Кіріспе

Мамай (монғолша: Мамай, 1325?–1380/1381) – Алтын Орданың қуатты монғол әскери қолбасшысы. Көптеген адамдардың қате түсінігінің керісінше, ол хан (патша) емес, бірнеше ханның билікке келуіне ықпал еткен тұлға, және 1360-шы және 1370-ші жылдардағы шамамен екі онжылдық бойы Алтын Орданың бір бөлігіне немесе толығымен билік еткен. «Ұлы апаттар» деп аталатын мұрагерлік соғыс кезінде орталық билікті тұрақтандыра алмаса да, Мамай ондаған жылдар бойы ерекше және жарасымды көшбасшы болып қалып, ал басқалары жылдам ауысып отырды. Куликово шайқасындағы жеңілісі Орданың құлдырауының бастамасы болды, сонымен қатар оның өзінің де тез құлдырауына себепкер болды.

Шығу тегі

Алтын Орда хандарынан өзгеше, Мамай Шыңғыс хан мен оның ұлы Жошинің ұрпағы емес, қуатты моңғол Кият руына жатқан, ол Шыңғыс ханның әкесі Есугей Бағатурдың ағасы Мүгету Кияннан (Мұңдұ Қайан) таратылғанын мәлімдейді. Олар кем дегенде Бату ханнан бастап Алтын Орда билеушілеріне қызмет еткенімен, Кияттар 1299 жылы қарсылас хан Ноғайдың құлауынан кейін маңызға ие болған болуы мүмкін. Ноғайды заңды хан Тоқтаның пайдасына тастап, Ақ Буқа Кият хан мен оның мұрагерінің ықыласына бөенді және бас әмірлердің бірі болды. Тағы бір Кият, Исатай, Өзбек хан Алтын Орданың шығыс бөлігіндегі Орданың бұрынғы улусын басқаруды оған сеніп тапсырды. Исатайдың ұлы Жыр Құтлық және оның ұлы Тыңғыз Буқа келесі хандар, Жәні Бег пен Берді Бег тұсында да сол лауазымды иеленді. Мамайдың тегі туралы нақты мәлімет өте шектеулі, бірақ оның әкесі Алаш Бег (немесе Әлі Бег) болуы мүмкін, ол Түлік Тимур Кияттың ұлы, демек, жоғарыда аталған Исатайдың бауыры болуы мүмкін. Рудың бір бөлігі кем дегенде 14 ғасырдың басынан бері Қырымда орналасқан болуы мүмкін, ал Алтын Орданың шығыс шетіндегі билеушілер ретінде бірнеше Кияттар пайда болғанға дейін. Мамайдың туған күнін шамамен 1320 жылдардың ортасы мен соңы аралығында деуге болады. Ол туған кезде Мұхаммед деген мұсылман есімі берілген, кейде бойының аласа болуына байланысты Кичик ("кішкентай") деген лақап атымен бірге айтылған. "Мамай" осы есімнің өзгеше түрі ме, әлде қосымша, "халықтық" есім ме, әлі белгісіз.

Билікке көтерілу

Мамай Джани Бег (1342-1357) билігі тұсында әмір болды. 1349-1356 жылдары Солхаттағы Қырымның басшысы басқа рудан болған адамға берілгеннен кейін, ол Әли Бегке, шамасы Мамайдың әкесіне тапсырылған. Бірақ ол көп ұзамай қайтыс болып, басшылық лауазымы оның інісі Құтлық Тимурға жүктелді. Ол 1359 жылға дейін қайтыс болған болуы мүмкін, содан кейін басшылық басқа тайпадан шыққан адамға, бас әмір (беглербег) Моғол Буқаның ағасы Құтлық Буқаға сеніп тапсырылды. Мамай бұл әрекетті өкінішті деп санап, өзінің жақындарымен және тайпа мүшелерімен бірге астана Сарайды тастап, Қырым және оның төңірегінде өзін бекітуге тырысты. Бұл оқиғадан алаңдаған және таққа талапкер (Кулпа) тарапынан қауіп көріп отырған Берді Бег (1357-1359) хан Мамайды қайта шақырып, оны бас әмір (беглербег) етіп тағайындады. Сонымен қатар, бұл кезде Берді Бег өзінің қызын Мамайға берген болуы мүмкін. Ибн Халдунның неке туралы тікелей айтуы тек ханшайымның лауазымын (Ḫānum) көрсетеді, бірақ оны Түлән Бег Ханум деп санауға болады, оны Мамай кейін қысқа мерзімге таққа отыртып, кейін Тоқтамыш ханға үйлендірген. Алтын Орда дәстүріне сәйкес, Мамай (сондай-ақ одан кейін Эдигу) Шыңғыс хан ұрпақтарынан шыққан әйелдерге үйленген ерлерге тән Гюреген атағын алған жоқ. Замандас саяхатшы Ибн Халдунның мәлімдемесіне сәйкес, Мамай енді барлық басқару ісіне жауапты болды, ал орыс жылнамаларында ол Мәскеуге елшілер жібергені айтылған.

Бердібектің өлімінен кейін патшаны құрушы

1359 жылы тамызда Берді Бегтің кенеттен (әлдеқайда зорлықты) қазасы және одан кейін Күлпаның билікке келуі Мамайдың ордадағы жоғары мәртебесін төмендетті. Күлпа мен оның ізбасары Нәуруз Бег тұсында Моғол Буқа қайтадан беглербег болды, бұл Мамайдың ордадағы биліктен шеттетілгенін растады, бірақ оның нақты орны мен хандармен қарым-қатынасы әлі де анық емес. Кият тайпасымен байланысты әскерлердің кем дегенде бір бөлігін бақылауда ұстаған Мамайды жою мүмкін болмады. Сонымен қатар, 1361 жылға дейін оның туысы, бұрынғы Орда улусын басқарған адам, оның қуатты одақтасы болған болуы мүмкін. Жергілікті хан Қара Ноқайдың Мамайдың туысы Тынгиз Буқаны өлтіруі Мамайдың қауіпсіздігіне қауіп келтіріп, оны белсенді әрекет етуге итермелеген болуы мүмкін. 1361 жылы Жошы ұлы Шыбанның ұрпағы Хиддер ханның қазасы және оның туыстары мен қарсыластары арасында Сарай билігі үшін болған күрес Мамайға осыдан пайдалану мүмкіндігін берді. Мамай Шыңғыс хан мен Жошының тікелей ұрпағы болмағандықтан, ол «патша жасайтын» рөлді атқарып, Қырымда және Алтын Орданың батыс бөлігіндегі базадан өзі таңдаған Жошы хандарын қолдады. Мамайдың көмегімен бұл хандар астана Сарайда өзін орнықтыруға тырысты, бірақ бұл әрекеттері үнемі сәтті бола бермеді. Мамайдың қолдауындағылардың тегі туралы нақты мәліметтер жоқ, бірақ оларды Бату ханның ұрпақтары деп санауға бейімділік бар. Дегенмен, 1357 жылы Мамайдың қайын атасы Берді Бег жасаған биліктегі отбасының тазаруы мұндай сәйкестендіруді күмәнді етеді. Көбінесе, Мамайдың қуыршақ хандары Жошы ұлы Тоғай Тимурдың ұрпақтарының «қырымдық» тармағындағы әмірлердің тобымен сәйкес келеді, олар «Мұғиз әл-Ансаб» және «Таварих» сияқты генеалогиялық жинақтарда тізімделген. Егер бұл сәйкестендіру қабылданса, Мамайдың қолдауындағы хандар келесілер болды: ʿAbdallāh (= ʿAbdal, Mīnkāsar ұлы, Abāy ұлы, Kay Timur ұлы, Togai Timur ұлы, Jochi ұлы, Genghis Khan ұлы), 1361–1370 жылдары хан болды; Сарайда 1362, 1367–1368 және 1369–1370 жылдары мойындалды. Tūlūn Bīk Khānum (Берді Бегтің қызы, Мамайдың әйелі, кейін Тоқтамыш), патшайым, Сарайда 1370–1371 жылдары мойындалды, 1386 жылы қайтыс болды. Muḥammad Sulṭān (= Muḥammad, ʿAbdal ұлы), 1370–1379 жылдары хан болды, Сарайда 1371–1373 және 1374 жылдары мойындалды. Tūlāk (= Tawakkul, Tughluq Khwāja ұлы, ʿAbdalдың інісі), 1379–1380 жылдары хан болды, Сарайда мойындалмады.

Мамай және Алтын Ордадағы үлкен қиындықтар

Мамай 1361 жылы Қырымда өз хандығын жариялап, 1362 жылы Сарайға орналастырды. Бірақ сол жылы Абдуллахты бұрынғы билеуші Хидр ханның ағасы Мұрад (немесе Мүрид, 1362–1363) қаладан қуды. Одан кейін Хайр Пулад (немесе Мир Пулад, 1363–1364) және ʿАзиз Шейх (1364–1367) оны қуғынға салды. Үшеуі де Жошының ұлы Шибанның ұрпақтары еді. Мамайдың 1362 жылы Сарайды ұстай алмауы, мүмкін, батыс майданға ден қоюымен байланысты болды, онда литвалықтар Алтын Орда өкілдерін Көк Су шайқасында жеңіске жеткізген. Кейбір аумақтық жоғалтуларға қарамастан, Мамай литвалықтардың шабуылын тоқтата білді. Бұл оған Крымда қайта топтасуға, жергілікті қарсылықты басуға (Солхатты қоршау арқылы) және ақырында Сарайға тағы бір шабуыл жасауға мүмкіндік берді. 1367 жылы Мамай хан ʿАзиз Шейхтің өлтірілуін пайдаланып (немесе оны ұйымдастырып), хан ʿАбдулланы Сарайға қайта орнатты. Бірақ Мамай осы жетістігіне ұзақ уақытқа қуанбады. Оның қарсыласы Астрахан ханы Хажы Черкес Мамайдың Крымдағы билік орталығына шабуыл жасап, оны Сарайды тастап, үйіне қайтуға мәжбүр етті. Осы уақытта Хажы Черкес Жошының ұлы Тоқай Тимурдың ұрпағы Ūлжай Тимурды хан деп жариялап, Сарайға шабуыл жасады. Хан Абдулла тағы да астанадан қуылды, ал 1368 жылы Ūлжай Тимурды Хажы Черкес таққа отырғызды. Мамай оған жауап ретінде Хажы Черкестің Астрахан мендегі билік орталығына шабуыл жасады. Хажы Черкес Астраханды қорғаумен айналысқанда, оның қолдауындағы Ūлжай Тимур Сарай тағын бұрынғы хан Хайр Пуладтың немере інісі Хасан Бегке (1368–1369) берді, ол Жошының ұлы Шибанның ұрпағы еді. Мамай Сарайды қайта бағындыруға ниеттенді. Ол қуғындағы Ūлжай Тимурды тұтқындап, өлімге кесті және 1369 жылы Хасан Бегті қаладан қуды, хан Абдулланы тағы да таққа отырғызды. Бірақ 1370 жылы Абдулла қайтыс болғаннан кейін Мамай оның жас ұлы Мұхаммед Сұлтанды хан етіп тағайындауға асықпады, кем дегенде Сарайда. Сәйкесінше, 1370–1371 жылдары ол Сарайды билейтін хан ретінде Тулун Бег Ханумды мойындатты, ол, көрінеу, Мамайдың әйелі, Берді Бег ханның қызы еді. Осы уақытта Мамайдың Қырымдағы штабы Мұхаммед Сұлтанның есімімен монета шығарды. Волга Болгариясындағы қарсылықты Суздаль князі Дмитрийдің көмегімен басып қондырғаннан кейін, Мамай 1371 жылдың соңында немесе 1372 жылдың басында Сарайда Мұхаммед Сұлтанды хан деп жариялауға жеткілікті сенімді болды. Бірақ Мамайдың жетістігі тағы да қысқа ғасырлық болды. Мамайдың болмауы кезінде, 1373 жылы Сарай жаңа жаулап алушыны, Алтын Орданың шығыс бөлігіндегі бұрынғы Орда улусының билеушісі болған Жошының ұлы Туқа Тимурдың басқа ұрпағы Ūрус ханны тартып алды. Ūрус Мамайдың қолдауындағы Мұхаммед Сұлтанды Сарайдан қуды, бірақ Хажы Черкесті Астраханнан қуғынға сала алмағандықтан, қаланы бірден жоғалтты (егер ол оны осы сәтте ұстаған болса). Бұл бәсекелестік Шибанның басқа ұрпағы, Хайр Пуладтың інісі Іл Бегке 1374 жылы Сарайды қысқа уақытқа басып алуға мүмкіндік берді. Мамай Сарайға оралып, Іл Бегті жеңіп, қуғынға салып, 1374 жылы Мұхаммед Сұлтанды қайта орнатты. Бірақ Мамай осы міндетті орындағаннан кейін, ол тағы да батыс шекарадағы дағдарысқа қатысуға мәжбүр болды, онда литвалықтар мен валахиялықтар оның бірінші лейтенантының біреуін жеңді. 1362 жылғыдай, оның жылдам жауабы сәттілікке жеткізді, бірақ осы процесте ол Сарайды бақылауын жоғалтты: Мұхаммед Сұлтанды 1374 жылы Ūрус хан тағы да қуғынға салды. Ол қаланы 1375 жылы Іл Бегтің ұлы Қаған Бегке жеңіліп қалды. Кейін Қаған Бег 1377 жылы Сарай тағын өзінің туысы Араб Шахқа, Хайр Пуладтың ұлына берді. Ақырында, 1380 жылы Араб Шах Сарайды Тоқтамышқа беруге мәжбүр болды, ол Ūрус хан мен Мамайдың соңғы қарсыласы еді. Мамайдың қолдауындағы Мұхаммед Сұлтан 1374 жылы Сарайдан қуылғаннан кейін, 1375 немесе 1376 жылдары қаланың қысқа мерзімді басып алынуынан басқа, Мамай мен оның қуыршақ хандары Алтын Орданың дәстүрлі астанасын енді бақылаған жоқ. Дегенмен, олар солтүстік, батыс және оңтүстік аймақтарда билік жүргізді. 1375 жылы Мамай өзінің бұрынғы қарсыласы Хажы Черкес қайтыс болғаннан кейін, Астраханда өзінің хандығын мойындатты. Бірақ Мамайдың орыс князьдеріне билігін сақтап қалу әрекеті жаңа хан Араб Шаһтың қарсылығына ұшырап, 1378 жылы Мамайдың мохшилік губернаторы Тағайды жеңіп, өлтірді. Волга Болгариясы мен Ресейдегі (төменде қараңыз) қайталанатын кері өзгерістер Мамайдың позициясына қауіп төндірді, сондықтан ол өзінің қуыршақ ханы Мұхаммед Сұлтаннан арылып, оны 1379 жылдың ақпанына дейін жаңа қолдаушысы Түләкпен алмастырды.

Мамай және шетелдер: мамлюктер мен итальяндықтар

1370 жылдары Мамай ханының атынан Алтын Орда мен Мамлюк Мысыры арасындағы дәстүрлі достық қарым-қатынастарды қайта жаңғыртты. Жақын аймақта ол Қырымдағы және жалпы Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы итальяндық сауда ошақтарымен жиі дипломатиялық келісімдерге келді немесе қарулы қақтығыстарға түсті. Венециялықтар мен генуэздіктердің арасындағы бәсекелестік осы қарым-қатынастарды одан да қиындатты. Танадағы венециялықтар Кильди Бекті хан ретінде қолдағанда, Мамай олардың басшыларын, соның ішінде венециялық консул Жакопо Корнерді жазалады. Кейіннен ол 1362 жылы ханы ʿAbdallāh атынан шығарылған грамота арқылы оларға салымын төмендету арқылы олармен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. 1369 жылы Мамай венециялықтардан алынатын салықты одан да төмендетіп, Өз Бег пен Жани Бег пен итальяндықтар арасындағы соғысқа дейінгі деңгейге қайтарды. Сонымен қатар, Мамай венециялықтарға Танада бекініс салуға рұқсат берді: олар 1370 жылы кішкентай бекініс салды, оны 1375 жылы кеңейтіп, генуэздік қарсыластарынан қорғану үшін пайдаланды. Мамайдың генуэздіктермен байланысы жиі болған сияқты. 1370-ші жылдардың басында қарым-қатынас бейбіт болды, ал 1374 жылы Мамай генуэздік Каффада құрметпен қарсы алынды. Генуэздіктермен жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін Мамай олардың Готия ханзадасы – өзінің вассалынан Сольдаяны тартып алуына көз жұмды. 1374 жылы Сарайды жоғалтқаннан кейін Мамай Крымдағы генуэздіктердің табыстарына көбірек алаңдады, Сольдаяны және генуэздіктер басып алған басқа да елді мекендерді тартып алып, Солхаттағы әкімшілік орталығын нығайта бастады. Мамай Азов теңізінің солтүстік жағалауындағы Дондағы Порто-Пизанодағы пизандық колонияға да көмек көрсеткен болуы мүмкін.

Мамай мен Литва

Мүмкін, итальян саудагерлерінің экономикалық ықпалын теңдестіру үшін Мамай 1372 жылы поляк Краковынан және 1379 жылы оның қарсыласы, галициялық Львовтан келген саудагерлерге дипломдар берді. Алгирдас (1345–1377) және Жогайла (1377–1434) билік еткен Литвамен қарым-қатынастар дипломатиялық және әскери мәселелермен басылып өтті. Кем дегенде екі рет, 1362 және 1374 жылдары Мамай Сарайды бақылаудан шығарды, себебі ол және оның күштерінің көп бөлігі литвалықтардың солтүстік-батыстан шабуылдарына тойтарыс беру үшін батыс шекараға асығып жетуге мәжбүр болды. Мамай осы шабуылдарды тоқтатуға көбінесе үлгергенімен, Литваға, ең әйгілісі Подолияға, аумақтарын жоғалтты, бұл 1362 жылғы Көк Су шайқасындағы Литва жеңісінен кейін болды. Алтын Орданың Молдавиядағы ықпалы немесе билігі де осы шамада аяқталды, князьдық венгр және литвалық ықпал астында болса да, автономияға ие болды. Литвалықтар Алтын Ордадағы дағдарыстарды өз пайдаларына айналдырғандай, Мамай да 1377 жылы Алгирдас қайтыс болғаннан кейін оның ағасы мен ұлы арасындағы билік күресі кезінде солай істеуге тырысқан сияқты: 1380 жылы литвалық князь Александр Карийотаитис моңғолдармен шайқаста қаза тапты. Алгирдастың ұлы Жогайла ақырында моңғол қолдауына зәру екенін түсініп, Мамайға елші жіберіп, олардың арасында бейбітшілік орнатуды және одақ құруды ұсынды. Мамай орыстарды бақылауда ұстау үшін жаңа литвалық одағынан пайда көре алатын болды, әсіресе Мәскеу князі, сонымен қатар Владимирдің ғалымы да, моңғолдарға ауыр салық төлеуден барынша бас тартатын болды. Әскери операциялар мен қарақшылықтар шектеулі нәтижелер берді. Кейбір басқа орыс князьдері салықтарын төлей бергенімен (әсіресе Тверьтің), Мамай күміс ағынының тоқтауына орнықтыру үшін балама жолдар іздеді. Олардың бірі – Үндістанмен алыс саудадан алынған алтынды итальяндықтармен сауда үшін монеталар жасауға пайдалану болды.

Ресей княздіктерін басқаруға тырысу

Саяси мансабының басында Мамай митрополит Алексейді литвалық тұтқыннан босату және 1360 жылы Мәскеуге қайта оралуын қамтамасыз еткен дипломатиялық бастамаға көмектескен болуы мүмкін. 1363 жылы Сарайдан қуылған кезде де Мамай, өзінің қуыршақ ханы ʿAbdallāh атынан, орыс князьдерінің қызметін және салық төлеуін қамтамасыз етуге тырысты. Осы мақсатта ол Дмитрий Московский мен митрополит Алексеймен келісімге келді, ханға төленетін салық мөлшерін төмендетті, ал Мәскеу князі Ростовқа иелік ету құқығын сақтап қалды. Бәсекелес хан Murād осыған орай Дмитрий Константинович Суздальскийді Владимирдің ұлы князі етіп тағайындады. Сол сияқты, Мамай мен хан ʿAzīz Shaykh 1365 жылы Нижний Новгород тағы үшін таласқандарды қолдады. Бұл жағдайда Мамай 1370 жылы Волга Болгариясындағы қарсылықты басуға көмектескен Дмитрий Константиновичті қолдады. Алтын Ордадағы билік үшін күрес орыс князьдеріне қиындықтармен қатар мүмкіндіктер де сыйлады. 1370 жылы Мамай өзінің назарын Дмитрийден (Волга Болгариясында Мамайға көмектеспегендіктен) Тверь князі Михаил Александровичке аударды, ол Владимирдің ұлы князі болып тағайындалды. Дмитрий ұлы княздік тақты босатпады, тіпті Сарайдан оралған Михаилға шабуыл жасап, оны Литвалық Алгирдасқа қашуға мәжбүр етті. Литвалықтар Михаилдың ісін қолдап, 1370 жылдың желтоқсан айында Мәскеуді қоршауға алды, бірақ Дмитрийдің одақтастары келген соң қоршау шешілді. Литвалықтар үйлеріне қайтты, ал Михаил Мамайдан көмек сұрау үшін Сарайға барып келді. 1371 жылдың басында ол Владимирдің ұлы княздік тағына екінші рет тағайындалды, бірақ Владимир тұрғындары оны қабылдамады. Дмитрий Мамайдың Михаилға мойынсұну туралы бұйрығын орындамады, бірақ көп ұзамай Мамайға сыйлықтар әкеліп, Владимирдің ұлы князі ретінде өзінің тағайындалуын растады. Нәтижесінде, Мамай Мәскеу және Тверь князьдерін Владимир тағы үшін сыйлықтар арқылы бәсекелестіруге мәжбүр етті, бұл Мамай мен оның жақтастарына байлық әкелді. Алайда, бұл мүмкіндікті пайдалану саясаты Мамайдың орыс князьдеріне деген бақылауын нығайтпады. 1373 жылы Дмитрий Московский Мамайдың Рязань жерлеріне жасаған шабуылы кезінде бейтараптылық танытты. Мамай 1374 жылы Сарайды жоғалтқаннан кейін орыс князьдерінің, әсіресе Дмитрийдің, қолдауын жоғалтты. Дмитрий Мамайдың салық талаптарын орындаудан бас тартуға немесе мүмкіндікке ие болған болуы мүмкін, себебі Балтық теңізіндегі Ганза саудасынан күміс ағыны азайды, ал Алтын Орда оба эпидемиясынан зардап шекті. Мәскеудің осы қатысынан жігер алған Нижний Новгород 1374 жылы Мамайдың елшілерін тұтқындап, ұрып-соқты. Мамай 1375 жылы Нижний Новгород жерлерін басып алып, Новосильеді тонады, сондай-ақ Михаил Тверскийді Владимирдің ұлы князі атағына қайтадан иелендірді. Дмитрий дереу Тверьді қоршап алды және Михаилдың осы таққа деген талабынан бас тартуын қамтамасыз етті, сонымен қатар моңғолдарға қарсы қорғаныс шартына қол қойды. 1376 жылы көптеген орыс князьдері Қаған Бег пен оның туысы ʿArab Shāh-қа мойынсұнып, Волга Болгариясындағы жазалау экспедициясында оларға қызмет етті. Орыс билеушілері ханның қаһарына ұшырамас үшін рұқсатсыз жергілікті байлықтарды пайдаланбау керек еді. 1377 жылы Мәскеу мен Нижний Новгород жаңа билеушілеріне қарсы қорғаныс үшін күштерін біріктірді. Бірақ ʿArab Shāh оларға қарсы шабуылға дайындалып жатқанда, москвалық әскерлердің болмауынан Мамай (Мордваның көмегімен) араласып, П'яна өзенінде нижегородтықтарды жеңіп, 1377 жылы Нижний Новгородты тонап, өртеп жіберді. Орыс князьдеріне билік етуді Мамайға қайтаруға қаламаған ʿArab Shāh Суздалияға шабуыл жасап, Рязаньді тонады.

Үш рет жеңілді: Вожа, Куликово, Калка

1378 жылы Мамай бірнеше әмірлердің басқаруымен әскерді Рязаньға қарсы жіберді, ол өткен жылы ʿАраб шаһтың шабуылынан әлі толыққан тоқ емес еді. Рязань князі Олег Иванович қарсылық көрсетуге мүміндік таба алмады, бірақ Мәскеу князі Дмитрий моңғолдарға қарсы тұруға шешім қабылдады. 1378 жылдың 11 тамызында моңғолдар Вожа өзенін кешіп өтіп жатқанда, үш жағынан Мәскеу әскерлерімен қоршалып, жеңіліп, қашқанға ұшырады. Бұл Дмитрийдің моңғолдарға қарсы алғашқы жеңісі болды және моңғол жауынгерлері мен тіпті қолбасшыларының арасында ауыр шығынға әкелді. Мамай ұятқа қалды және ашуланып, Рязаньға тағы бір шабуыл жасап, қаланы қайта тонады. Мүмкін, дипломатиялық жолмен өзінің беделін қайтаруға тырысқан Мамай, жаңа бос орынға үміткер болған Мәскеу архимандриті Михаилға жақсылық жасады, оған 1379 жылдың ақпан айында ханнан құжат берді, тіпті Константинополь Патриархы оны митрополит етіп тағайындамас бұрын. Бұл достық ниет күтілген нәтижені бермеді, ал Михаил Каффадан Константинопольге теңіз сапарында қаза тапты. Мамай орыс князьдерін бірін-біріне қарсы қоюға тағы да тырысты, Мәскеудің басқыншы боярынын Тверь князі Михаилға Дмитрийге қарсы қоздыру үшін жіберді; ол Серпуховта танылып, тұтқындалды, содан кейін 1379 жылдың тамыз айының соңында Мәскеуде жазаланды. Басқа жоспарлары сәтсіз аяқталғаннан кейін, Мамай Мәскеу князі Дмитрийге үлтіматум жіберіп, оның мойынсұнуын және Мамайдың жаңа ханы Төләкке салықты арттыруын талап етті. Дмитрий талапты қабылдамады, ал Мамай соғысқа дайындалды. Ол Литва князі Жоғайланың қолдауын іздеді және Рязань князі Олег Ивановичтің де ынтымақтастығына сенімді болды. Мамай әскерін жинап жатқанда (Транскавказиядан және Генуялық Қырымнан жалдамалы әскерлерді қоса алғанда), Дмитрий басшылығымен орыс күштерінің одағы Тверь және Рязань князьдерін есепке алмай, оңтүстікке қарай моңғол аймағына алдын ала кірді. Орыс күштері әдеттегі қорғаныс стратегиясынан бас тартып, 1380 жылдың 8 қыркүйегінде Дон жанындағы Непрядва өзенінің жағасындағы Куликово алаңында Мамай әскеріне күтпеген шабуыл жасады. Мамайдың жалдамалы әскерлері нашар үйлестірілген болуы мүмкін, бірақ олар қарсылық көрсетті. Мамайдың марионетка ханы қауіпсіз жерге жете алмады және шайқасқа қатысуға мәжбүр болды, сонда қаза тапты. Мамайдың күшінің көп бөлігі орыс тынысынан бұрын шайқасқа түсе алмады, орыс тынысы шайқастың бағытын Дмитрийнің пайдасына шешулі түрде өзгертті. Мамайдың әскері жеңіліп, ол майданнан қашып кетті, оны Дмитрийге қалдырды, ол кейін жеңісінің құрметіне Донской ("Дондық") аталды. Мамай Ресей істеріне назар аударғанда, Жошы ұлының Тоғай Буқаның ұрпағы Тоқтамыш шығыста билікке көтерілді. Ол өзінің туысы Урус ханға қарсы шығып, Тимурдың (Тамерлан) қорғанысын және қолдауын алды, содан кейін 1379 жылға дейін Урус ұлдарының орнына Орданың бұрынғы улусының билеушісі болды. 1380 жылдың басында Тоқтамыш Сарайға шабуыл жасап, хан ʿАраб шаһтың мойынсұнуын және тақтан бас тартыуын алды. Тоқтамыштың алға жылжуы және оның табыстары (ол 1380 жылы Астраханды жаулап алды) Мамайдың Кулиководағы жеңілісін кек алу үмітін жойды. Мамай енді Калка өзенінде Тоқтамышқа қарсы тұруға мәжбүр болды. Мүмкін, үлкен және жақсы демалған күштердің басында Мамай жеңіске үміттенуі мүмкін еді. Алайда, оның қорғаны үшін пайдалануға заңды ханы болмады, және бәрінен кейін Тоқтамыш Мамайдың әмірлерінің біразын сатып алған еді. Соңғы шайқаста Мамайдың көптеген қолбасшылары әскерлерімен бірге Тоқтамышқа қашып кетті. Мамай қалған адал қолдаушыларымен бірге майданнан қашып кетті, бірақ жеңімпазға өзінің харемін және мүлкін жоғалтты.

Өлім

Мамай және оның сүйіктілері Қрымға бет түзеді. Ол жердегі билеушілерінің адалдығы мен қабілеттеріне сенімсіздікпен қарап, Мамай Генуялық Каффадан пана табуға шешім қабылдады. Бірақ, Тохтамыштың қаһарынан сескеніп, қалалық қауым Мамайды қала қабырғасына кіргізуден бас тартты. Тоқтамыштың жеделқылықтары Мамайды әлі де қуа жөнелді, ол бұрынғы штабы болған Солхатқа қарай жол тартты. Мұнда да оған кіруге рұқсат берілмеді: халық пен билеуші Қутлуқ Буқа Тохтамышты ашуландырмауды қалады. Одан бөлек, билеуші жаңа ханның кезінде өкіметін сақтап қалуға үміттенді, ал халық Мамай қаланы нығайту үшін салған ауыр салықтарға наразылық білдірді. 1380 жылдың соңында немесе 1381 жылдың басында Тоқтамыштың жеделқылықтары Мамайды Солхаттың сыртында жете алып, өлтірді. Дегенмен, Тоқтамыштың бұйрығымен ол құрметпен жерленді. Мамайдың қазасы Тоқтамышқа Алтын Орданы қайта біріктіруге мүмкіндік берді.