Кіріспе

Ұлттық трансконтиненттік темір жол (NTR) – Канададағы Виннипег пен Монктон қалалары арасындағы тарихи темір жол. Қазір осы жолдың көп бөлігі Канаданың Ұлттық темір жолы компаниясымен пайдаланылады.

"Ұлы түпкілікті серіктестік"

1885 жылғы 7 қарашада Канаданың алғашқы трансконтинентальдық темір жолы – Канадалық Тынық мұхиты темір жолының (CPR) құрылысы аяқталды. Бұл, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Батыс Канадада үлкен экономикалық өсім мен иммиграциялық жарылысқа әкелді. Алайда, CPR-дің монополиялық саясаты және оның оңтүстік бағыты (жаңа ғылыми жаңалықтар дәнді дақылдардың өсу шегін солтүстікке жылжытты) темір жолға және федералдық көлік саясатына батыстың наразылығын күшейтті. 1870 жылдары федералды үкімет Гранд-Транк темір жолы (GTR) жүйесінен трансконтинентальдық темір жол салуды қарастыруды сұрады. Сол кезде Санфорд Флеминг басқаратын үкіметтік экспедициясы жобаланған темір жол бағыттарын зерттеу үшін Канаданы кезікті. "Канадалық Тынық мұхиты зерттеуі" деп аталған бұл экспедиция Тынық мұхитының жағалауындағы бірнеше пункттерге (Ванкувер аралындағы Виктория қоса алғанда) бағыттарды зерттеді. Гранд-Транк зерттеу нәтижелерін пайдаланып темір жол салуға келіспеген соң, үкімет жеке меншікке өткен Канадалық Тынық мұхитына жүгінді. CPR директорларының бірі Миннесотадан келген Джеймс Хилл (соңынан АҚШ-Канада шекарасының оңтүстігінде орналасқан Ұлы Солтүстік темір жолын салған) оңтүстікке қарай бағытталған темір жол АҚШ-тың солтүстік штаттарынан жүк ағынын тартуға мүмкіндік береді деп үміттенеді. Осының салдарынан, CPR Роджерс және Кикинг-Хорс жоталарын таңдағандықтан, Канадада АҚШ шекарасына жақын бір ғана трансконтинентальдық бағыт қалды, ал сарапшылар бұрын Yellowhead жотасын ұсынған болатын. 1900 жылдардың басында GTR үкіметтен көмек алған жағдайда ел үшін екінші трансконтинентальдық жүйені салуға дайын екенін білдірді, бұл CPR-мен жасалған келісімге ұқсас болатын. Алайда, үкімет пен GTR жобаны іске асыру мүмкіндігін және шарттарды талқылап жатқанда, Канаданың Солтүстік темір жолы (CNoR) екінші трансконтинентальдық темір жол желісін салуға кірісті. 1899 жылы Манитобада Уильям Маккензи мен Дональд Манн кәсіпкерлері бастамасымен бірнеше шағын тармақ желілерін біріктіру арқылы құрылған CNoR, далалық аймақ үшін жаңадан пайда болған өңірлік жүйе болды. CNoR 1903 және 1912 жылдар аралығында Канаданың екінші трансконтинентальдық жүйесін салу процесін бастады. Жүйе Виннипегтен батысқа қарай Ванкуверге, ал шығысқа қарай Торонто мен Монреальге дейін салынды. Далалық провинциялардағы кең тармақ желілеріне қоса, CNoR-дың Онтарио, Квебек және Теңіз провинцияларында да көптеген тармақ желілері болды. Бірақ Маккензи мен Манн 1903 жылы CNoR-ды кеңейту үшін федералды үкіметтен көмек алудан бас тартты, нәтижесінде премьер-министр Уилфрид Лориер басқаратын федералды үкімет GTR-мен серіктестікке келісіп, трансконтинентальдық жүйе құруға міндеттенді. Темір жолдардың жаңа аумақтарды игеру дәстүріне сәйкес, үкімет қолдаған "транскон" Британдық Колумбиядағы Принс-Руперт портынан даланың солтүстік бөлігі арқылы Виннипегке, одан соң Солтүстік Онтарио мен Квебек арқылы Квебек қаласына, ал одан Сент-Лоуренс өзенін кесіп, Жаңа Брансуиктің орталық бөлігі арқылы Монктонға дейін жететін еді. GTR директорлар кеңесі жүйенің тек Виннипегтің батысындағы бөлігінің қаржылық тәуекелдерін қабылдауға ниет білдірді, сондықтан келісім нәтижесінде екі темір жол жүйесі үкіметтен қаржыландырылды: Виннипегтен Принс-Рупертке дейін жүретін және GTR-дің еншілес компаниясы ретінде салынған және басқарылатын Grand Trunk Pacific Railway, сондай-ақ үкіметтің меншігіндегі және салынған Ұлттық трансконтинентальдық темір жол (NTR), Виннипегтен Монктонға дейін жүретін және аяқталуынан кейін GTR басқаратын еді. GTPR/NTR келісімі Канаданың темір жол өрісінің соңғы күндерінде жасалды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канаданың темір жол индустриясының арқасын сындырған қаржылық факторға айналды. Канада көп жылдар бойы екі трансконтинентальдық темір жол жүйесін қолдады, бірақ тіпті 1914 жылы үш жүйеге жететін жүк көлемі бар екені анық емес еді. GTPR/NTR жүйесі 1905 жылы зерттелді және құрылысы басталды, ал жүйенің құрылысы 1913 жылы аяқталды (Квебек көпірінен басқа). Бұл үлкен жұмыс болды, сондықтан темір жолдың ең аз еңістігі мен қисықтығын қамтамасыз ету үшін ешқандай шығын аяланбады. Квебектің шығысындағы және Жаңа Брансуиктің солтүстігіндегі Аппалачи тауларын кесіп өтетін NTR кең аңғарларды аралайтын Кап-Руж сияқты үлкен көпірлерді пайдаланды. Сент-Лоуренс өзенінің үстіндегі Квебек көпірі, әлемдегі ең үлкен консольді аралық, жобаның жалпы құны 170 миллион доллардың 40 миллион долларын құрады. Солтүстік Квебек пен Онтариодан Виннипегке дейінгі аумақ, Канада қалқанының жүрегі арқылы өту, өте қиын құрылыс кедергісін тудырды. Сонымен қатар, ол өте аз көлік қызметін өндірді. Grand Trunk Pacific/National Transcontinental бағыты Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше жыл ғана сақталды. GTP Yellowhead жотасы арқылы салынды, бұл бағыт кейін Солтүстік Канадалық темір жолымен салыстырылды, бірақ Маунт Робсонның жанында GTP Принс-Рупертке қарай бұрылды. Принс-Руперт – бұл бағыт үшін қарастырылған бірнеше мүмкін Тынық мұхитының соңғы нүктелерінің бірі болды. Бастапқыда Аляска шекарасындағы Порт Симпсон таңдалды, бірақ 20 ғасырдың басында АҚШ-пен болған шекаралық дау Канаданы Тынық мұхитының кез келген темір жол терминалының қорғаныс қабілеті туралы алаңдатты, сондықтан GTP терминалы оңтүстікке қарай Принс-Рупертке көшірілді. Бұл шешім Азиядан және Азияға бағытталған кемелер үшін бір күндік сапарды үнемдеуге мүмкіндік берді. Yellowhead жотасы арқылы салынған көптеген GTP жолдары Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін тік тұрмады. Францияда қолдануға болатын рельстерді жинау мақсатымен үкімет жүргізген соғыс шарасы ретінде 1917 жылы Альбертадағы Lobstick пен Британдық Колумбиядағы Red Pass Junction арасындағы жолдар Солтүстік Канадалық темір жолымен біріктірілді және жаңа салынған GTP-ден рельстер алынып тасталды.

Канаданың мемлекеттік темір жолдары

GTR федералды үкіметпен шығыс бөлімін (NTR) пайдалану жөніндегі келісімінен бас тартты, ал үкімет оны Канаданың колонияаралық темір жолымен (IRC), Принс-Эдвард аралы темір жолымен (PEIR), Гудзон шығанағы темір жолымен (сондай-ақ бірнеше шағын желілермен) бірге 1915 жылы әкімшілік және қаржылық мақсаттар үшін Канада үкіметтік темір жолдарына қосты, бірақ жеке жүйелер өздерінің дербес аттарын сақтап қалды. CGR және оның еншілес компаниялары 1918 жылға дейін өмір сүрді.

Канадалық ұлттық теміржолдар

1918 жылдың 6 қыркүйегінде CNoR төлемге қабілетсіздіктен мемлекеттік меншікке алынды және үкімет тағайындаған директорларына CGR жүйесін басқару тапсырылды. 1918 жылдың 20 желтоқсанында федералды үкімет Канаданың Ұлттық темір жолдарын (CNR) құрды, оның құрамында CNoR және CGR жұмыс істеді. Бірнеше жыл өткен соң, 1920 жылдың 12 шілдесінде GTPR мемлекеттік меншікке алынып, CNR құрамына енді. GTR өзі бірнеше апта бұрын, 1920 жылдың 21 мамырында үкімет бақылауына көшті; алайда GTR 1923 жылдың 23 қаңтарында ғана CNR-мен біріктірілді.

Мұра

NTR / GTPR құрылысындағы айтарлықтай шығындар 1911 жылы Лориердің Либералдық партиясының күйреуіне себеп болды, бірақ Роберт Борденнің Консервативтік партиясы жобаны аяқтауға мәжбүр болды, оның ішінде Квебек көпірі арқылы Сент-Лоуренс өзенін апатты түрде кесіп өту де осыған кірді. Квебек пен Онтарионың солтүстігінен өтетін NTR бағыты, ірі елді мекендерден шалқап жатқандықтан, Лориер үкіметі негізінен оның Квебек фракциясының Квебек қаласын батыс астығының тасымалдануы үшін басым портына жасай алуына қолдау көрсетуінің нәтижесінде мақұлданды. Бұл провинцияларда NTR трафик көлемін күтілгендей арттыра алмады, бірақ бір кезде солтүстік Онтарио мен солтүстік-батыс Квебектің бай ресурстарға ие кен өндіруші қауымдастықтарына көмектесті. CNR (CN 1960 жылдан кейін) кезінде Квебек пен Онтарионың солтүстігінен өтетін NTR бағыты маңызды емес, екінші деңгейдегі басты желіге айналды, жүк және жолаушылар тасымалының көлемі азайып кетті. Накинада CNR Longlac Nakina Cut Off құрылысын жүргізді, бұл NTR-ді Канаданың Солтүстік темір жолымен байланыстыратын 29,4 миль (47 км) болатын учаске, ол 1924 жылы аяқталды. 1986 жылы Накина мен Калсток, Онтарио арасындағы NTR магистралінің 122 мильдік (196 км) бөлігі пайдаланылмай қалды, ал Онтарионың Солтүстік темір жолы 1993 жылы Калсток пен Кокрейн, Онтарио арасындағы NTR магистралінің бөлігін сатып алды. 1997 жылы магистральдің 82 мильдік (132 км) бөлігі Кокраннан шығысқа қарай Ла-Сарре, Квебекке дейін де тоқтатылды. Накинаның батысында NTR/GTPR біріктірілген желісі CN трансконтиненталдық магистралінің Британдық Колумбиядағы Tête Jaune Cache-ге дейінгі бөлігін құрайды және өте қарбалас. Tête Jaune Cache (Yellowhead Pass) -тен GTPR желісі Принс-Рупертке дейінгі екінші деңгейдегі магистраль болып табылады, себебі CNoR желісі оңтүстік-батысқа қарай Tête Jaune Cache-ден Ванкуверге дейін CN магистралін құрайды. Соңғы онжылдықтарда Солтүстік Американың батыс жағалауындағы порттардағы тығырындар GTPR-дің Принс-Рупертті дамытуын тартымды балама ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Қазір жеке корпорация болып табылатын Канаданың Ұлттық темір жолдары жақында Принс-Рупертте жылына екі миллион 20 футтық эквивалентті контейнерді (TEU) қабылдауға қабілетті портты аяқтады және Жасперден Принс-Рупертке дейінгі желідегі өтпелі учаскелерді ұзартуда. CNR қазір Принс-Руперт, Чикаго, Иллинойс және Мемфис, Теннесси арасында күнделікті контейнерлік пойыз қызметін ұсынады. Ла-Сардан Квебек қаласына дейін шығысқа қарай бұрынғы NTR магистралі Квебек қаласының солтүстігіндегі CN тармақтарын қолдайды, бірақ Квебек көпірі және Квебек қаласы аймағындағы байланысты жолдар Квебек қаласының бөлігі ретінде жүк және жолаушылар тасымалы үшін кеңінен қолданылады. Квебек қаласының шығысынан Пеллетьеге дейін, Квебекке дейін бұрынғы NTR магистралі 1980 жылдары Rivière du Loup-тан батысқа қарай Сент-Лоуренс өзенінің аңғарында CN-нің бұрынғы колонияаралық темір жолының соңғы станциясына дейінгі 30 мильдік (48 км) "қырқудың" аяқталуынан кейін тоқтатылды. Алайда, Пеллетьеден шығысқа қарай Монктонға дейін, Нью-Брансуиктің орталық бөлігі арқылы өтетін NTR магистралі, соның ішінде Аппалачи тауларындағы алып көпірлер әлі де жиі қолданылады, өйткені ол CN-нің Монреаль-Халифакс магистралінің негізгі бөлігін құрайды.