, who got approval from Batu to go further, noted that the Great Khan's aunt was executed. At the same time Yaroslav was poisoned in Mongolia. Batu had commissaries in the various towns where the dependent Russian princes and other princes held their courts. The princes from Russian states such as Vladimir Constantine, Boris, Gleb, Vasili, Constatantine, Vladimir Constantinovich, Vasil'ko and Sviatoslav Vsevolodovich of Vladimir, went to the court of Batu in person. When Michael of Chernigov, who had murdered the Mongol envoy in Kiev, arrived, the Mongol overseers were engaged in taking a census of the inhabitants for the poll tax. Michael was ordered to repair to Batu. When summoned before Batu, he was made to pass between two fires and ordered to prostrate himself before the tablets of Genghis Khan. Michael replied that he did not object to do obeisance to Batu himself but to adore images of a dead man was repugnant. As he persisted in his refusal, Batu ordered his death. Danylo of Halych summoned to Batu and diplomatically made obeisance to the Mongols. Batu, addressing him, said "You have for a long time refused to come, but have effaced your ill conduct by your obedience" and saluted him with a draught of airag. They exchanged hostages whereby 100 families of Keraites were re settled in Carpathian Galicia. After the defeat of the Sultanate of Rum, Baiju freed David VII Ulu from Turkish imprisonment and sent him to Batu and Güyük. Fearing Baiju's aggressive policy, Queen Rusudan of Georgia sent her son David VI Narin to Batu's court to get official recognition as heir apparent. Batu supported David VI and granted him the rights above the Georgian and Armenian nobles and the Mongol tammachis. But Güyük made David Ulu the senior king of Georgia and ordered Batu's protege David Narin to be subordinate to David Ulu. Suspicion between Batu and Güyük increased, and Güyük replaced the officials in Iran and the Caucasus with his own men, including Eljigidei. When Güyük began moving west, Sorghaghtani Beki, the widow of Tolui, warned Batu that he was actually the Great Khan's target. When Güyük summoned Batu to appear before him, Batu moved slowly. Before meeting Batu, Güyük died suddenly. According to William of Rubruck and a Muslim chronicle, one of Batu's brothers murdered or poisoned the Great Khan Güyük and Batu then killed the imperial envoy, though this account is not completely confirmed by other major sources.
Мунке мен Бату
Огедей әулетін моңғолдардың билігінен құлату мүмкіндігі туды, және Бату оны пайдалануға бекінді. Бірақ Бату Огул Қайымышқа регенттік қызметін атқаруға рұқсат бергендей болды. Ол сондай-ақ, тәртіпсіз князьдердің оның сөздерін тыңдауын ұсынды. Бату ауырып қалғанда, Мөңке хан анасы Сорғақтанидың кеңесімен Жошының улусына құрмет көрсетуге барды. Бату оны көріп, қатты қуанды. 1250 жылы Бату өз аумағында құрултай шақырды. Огедей және Шағатай әулеттерінің өкілдері моңғол жерінен тыс жердегі құрултайға қатысудан бас тартты. Құрултай Бату ханға тақ ұсынды, бірақ ол өзін жаңа Ұлы хан етіп жариялауға ниеті болмады. Ол одан бас тартып, оның орнына Ресей, Солтүстік Кавказ және Венгриядағы моңғол әскерін басқарған Мөңкеге тағайындады. Толуи фракциясы оның таңдауын қолдады. Бұл құрултайға қатысушылардың саны шектеулі болғандықтан және орналасқан жері ескерілгенде, оның заңдылығы күмәнді болды. Бату Мөңкені ағалары Берке мен Тұхтемірдің және ұлы Сартақтың күзетімен Кодое Аралдағы моңғол жерінде ресми құрултай шақыруға жіберді. Мөңкені қолдаушылар Огул Қайымышты және басқа да маңызды Огедей және Шағатай князьдерін құрултайға шақырды, бірақ олар әрқашан бас тартты, Огедей ұрпақтары хан болуы керек деп талап етті. Бату оларды өзінің тәтесі Алталунды өлтіргені және Огедейдің таңдауы Ширемунға қарсы шыққаны үшін айыптады. 1251 жылы жиналған көпшілік Мөңкені Моңғол империясының Ұлы ханы деп жариялады, содан кейін ол өзіне қарсы жасалған қастандық үшін Огедей және Шағатай әулеттерін жазалады. Мөңке Батуға Буриді жіберді, ол Буридің қарсыласы генералға оны өлтірді. Сондай-ақ, Елжігідейді өлім жазасына кесуге бұйрық берілді. Ұлы князь Андрей II батыс Русь князьдерімен бірігіп, моңғолдарға қарсы шықты. Бату Невруи басшылығымен жазалау экспедициясын жіберді. Олар жақындағанда, Андрей Псковке, содан кейін Швецияға қашып кетті. Моңғолдар Владимирді басып алып, ондағы халықты қатаң жазалады. Ливониялық рыцарлар моңғолдар туралы хабарды естіген соң Новгород пен Псковқа шабуыл жасауын тоқтатты. 1252 жылы Сартақпен достығының арқасында Александрды Бату Владимирдің Ұлы князі (яғни ең жоғарғы орыс билеушісі) етіп тағайындады. 1256 жылы Андрей Сарайға барып, бұрынғы адалсыздығы үшін кешірім сұрады, және оған мейірім көрсетілді. Мөңке билігі кезінде Батудың батыстағы Ұлы хандардың тағайындаушысы және вице-патшасы ретіндегі беделі ең жоғары деңгейге жетті. Дегенмен, Бату Мөңкенің халық санағын жүргізуіне рұқсат берді. Мұсылман жылнамалары мен Юань тарихында Бату императорлық қазынаға еркін қол жеткізе алатындығы айтылады. Шыңғыс ханның немерелерінің ішінде ол және Мөңке ең қабілетті және моңғол заңдарының рухын сақтауға ең берілген болып көрінді. Бату Холагудың Таяу Шығыстағы жорығына қатысу үшін үлкен Жошы делегациясын жіберді. Алайда, Берке оны Холагудың күшін нығайтуды кейінге қалдыруға көндірген болуы мүмкін, бірақ ол бірнеше жылдан кейін Жошының үстемдігінің жойылғанын білмеді. Бату, Мөңке және басқа да князь әулеттері Ауғанстаннан Түркияға дейінгі аймақты бірлесіп басқарды. Бату 1255 жылы қайтыс болғанға дейін мемлекеттік істерді ұлы Сартаққа тапсырды.
An opportunity had arrived for deposing the House of Ögedei from the overlordship of the Mongols, and Batu was determined to avail himself of it. But Batu seemed to allow Oghul Qaimish to serve as regent. He also suggested unruly princes listen to her words. When Batu was ill, Möngke Khan went to the Ulus of Jochi to greet him as his mother Sorghagtani advised. Batu was much delighted on seeing him. At last, Batu called a kurultai on his own territory in 1250. Members of the Ögedeid and Chagataid families refused to attend the kurultai beyond the Mongolian heartland. The kurultai offered the throne to Batu Khan who had no interest in promoting himself as the new Grand Khan. Rejecting it, he instead nominated Möngke, who led a Mongol army in Russia, the Northern Caucasus, and Hungary. The pro Tolui faction rose up and supported his choice. Given its limited attendance and location, this kurultai was of questionable validity. Batu sent Möngke under the protection of his brothers, Berke and Tukhtemur, and his son Sartaq to assemble a formal kurultai at Kodoe Aral in the heartland. The supporters of Möngke invited Oghul Qaimish and other main Ögedeid and Chagataid princes to attend the kurultai, but they refused each time, demanding descendants of Ögedei must be khan. In response, Batu accused them of killing his aunt Altalaun and defying Ögedei's nominee, Shiremun. After the assembled throng proclaimed Möngke Great Khan of the Mongol Empire in 1251, he punished the Ögedeid and Chagataid families for the organized plot against him. Möngke sent Buri to Batu who had him executed by Buri's opponent general. Eljigidei was also ordered to be executed. The Grand prince Andrey II allied with the rebellious minded princes of western Rus', giving umbrage to the Mongols. Batu sent a punitive expedition under Nevrui. On their approach, Andrey fled to Pskov and thence to Sweden. The Mongols spread over Vladimir and harshly punished the people there. The Livonian Knights stopped their advance to Novgorod and Pskov on hearing the news about the Mongols. Thanks to his friendship with Sartaq, Alexander was installed as the Grand Prince of Vladimir (i. e., the supreme Russian ruler) by Batu in 1252. In 1256 Andrey travelled to Sarai to ask pardon for his former infidelity and was shown mercy. During the reign of Möngke, Batu's prestige as kingmaker and viceroy of the great khans in the west reached its height. Even so, Batu allowed Möngke's census takers to operate freely in his realm. According to a Muslim chronicle and the History of Yuan, Batu had free access to the imperial treasury. Of all the grandsons of Genghis Khan, he and Möngke seemed most capable and the most dedicated to following the spirit of Mongolian law. Batu dispatched a large Jochid delegation to participate in Hulagu's expedition in the Middle East. However, Berke's persuasion might have forced him to delay to strengthen Hulagu's force, little suspecting that it would result in eliminating the Jochid predominance there, for few years. Batu, Möngke, and other princely lines shared rule over the area from Afghanistan to Turkey. Batu left the affairs of state to his son, Sartaq, before dying in 1255.