Кіріспе
1480–1517 жылдар аралығында Солтүстік Юань әулетінің билеушісі, Хошут моңғол билеушісі Даян хан (; моңғол жазуы: ᠳᠠᠶᠠᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ; ), тумасы Батумонгке (; ), (1472–1517) – Солтүстік Юань әулетінің хаганы, 1480–1517 жылдар аралығында билік етті. Өзінің билік кезеңінде ол Чингис билігімен монғолдарды қайта біріктірді. Оның "Даян" билік атағы моңғол тілінде "толық" немесе "ұзақ өмір сүрген" деген мағынаны білдіреді, себебі ол біріккен монғолдардың ең ұзақ билік еткен ханы болды. Даян хан Ойрат билігін жойып, жергілікті және шетелдік саяхатшылар қолданған тайши жүйесін жойды. Даян ханның Далан Тергіндегі жеңісі монғолдарды біріктіріп, олардың Чингис ұрпақтары ретіндегі ұлттық ерекшелігін нығайтты. Оның Шығыс Моңғолияның алты туменін ұлдарына иелік ретінде бөлу шешімі Моңғолия алқабында Боржигин әулетінің бір ғасыр бойы сақталған, орталықсыздандырылған, бірақ тұрақты билігін орнатты.
the Khoshut Mongol ruler
Dayan Khan (; Mongol script: ᠳᠠᠶᠠᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ; ), born Batumöngke (; ), (1472–1517) was a khagan of the Northern Yuan dynasty, reigning from 1480 to 1517. During his rule, he reunited the Mongols under Chinggisid supremacy. His reigning title, "Dayan", means "the whole" or "Long lasting" in Mongolian language as he was the longest reigning khaan of the unified Mongols. Dayan Khan, eliminated Oirat power and abolished the taishi system used by both local and foreign warlords. Dayan Khan's victory at Dalan Tergin reunified the Mongols and solidified their identity as Chinggisid people. His decision to divide the Six tumens of Eastern Mongolia as fiefs for his sons created decentralized but stable Borjigin rule over the Mongolian Plateau for a century.
Балалық шақ
Батумонгке Баянмонгке (Баянмунх) ұлы деп айтылады (шамамен 1470–1480 жж.) – Боржигин тайпасының Болху джинёнгі (немесе тақ мұрагері/вице-королі) және Моңғолиядағы Уриянгхай тайпасынан шыққан Шикер Тайко (Шихир Тайху). Оның анасының әжесі Сечен, Ойрат тайпасының Эсен Тайшидің қызы болған. Болху мен оның отбасы Есен билігі мен Солтүстік Юань әулетінің ішкі қақтығыстары кезінде өмірдің ең ауыр кездерін бастан өткергенімен, Мандуул хан (1465–1467 жж. билік еткен) таққа отырғаннан кейін оларды жақсы қабылдады. Батумонгке әкесі мен Мандуул хан соғыс басшыларының талаптарынан туған даудың салдарынан ұрысқа түсіп, Баянмонгке қашып, содан кейін өлтірілді. Мандуул ханның тайшиы Исмаил (Исама деп те аталады) оның әйелі Шикерді және мүлкін алды. Батумонгке өмірін сақтап қалу үшін Шикер баласын Бахай әулетіне асырап берді. Бірақ, Тангуттың Темур Кадаг (бұрын моңғолдану процесінен өткен) Бахайдан баланы алып кетті. Боржигин тайпасынан тегі болғандықтан Батумонгкеге монғол халқы мен кішігірім ақсүйектер жақсы қарады. 1467 жылы Мандуул ханның күрт қайтыс болуымен Батумонгке бес жасқа толыпты. Кейіннен оны Мандуул ханның жесірі Мандухай Хатун асырады. Мандухайдың адал жақтастары Батумонгкені әкелгенде, ол эхинококкоз ауруынан зардап шегіп жатқан еді. Мандухай оны емдеп, бала тез жазылып кетті.
Билік
1260-1294 жылдары билік еткен Құбылай ханның тікелей ұрпағы ретінде Мандухай оны Чахар тайпасы сақтап келген қасиетті орында таққа отырғызды, соның нәтижесінде ол "Даян хан" атағымен танылды. Ол он тоғыз жасқа толғанда, оған үйленді және сарай мен әскер ісінде зор ықпалға ие болды. Олар Моңғол империясының бұрынғы шығыс бөлігіндегі моңғол жасақтарын қайта біріктірді. Мандухайдың әскери шеберлігінің арқасында Ойраттар жеңіліске ұшырады және Шығыс моңғолдарға бақылау қайта орнатылды. Батумоңке және оның әйелі Мандухай 1483 жылы Исмаил Тайшиге қарсы моңғол әскерін жетектеді, ол императорлық жеңістен кейін Хамиге қашып, онда басқа мұсылмандар мен түркі-моңғолдар тарапынан өлтірілді. Даян ханның анасы Шикер қайта әкелініп, "тайху" (әмірші жесір) атағы берілді. Бірақ ол содан кейін ұзақ өмір сүрмеді. Императорлық билікті Шыңғыс ханның інісі Хасардың ұрпағы Унуболд (Найболад) қолдады, ал Шыңғыс ханның інілерінің ұрпақтары билік еткен тайпалар одақтас болды. Моңғолияда қалған Төрт Ойраттың көпшілігі бағынып, әскерлерін ұсынды. Тек Тумедтің Хусайсы ғана Даян ханның үстемдігін мойындамады, бірақ одан кейін жеңіліске ұшырады. Олардың ең маңызды жетістігі – XIV ғасырдан бері Боржигин әулетінің билігіне қарсы көтеріліс жасаған соғысқұмар Ойраттарды жеңу болды. 1495 жылы Батумоңке Мин әулетінің үш гвардиясын (Дойын Урианхай, Ужиет және Фую гвардиясы) жеңіп, оларды өзінің алты туменіне қосты.
Мин әулетімен ертедегі қақтығыстар
1480 жылы Алтын Орданың ықпалы әлсіреген кезде, моңғолдардың Мин шекарасына жасаған шабуылдары үзбей созылды. Даян хан тұсында олар ұйымдасқан жаңа деңгейге жетті. Даян хан бастапқыда Мин әулетімен жақсы қарым-қатынас орнатуды көздеді. Оның елшілері сыйлықтармен ашық сауда шарты жасау үшін жіберілді, бірақ олардың біреуі Мин сарайында өлтірілді, соның салдарынан ол Мин Қытайына әскери жорықтар ұйымдастырды. Есейген билеуші ретінде Даян хан Миннің табын жүйесіне қосылуға мүдделі емес еді. Даян хан Ордостың Тологен және Хушай басқаратын моңғолдарымен одақтасты. 1500 жылы Даян хан мен Мандухай Ордостағы Сегіз ақ киіз үйге көшіп, Нинксяға үлкен шабуыл жасап, бірнеше жерді бағындырды. Бастапқыда олардың шапқыншылығы Мин қытайларына қиындық туғызды, бірақ Мин әулетінің офицері Ю және оның қолбасшысы Ван моңғолдарға шабуыл ұйымдастырып, күтпеген күшті қарсы шабуыл жасады, мақсаты Даян ханды тұтқындау болатын. Миннің шабуылынан шамалы қашып құтылған Даян хан Керлен өзеніне қоныс аударды, алайда шекара бойындағы ірі шабуылдар 1507 жылға дейін жалғасты.
Оңшылдардың алауыздығы
Үш оңшыл туменнің (Ордос, Тумед және Йонгшиебу) делегациясы Даян ханға билік етуге шақырды. Ибурай Тайши (сонымен қатар Ибрагим деп те аталады), – уйғыр авантюрисі немесе Ойрат/Харчин әскербасысы, және Мандулай аймақта үстемдік құрғандықтан, үш туменге қолайлы жағдайға келу қажет болды. Көтерілісшілердің біріне жасалған шабуылда император әскері Ибрагимнің кіші інісін өлтірді. Даян хан өз ұлдары Улусбайх (Улусболд) пен Барсуболад Сайналақты тумендерге жіберді. Улусболд джинонг (王) тағына отырғызылғанда, ол көтерілісте қаза тауып, Барсуболад қашып кетті. Қарымта үшін Даян хан үш оң туменге үш сол туменімен (Чахар, Халха және Урианхай), Хорчин және Абағамен шабуыл жасады. Урианхай туменінің көп бөлігі Ибурайға кеткендіктен, Даян хан қазіргі Тумед аумағындағы Турген өзенінде жеңіліске ұшырады. 1510 жылы ол үш оң туменді талқандап, Ордостың ақсақалы Мандулайды өлтірді. Ибурай Кокенурға (Циньхай) қашып кетті, ол 1533 жылға дейін белсенді болды. Даян хан көтерілісші Урианхайларды басқа 5 туменнің арасына таратып жіберді. Оң тумендерді құлдыққа салудың орнына, Даян хан 1513 жылы Барсуболадты джинонг (晉王) ретінде таққа отырғызды, сонымен қатар Юань әулетінің тайши (太師) және чингсанг (丞相) сияқты ескі лауазымдарын жойды. Ол әскерлерін салықтан босатып, Дарқан атағын берді. Ежелгі моңғол деректерінде айтылғандай, Даян хан мен оның хатуны Маудухайдың саясатының арқасында моңғолдар қайтадан бейбітшілікке қол жеткізді. Ибурай мен Исмаилды жеңгеннен кейін Даян мен Мандухай моңғол платосындағы Солтүстік Юань сарайындағы Алан, Кипчак және Хами мұсылман әміршілерінің ұрпақтарының билігін жоя алды.
Мин әулетімен кейінгі қақтығыстар
1513 жылдан бастап моңғолдардың Мин империясына жасаған шапқыншылықтары қайта жанданды. Даян хан Сюаньхуа мен Датонда бекіністер салды. Ол сондай-ақ Мин жеріне 30 000 атты әскерін орналастырды. Оның 175 000-ға дейін жететін моңғолдары 1514 және 1517 жылдары Мин империясына шабуыл жасады. Оның ұлдары Мин шекарасында моңғолдардың Мин әскерлерін қадағалай алатын тұрақты базалар құрды. Батумонгке Даян хан Минмен сауда қатынастарын орнатуға әрекеттенді, бірақ одан бас тарту оны тікелей соғысқа итермеледі. Моңғол билігінің шарықталу шегі 1517 жылы болды, Даян хан Пекинге қарай жорық жасағанда. Мин әулеті моңғолдарды ірі шайқаста тоқтатып тұрса да, Даян хан мен оның ұрпақтары 1526 жылға дейін Қытайға қауіп төндіріп келді. Моңғол әскерлері Мин әулетіне тек солтүстіктен ғана емес, бұрын тыныш болған батыстан да шабуыл жасады. Мин әулетінің Чжэнде императоры сол кезде өзінің Хами протекторатын Турпанға жоғалтты. 1542 жылы Даян хан өлер алдында Мин әскерлерін жеңді. Даян хан мен Мандухайдың мемлекеті солтүстіктегі Сібір тундрасынан және Байкал көлінен басталып, Гобіден өтіп, Сары өзеннің жиегіне және оңтүстікте Ордосқа дейін созылды. Жерлер шығыстағы Маньчжурия ормандарынан Алтай таулары арқылы Орталық Азия далаларына дейін кеңейді.
Көркем шығармаларда
Даянның ерте өмірі сондай-ақ 2021-2022 жылдары жарық көрген, төрт кітаптан тұратын Старр З. Дэвис жазған «Fractured Empire Saga» тарихи көркем әдебиетінің үшінші және төртінші кітаптарында көркемделіп суреттелген: «Сары айдаһардың қызы», «Қара байрақ иелері», «Көк қасқырдың анасы», «Жейд патшалығының император қызы». Даян хан 2014 жылы неміс авторы Таня Кинкель жазған «Мандухай» тарихи романындағы маңызды кейіпкер. Даян хан 2016 жылы Джон Фуско мен Лоренцо Ричелми жазған «Марко Поло» тарихи драмасының 2 маусым 11-ші эпизодында эпизодтық рөлде пайда болды.