Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Cecropia – Неотропикалық аймаққа тән 61 түрі танылған, екіжапырақты ағаштардың өте ерекше туысы. Бұл туыс Неотропиканың салыстырмалы түрде ылғалды аймақтарында өсетін пионер ағаштарынан тұрады, олардың көпшілігі мирмекофиттер. Берг пен Росселли бұл туыстың кейбір ерекше белгілерімен сипаттайды: гүлдің бөліктерін толық қамтитын және гүлдеуге дейін жабық күйде болатын гүлқалқаншалар (spathes), жапырақ сағағының түбінде Мюллериандық (қоректік) заттар өндіретін тығыз түк жабындылары (indumentums, trichilia) және гүлдеу кезінде ажырап түсетін аналық тозаңдықтары (anthers). Қазіргі Ангиоспермдер филогенезиясы жүйесінде «цекропиалықтар» тобы Urticaceae тұқымдасына жатқызылған. Бұл туыс Америка тропиктерінде кең таралған, жаңбырлы орманның ең танымал құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Туыс Афинаның мифологиялық бірінші патшасы Секроп I-нің құрметіне аталған. Венесуэладағы жиі қолданылатын жергілікті атаулар – ярумо немесе ягрумо, ал нақтырақ айтқанда, ягрумо хембра («әйел ягрумо»), оларды сырт көрінісі ұқсас бірақ туыс емес Didymopanax-тан (ягрумо мачо, «еркек ягрумо» деп аталады) ажырату үшін қолданылады. Ағылшын тілінде бұл ағаштар кейде помпа ағаштары деп аталады (бірақ бұл атау C. schreberiana түріне де қатысты болуы мүмкін) немесе жай ғана Cecropias. Орталық Америка, Мексика, Кариб аймағы, Колумбия және Эквадорда испан тілінде сөйлейтін елдерде әдетте guarumo деген жергілікті атау қолданылады. Кейін гүлдік белгілеріне, әсіресе базальды жатық жұмыртқаға (ovule) және бір карпельден пайда болған сияқты гинециумға сүйене отырып, Торн (1976) оны Urticaceae тұқымдасына жататын Malvanae Urticales тобына көшірді. Алайда, Берг (1978) оны жеке Cecropiaceae тұқымдасына жатқызды. Филогенетикалық деректер пайда болғаннан кейін, Cecropia қайтадан Urticaceae тұқымдасына қосылды.

Сипаттама

Бұл тұқымды диаметрі 30–40 см болатын, 7–11 жапырақшаға терең бөлінген үлкен, дөңгелек, пальма тәрізді жапырақтарымен оңай анықтауға болады. Ағаштар өте аз бұтақтардан тұрады, көбінесе шамшырақ сияқты тармақталу жүйесіне ие. Көптеген түрлердің тар биіктік және экологиялық нишасы бар, кейбір түрлері белгілі бір мекенжайларда ғана өседі, мысалы, маусымдық су басатын жерлерде, тасты беткейлерде, батпақтарда, табиғи немесе адам жасаған ашық жерлерде және т.б. *Cecropia* тұқымдасына жататын түрлер табиғи ормандарда ағаштар құлаған жерлерде өсетін алғашқы ағаштардың бірі болып табылады. Оның географиялық таралуы Мексиканың Тынық мұхиты мен Атлантика жағалауларында, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Америка ормандарында кездеседі, және 0-ден 2600 метрге дейінгі биіктікте өседі. *Cecropia* түрлері жаңа тропиктік ормандардың ең көп таралған алғашқы ағаштарының бірі болып табылады. Бұл түр жаңа тропиктің тумасы және басқа жерлерде әкелінген экзот ретінде кездеседі. Жаңа тропиктің төменгі, ылғалды аймақтарында *Cecropia* ағаштары кең таралған және адам жасаған ашық жерлерге белсенді таралады. *C. pachystachya* және *C. peltata* түрлері Сингапур, Камерун, Ява, Малайзия, Кот-д’Ивуар, Француз Полинезиясы және Гавайи сияқты Ескі әлемнің аймақтарында инвазивті түрлер болып саналады. *C. peltata* Global Invasive Species Database дерекқоры бойынша "Әлемдегі ең нашар 100 инвазивті шетелдік түрлердің" бірі деп танылған. және әсіресе тоғыз негізгі осцинге. Тұқымдары әдетте қорытылмайды, сондықтан бұл жануарлар ағаштардың таралуына көмектеседі. Кейбір құстар, мысалы, қарапайым потоу (*Nyctibius griseus*) – *Cecropia* ағаштарында ұя салады. Эльфтік орманды сойқышы (*Setophaga angelae*) *Cecropia* жапырақтарын ұя салу үшін пайдалануымен ерекшеленеді, мұндайды басқа жаңа әлемді сойқыштары (*Parulidae* туысы) істемейді.

Басты түрлер

Cecropia – ылғалды жазықтар мен таулы орманды аймақтары бар Неотропика аймақтарындағы маңызды пионерлік ағаш туысы. Бразилияда "күміс цекропия" деп белгілі C. hololeuca кең, күміс реңкті жапырақтарымен ерекшеленеді, бұл оны ландшафтты жобалаудағы сәндік өсімдік ретінде қолдануға ыңғайлы етеді, сондай-ақ ұқсас түр C. pachystachya сияқты. Кейбір Cecropia түрлерімен жүргізілген жылыжай тәжірибелері, олардың әртүрлі жарық режимдері мен қоректік заттармен өңдеу кезінде "бос орын" және "пионерлік" түрлері екенін көрсетті. Azteca туысы Жаңа дүниеге тән және оның ең көп таралуы жазық тропиктерде байқалады. Дэвидсонның 2005 жылғы мақаласында, жергілікті халықтар Cecropia-ны тағам, отын және дәстүрлі медицина үшін пайдаланады; кейбір түрлердің мәдени маңызы да бар. Тринидад және Тобагода C. peltata түбірі уланған жылан шаққан иттерге жеуге беріледі, бұл шара шұғыл көмек ретінде қолданылады (бірақ мұның тиімділігін дәлелдейтін нақты ғылыми мәліметтер жоқ). Cecropia жапырақтарын құм қағазының орнына пайдалануға болады, сондай-ақ полимерлік нанобөлшектер туралы мәліметтер де бар.