Кіріспе
Тайланд тарихындағы төртінші патшалық – Раттанакосин патшалығы (อาณาจักรรัตนโกสินทร์, , қысқартылған รัตนโกสินทร์, ), Сиам патшалығы немесе Бангкок империясы – Тайланд тарихындағы (сол кезде Сиам деп аталған) төртінші және қазіргі Тай патшалығын атау үшін қолданылатын есімдер. Ол 1782 жылы Раттанакосин (Бангкок) құрылғанда құрылды, ол Сиамның астанасы ретінде Тонбури қаласын алмастырды. Бұл мақалада 1932 жылғы Сиам төңкерісіне дейінгі кезең қарастырылады. Раттанакосиннің ықпал ету аймағының ең жоғары шегіне Камбоджа, Лаос, Шан мемлекеттері және солтүстік Малай мемлекеттері кірді. Патшалықтың негізін Чакри әулетінің Рама I қалады. Бұл кезеңнің бірінші жартысы материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның орталығында сиамдық биліктің консодациялануымен сипатталды және бәсекелес Бирма мен Вьетнаммен аймақтық үстемдік үшін күрестер мен соғыстармен толықталды. Екінші кезеңде Ұлыбритания мен Францияның отаршылдық державаларымен қарым-қатынастар болды, онда Сиам Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері арасында тәуелсіздігін сақтап қалған жалғыз мемлекет болып қала берді. Ішкі саясатта патшалық орталықтандырылған, абсолютистік ұлттық мемлекетке айналды, оның шекаралары Батыс державаларымен өзара әрекеттесу арқылы белгіленді. Бұл кезеңде монархтың билігін орталықтандырудың күшеюі, еңбекпен бақылаудың жойылуы, аграрлық экономикаға өту, алысқа орналасқан қарастырылатын мемлекеттерге бақылаудың кеңеюі, біртұтас ұлттық ұғымның қалыптасуы және қалалық орта таптың пайда болуы байқалды. Дегенмен, демократиялық реформаларды жүзеге асыра алмау 1932 жылғы Сиам төңкерісіне және конституциялық монархияның құрылуына әкелді.
The Rattanakosin Kingdom (อาณาจักรรัตนโกสินทร์, , , abbreviated as รัตนโกสินทร์, ), the Kingdom of Siam, or the Bangkok Empire, were names used to reference the fourth and current Thai kingdom in the history of Thailand (then known as Siam). It was founded in 1782 with the establishment of Rattanakosin (Bangkok), which replaced the city of Thonburi as the capital of Siam. This article covers the period until the Siamese revolution of 1932. The maximum zone of influence of Rattanakosin included the vassal states of Cambodia, Laos, Shan States, and the northern Malay states. The kingdom was founded by Rama I of the Chakri dynasty. The first half of this period was characterized by the consolidation of Siamese power in the center of Mainland Southeast Asia and was punctuated by contests and wars for regional supremacy with rival powers Burma and Vietnam. The second period was one of engagements with the colonial powers of Britain and France in which Siam remained the only Southeast Asian state to maintain its independence. Internally the kingdom developed into a centralized, absolutist, nation state with borders defined by interactions with Western powers. The period was marked by the increased centralization of the monarch's powers, the abolition of labor control, the transition to an agrarian economy, the expansion of control over distant tributary states, the creation of a monolithic national identity, and the emergence of an urban middle class. However, the failure to implement democratic reforms culminated in the Siamese revolution of 1932 and the establishment of a constitutional monarchy.
Бангкок қоры
Чакри Раматибоди есімімен билік жүргізді, бірақ көбінесе Рама I патша ретінде танылды. Ол патшалық резиденциясын Тхонбуриден, Чао Пхрая өзенінің батыс жағалауынан, шығыс жағалаудағы Банг Макок ауылына көшірді, ол «зәйтүн алмұртының орны» деген мағынаны білдіреді. Бұл шешім батыстан келетін бірмалықтардың шабуылына қарсы қорғаныс тұрғысынан стратегиялық артықшылықтарына байланысты болды. Аймақ батыстан өзен арқылы, ал солтүстік, шығыс және оңтүстік жақтардан каналдар жүйесі арқылы қорғалған. Шығыс жағалауы қытайлар тұратын сортапты жерлермен қоршалған еді, Рама I патша оларды Самфенгке көшіруге бұйырды. Бангкок қаласының ресми құрылған күні 1782 жылдың 21 сәуірі, сол күні қаланың қасиетті бағанасы салтанатты түрде орнатылды. Рама I патша 1782 жылы таққа отыру рәсімін толық емес түрде өткізді. Ол Чакри әулетін құрды және өзінің кіші әйелін, Чао Пхрая Сурасиді Фронт сарайының Ваннасы, яғни Сура Сингханат ханзадасы етіп тағайындады. 1783 жылы Бангкок қаласының қабырғалары Аюттхая қираған жерінен алынған кірпіштердің бір бөлігімен салынды, ол Аюттхаяның бұрынғы аумағы еді. 1788 жылы Рама I патша Тавой қаласын қоршау үшін сиамдық әскерлерді аттандырды. Ланнадағы бірмалықтарға қарсы сиамдықтардың жеңісі Сиамға солтүстікке қарайғы Тай княздықтарына – Кенг Тунг пен Чиангхунгқа қарай үстемдігін кеңейтуге мүмкіндік берді. 1802 жылы Чиангмайдың Кавиласы Кенг Тунгке шабуыл жасау үшін күш жіберді және 1805 жылы Монг Яунг, Муанг Луанг Фукха және Чианг Хунг қалаларын бағындырды. 1803 жылы ханзада Сура Сингханат қайтыс болды. Рама I патша өзінің ұлын, Ицарасунтон ханзадасын тағайындады. 1809-1810 жылдары Пхукетке жасалған бірмалық шабуыл тай тарихында Сиам аумақтарына жасалған соңғы шабуыл болды. Сиам 1810 жылдар бойы бірмалықтардың болашақ шабуылдарына сақ болды. Тек 1826 жылы Бирма Яндабо шарты бойынша Теннасеримді британдықтарға бергеннен кейін, бірінші ағылшын-бирма соғысынан кейін ғана бірмалықтардың қауіп-қатері толыққанды түрде аяқталды. 1782 жылы Рама I патша Нантасенді Вьентьян патшасы етіп тағайындады. Бірақ Нантасен 1795 жылы тақтан алынды. Сиамдық Камбоджа ақсүйектері Юмреч Баен 1783 жылы Камбоджаның вьетнамдық премьер-министрі Толаха Муды құлату және өлтіру үшін Камбоджада төңкеріс жасады. Туындаған хаос пен көтерілістер салдарынан Юмреч Баен жас король Анг Енгті Бангкокқа алып келді. Рама I патша Юмреч Баенді Чаофрая Афаифхубет етіп тағайындады. 1783 жылы Нгуен Фук Ань Тьи Сон көтерілісшілерінен қашу үшін Бангкокқа келді. 1784 жылы сиамдықтар Нгуен Фук Аньды қайта орнату үшін Сайгонға шабуыл жасады, бірақ Тьи Сонның Рэк Гуа Хоай Мут шайқасында жеңілді. 1789 жылы Афаифхубет Камбоджаны басып алып, регент болды. Сол жылы Нгуен Фук Ань Сайгонды басып алып, Оңтүстік Вьетнамда бекінді. 1794 жылы Рама I патша Анг Энгке Камбоджаға оралуға рұқсат берді, ол Вьетнамның қорғауында патшалық құрды. Сиамдықтар Одунды тонап қайтып келді. 1827 жылы Вьентьян патшасы Анувонг Сиамға қарсы көтерілді. Ол лао әскерлерін Нахон-Ратчасима мен Сарабуриді басып алуға, сиамдық тұтқындарды Самрит далалары шайқасында лао бақылаушыларына қарсы көтерілуге бастап келді. Рама III патша Нонг Буа Лампхуде Анувонгты жеңу үшін Фронт сарайының ханзадасы Сакдиполсепти жіберді, ал Фрая Ратчасупавади Минг Манг Анувонгты Сиаммен келіссөздер жүргізу үшін Вьентьянға жіберді. Бірақ Анувонг Вьентьянды қайта басып алды, бірақ 1828 жылы Фрая Ратчасупавади оны кері итерді. Анувонг ақырында тұтқындалып, Бангкокқа жіберілді, онда ол түрмеге жабылып, 1829 жылы қайтыс болды. Алайда Сиамдық әскерлер Вам-Нао шайқасында жеңіліске ұшырап, шегінді. Сиамдықтардың жеңілісі Вьетнамның Камбоджаға үстемдігін растады. Минг Манг Камбоджаны Трэн Тэ провинциясына қосып, Трэн Мин Гянгты губернатор етіп тағайындады. Анг Чан II қайтыс болғаннан кейін Минг Манг Анг Мейді Камбоджаның қуыршақ патшайымы ретінде орнатты. 1840 жылы камбоджалықтар вьетнамдық үстемдікке қарсы жалпы көтеріліске шықты. Бодиндеча 1841 жылы Пурсат пен Кампонг-Свайға шабуыл жасау үшін сиамдық әскерлерді басқарды. Жаңа вьетнам императоры Тхю Три вьетнамдықтарға кері шегінуге бұйрық берді, ал сиамдықтар Камбоджаны басып алды. 1845 жылы император Тхю Три Нгуен Три Фонгты Пномпенді табысты басып алуға және сиамдықтар басып алған Одунды қоршауға жібергенде соғыс қайта басталды. Айлар бойы қоршаудан кейін Сиам мен Вьетнам 1848 жылы Камбоджаның жаңа патшасы ретінде орнатылған ханзада Анг Дунгпен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді, ол сиамдық және вьетнамдық билікті мойындады. 1786 жылы Сиамның оңтүстігінен бірмалық басқыншыларды қуғаннан кейін ханзада Сура Сингханат Солтүстік Малай штаттары Аюттхая кезеңінде болғандай, алым төлеу міндеттемесін қайта жаңарту керектігін жариялады. Паттани, Кедах және Теренггану штаттары (соның ішінде бұрын Теренггануның бір бөлігі болған Келантан) Сиамның вассалдық мемлекеттері ретінде үстемдігіне бағынды. Паттани 1789-1791 және 1808 жылдары көтеріліс жасады. Сиам Паттаниді жеті жеке округке бөліп, басқаруды ұйымдастырды. Келантан 1814 жылы Теренгганудан бөлінді. 1821 жылы Кедах сұлтаны Ахмад Таджуддин Халим Шах II (тай деректемелерінде Туанку Пангерен ретінде белгілі) Сиамның ұзақ жылдардан бергі қарсыласы Бирмамен одақтасуға тырысқаны анықталды. Сиамдықтар Фрая Нахон Нойдың басшылығымен Кедахқа шабуыл жасап, басып алды. Ахмад Таджуддин сұлтан британдықтар бақылауындағы Пенангқа қашқан. Нахон Нойдың ұлы Кедах губернаторы ретінде тағайындалды. Кедах сұлтандығы біраз уақытқа тоқтатылды. 15 ғасырдан бері Сиамдық патша сарайы Phra Khlang Sinkha (พระคลังสินค้า) немесе Корольдік қойма арқылы шетелдік саудаға монополияны сақтап келді. Шетелдік саудагерлер кеден салығы салынып, тауарлар Корольдік қоймадан сатып алынуы үшін кемелерін және тауарларын Phra Khlang Sinkha-ға ұсынуға тиіс болды. Шетелдіктер Сиамдықтармен маңызды, пайдалы, үкіметтік шектеулерге ұшыраған тауарларды тікелей және жеке саудалауға құқылы емес еді. 1821 жылы Британ Үндістанның Бас губернаторы Сиаммен сауда байланыстарын орнату мақсатымен Джон Кроуфордты Бангкокқа жіберді.
Yumreach Baen, a pro Siamese Cambodian noble, staged a coup in Cambodia to overthrow and kill the pro Vietnamese Cambodian Prime Minister Tolaha Mu in 1783. Chaos and upheavals that ensued caused Yumreach Baen to take young King Ang Eng to Bangkok. King Rama I appointed Yumreach Baen as Chaophraya Aphaiphubet. Also in 1783, Nguyễn Phúc Ánh arrived in Bangkok to take refuge from the Tây Sơn rebels. In 1784, Siamese forces invaded Saigon to reinstate Nguyễn Phúc Ánh but were defeated in the Battle of Rạch Gầm Xoài Mút by the Tây Sơn. In 1789, Aphaiphubet took control of Cambodia and became the Regent. Later that same year Nguyễn Phúc Ánh took Saigon and established himself in Southern Vietnam. In 1794, King Rama I allowed Ang Eng to return to Cambodia to rule as king under the protection of Vietnam. Siamese forces sacked Oudong and returned. King Anouvong of Vientiane rebelled against Siam in 1827. He led the Lao armies to capture Nakhon Ratchasima and Saraburi, led the Siamese captives to rise against their Lao overseers in the Battle of Samrit Fields. King Rama III sent Prince Sakdipolsep of the Front Palace to defeat Anouvong at Nong Bua Lamphu and Phraya Ratchasuphawadi Ming Mạng sent Anouvong back to Vientiane to negotiate with Siam. However, Anouvong retook control of Vientiane only to be pushed back by Phraya Ratchasuphawadi in 1828. Anouvong was eventually captured and sent to Bangkok where he was imprisoned and died in 1829. while Chaophraya Phrakhlang led the fleet. However, the Siamese forces were defeated in the naval Battle of Vàm Nao and retreated. The Siamese defeat confirmed Vietnamese domination over Cambodia. Ming Mạng annexed Cambodia into Trấn Tây Province with Trương Minh Giảng as the governor. After the death of Ang Chan II, Minh Mạng also installed Ang Mey as puppet queen regnant of Cambodia. In 1840, the Cambodians arose in general rebellion against Vietnamese domination. Bodindecha marched Siamese armies to attack Pursat and Kampong Svay in 1841. The new Vietnamese Emperor Thiệu Trị ordered the Vietnamese to retreat and the Siamese took over Cambodia. The war resumed in 1845 when Emperor Thiệu Trị sent Nguyễn Tri Phương to successfully take Phnom Penh and lay siege on Siamese held Oudong. After months of siege, Siam and Vietnam negotiated for peace with Prince Ang Duong, who would recognize both Siamese and Vietnamese suzerainty, installed as the new King of Cambodia in 1848. In 1786, after expelling Burmese invaders from Southern Siam, Prince Sura Singhanat declared that the Northern Malay sultanates should resume tributary obligations as it had during the Ayutthaya period. The Malay states of Pattani, Kedah and Terengganu (including Kelantan, which was then part of Terengganu) came under Siamese suzerainty as tributary states. Pattani rebelled in 1789–1791 and 1808. Siam ended up dividing Pattani into seven distinct townships to rule. Kelantan was separated from Terengganu in 1814. In 1821, Sultan Ahmad Tajuddin Halim Shah II (known in Thai sources as Tuanku Pangeran) of Kedah was found forging an alliance with Burma – Siam's longtime rival. Siamese forces under Phraya Nakhon Noi the "Raja of Ligor" invaded and captured Kedah. Sultan Ahmad Tajuddin took refuge in British held Penang. A son of Nakhon Noi was installed as the governor of Kedah. The Kedah sultanate ceased to exist for a time being. Since the 15th century, the Siamese royal court had retained a monopoly on foreign trades through the Phra Khlang Sinkha (พระคลังสินค้า) or Royal Warehouse. Foreign merchants had to present their ships and goods at Phra Khlang Sinkha for tariffs to be levied and goods to be purchased by the Royal Warehouse. Foreigners could not directly and privately trade important profitable government restricted goods with the native Siamese. In 1821, the Governor General of British India, in the mission to establish trade contacts with Siam, sent John Crawfurd to Bangkok. and rose up against Siam. Pattani, Kelantan and Terengganu joined on the Kedahan side against Siam. King Rama III sent forces under Nakhon Noi and a navy fleet under Chaophraya Phrakhlang to put down the Malay insurgency. The Raja of Ligor recaptured Kedah in 1832. In 1838, Tunku Muhammad Sa'ad, another nephew of the Kedah sultan, in concert with Wan Muhammad Ali (called Wan Mali in Thai sources) an Andaman Sea adventurer, again retook Alor Setar from the Siamese. Kedahan forces invaded Southern Siam, attacking Trang, Pattani and Songkhla. King Rama III sent a fleet, led by Phraya Siphiphat (younger brother of Phrakhlang), to quell the rebellion. Siamese forces recaptured Alor Setar in 1839. Chaophraya Nakhon Noi the Raja of Ligor died in 1838, leaving Malay affairs to Phraya Siphiphat. The latter then divided Kedah into four states: Setul, Kubang Pasu, Perlis and Kedah proper. The former Kedah sultan reconciled with the Siamese and he was finally restored as Sultan of Kedah in 1842. The journey of Phraya Siphiphat to the south in 1839 coincided with the Kelantanese Civil War. Sultan Muhammad II of Kelantan had conflicts with his rival contender Tuan Besar and requested for military aid from Phraya Siphiphat. Siphiphat, however, posted himself as the negotiator and forced a peace agreement upon the warring Kelantanese factions. Both the British and the Americans sent their delegates (Brooke and Balestier) to Bangkok in 1850 to propose treaty amendments but were strongly rejected. and ushering a new period of Thai history. King Rama III reportedly said on his deathbed in 1851: " there will be no more wars with Vietnam and Burma. We will have them only with the West". The Bowring Treaty was signed in April 1855, in which tariffs were reduced and standardized to three percent France (Charles de Montigny, August 1856), Denmark (1858), Portugal (1858), the Netherlands (1860) and Prussia (Eulenberg, 1861), all of which Prince Wongsathirat Sanit, Mongkut's younger half brother and Chaophraya Si Suriyawong (called 'Kalahom' in Western sources) were the main negotiators. King Mongkut also declared freedom of religion to his subjects in 1858. The Bowring Treaty had a great socioeconomic impact on Siam, the Siamese economy was neoliberalized; it began to transform from a self subsistence to export oriented economy which led to Norodom to seek French assistance. French admiral Pierre Paul de La Grandière had Norodom sign a treaty that placed Cambodia under French protection in 1863 and had it published in The Straits Times in 1864, Siam sent another mission to Paris to settle disputes. The treaty was finally ratified in Paris in July 1867,
Си Сурияунның регенттік аймағы
1851 жылы патша Монгкут таққа отырғанда, ол кіші інісі Пинклаоны Чулалонгкорнның келісімінсіз вице-король немесе екінші король етіп тағайындады. Оның регенттік кезеңінде Баннагтардың билігі шегіне жетті. Батыс мұғалімдерінен, соның ішінде Анна Леоновенстен білім алған жас патша Чулалонгкорн "Жас Сиам қоғамын" құрды. Чулалонгкорн мен Си Суриявонг екеуі де міндетті еңбекті жоюға келісті. Ол өзінің ұлы Ваджирунхисті батыс үлгісіндегі тәж мұрагері және мұрагер етіп тағайындады.
Both Chulalongkorn and Si Suriyawong agreed to abolish corvée labor. and appointed his own son Vajirunhis as a Western style Crown Prince and heir apparent instead.
Батыс мемлекеттерінің қауіп-қатері
1864 жылы Қытайдағы Тайпин көтерілісі жеңілгеннен кейін, қалған қытайлық диссидент күштер 1868 жылы Солтүстік Вьетнамға кірді, Луаң Пхрабангтың Лао патшаларына құрмет төлейтін Сипсонг Чутай және Хуафанның Тай княздіктерін тонап, басып алды. Сиамдықтар солтүстік таулы аймақтан келген қытайларды Хау (ฮ่อ) деп атады, сондықтан бұл оқиғалар Хау соғыстары деп танылды. Хау көтерілісшілері Байрақты әскерлерге бірікті, ең танымалдары – Қара Ту Әскері және Сары Ту. 1875 жылы Сары Ту армиясы Муанг Пхуанға шабуыл жасап, Жара жазығын басып алды және Нонгхайға шабуылдады. Бұл Сиамдағы империалистік мүдделерді күшейтіп, Сиамның солтүстік аймақтарында Батыс елдерінің ықпалын арттырды. Сиам империалистік қауіп-қатерге орталықтандыру және ішкі реформалар арқылы жауап берді, салық төлейтін мемлекеттерді Сиамның құрамына біріктіріп, олардың автономиясын жойды. Ланна иелері солтүстік терек ормандарының дәстүрлі иелігінен пайда көрді, ал британдық ағаш кесушілерге берілген орман патенттері британдықтардың араласуына себеп болуы мүмкін еді. Ланна қытайлық көтерілісшілерге қарсы реформалардың алғашқы нысаны болды. 1885 жылы жаңадан жаңғыртылған Сиам полктері Хоуларды басып тастау және шекараны бақылауға алу үшін жіберілді. Чаомуен Вайворанат (кейіннен Чаофрая Сурасак Монтри) Хуафанды тыныштандыру үшін Муанг Сон қаласында қолбасшылық позицияны иеленді, содан кейін Сипсонг Чутайдағы Муанг Тхенге бет бұрды. Алайда, Сиам әскерлері Муанг Лейдің ақ тай билеушісі Джио Ван Синнің ұлы Джио Ван Тридің қарсылығына тап болды, ол Қара Тулармен тығыз байланыста болды. Бұл оқиғалар 1887 жылдың ақпан айында Луанг-Прабангтағы француз консулы лауазымына француз отаршылдығын жақтаушы Огюст Павидің келуімен бірге болды. Ол Сиамға қарсы күшті әскери жаза қолдануды бұйырды. Тағы екі француз канонерлік қайығы, Инконстант және Комет, Чао Пхрая өзеніне кіріп, Бангкокке дейін көтерілді, Пакнам оқиғасы кезінде француз канонерлік қайықтары мен Сиамның Чулачомклао форты арасында атыс болды, француздықтар Сиам патша сарайын қорқытып, атыс жүргізді. Сыртқы істер министрі, князь Девавонгсе, француз басқыншыларын «құттықтауға» барды. Патшалық билік құрғаннан кейін Чулалонгкорн көптеген ханзадаларды – ағалары мен ұлдарын – үкіметтік лауазымдарға тағайындады. Британдықтар Сиамдағы француздықтардың алға басуына алаңдағандықтан, 1896 жылғы англо-француз келісімі Сиамның тәуелсіздігіне кепілдік берді, бірақ Сиамның негізгі аумақтарында ғана, бұл Британдықтардың Оңтүстік Сиамға және Француздықтардың Шығыс Сиамға араласуына мүмкіндік берді. Бұл құпия келісім Сиамның сыртқы саясатын британдықтардың бақылауына алды. Осы арада, Сиамдағы «Француздық Азиялық азаматтары» – Лао, Камбоджа және Вьетнам халқына француз билігін қолдану ұзаққа созылған келіссөздерге әкелді. Қазіргі Сиам заңын жасауға үш онжылдықтан астам уақыт кетті, ол тек 1935 жылы аяқталды. Париждегі отаршылдық партияның ықпалы келіссөздер кезінде Сиамнан қосымша жеңілдіктер алуға бағытталды. Ұзақ билік еткен кезеңінде Чулалонгкорн үкіметтік, салықтық және әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды, Сиамның салық төлейтін аймақтарын жойды, Сиамды дәстүрлі мандала желісінен тұрақты бюрократиясы және нақты шекаралары бар, батысында Британ Бурмасымен, шығысында Француз Индоқытайымен және оңтүстігінде Британ Малаясымен шектесетін заманауи ұлт-мемлекетке айналдырды.
Либерализм және конституцияға бағытталған алғашқы қозғалыстар
Сиам княздарының, елшілерінің және Еуропада дипломаттар ретінде жұмыс істейтін шенеуніктердің тобы, Принц Присданг басшылығымен, 103 жылғы оқиғада (เหตุการณ์ ร.ศ. ๑๐๓) қатысты. Чулалонгкорн бұл петицияға жауап беріп, егер патшалық алдымен реформалар жасаса ғана болатынын айтты. (พระปิยมหาราช, "Ұлы сүйікті патша") 1907 жылы. Мұрагер ханзада Важирунхис 1895 жылы ерте қайтыс болды. Чулалонгкорн содан кейін Беркширдегі Аскотта тұратын өзге ұлы Ваджиравудхты жаңа мұрагер ханзада етіп тағайындады. Чулалонгкорн 1907 жылы ауруын емдеу үшін тағы бір Еуропа сапарына шықты, ол кеткен кезде мұрагер ханзада Ваджиравудх регент болды. Суэа Паның кіші тармағы немесе Тайгер корпусы қазіргі Таиландта Ұлттық скаут ұйымы ретінде сақталды. Әкесі Чулалонгкорн кабинетті жоғары патша княздарымен толтырғаннан өзгеше, Ваджиравуд өзінің жеке таңдаулыларын ұнатты, сол кездегі саяси идеологияларды талқылау үшін олардың қатары көбейді. Ваджиравудхтың билігі халықтық баспасөз дәуірі болды және тай саяси журналистикасының пайда болуын көрді. Ваджиравуд 1923 жылдың қаңтарында баспа туралы заң қабылдады, бұл заң редакторларды патшаға қарсы қылмыс жасағаны үшін жауапкершілікке тартты.
Ұлтшылдық пен Бірінші дүниежүзілік соғыс
Ваджираруд патша 1921 жылы қабылдаған Бастауыш білім беру туралы заңы арқылы барлық жыныстағы оқушыларға арналған бастауыш білім деңгейінде Чат (Ұлт), Сатсана (Буддизм діні) және Фра Маха Касат (Монархия) қасиетті, ажырамас үштігін орнатты. Бұрынғы тәуелділікте болған мемлекеттердің бірігуі жалғасты. Солтүстік Сиамдағы танымал Ланна монахы Хруба Сивичай 1920 жылдары Ланна монахтар орденін Орталық Сиам мемлекеттік буддизміне қосуға қарсы пассивті қарсылық көрсетті. Бас салымына (капитациялық) салыққа наразылықпен бірге, ауылдық Паттани малайлары 1922 жылы Намсай көтерілісін жоспарлады. Ол монархия институты сияқты "дәстүрлерінен" жеткілікті үзіліссіздікті сақтап, деколонизацияның салдарынан туындаған хаос пен проблемалардан құтылып, революциялық коммунизмнің ықпалына қарсы тұруға мүмкіндік берді. 1932 жылғы революция, әдетте Рама IV және Рама V бастаған күштердің табиғи нәтижесі ретінде сипатталды.
Орталық үкімет
Ерте кезеңде Раттанакосин Аюттаяның соңғы кезеңінен бюрократиялық аппараттың көп бөлігін мұра етті. Сиам корольдік сарайының бюрократиясы алты министрлікке негізделген. Кез келген мемлекеттік лауазымның сақдинасы Үш мөр заңында көрсетілген. Мысалы, Самуха Найок, Самуха Калахом және Чатусадомның төрт министрінің сақдинасы әрқайсысы 10 000 райға тең болды.
Өңірлік үкімет
Қазіргі Таиландтың орталық және оңтүстік аймақтарына сәйкес келетін «Сиамның» қалалары мен кенттері «Қалалар иерархиясы» ретінде ұйымдастырылды, онда кішкентай қалалар үлкен қалалардың билігінде болды. Қалалар төрт деңгейге бөлінді, төмендеу ретімен: Муэан Эк (เมืองเอก), Муэан То (เมืองโท), Муэан Три (เมืองตรี) және Муэан Чаттава (เมืองจัตวา). Муэан Эк – аймақтық орталықты білдіретін қаланың ең жоғары деңгейі. Раттанакосин дәуіріндегі Муэан Эктер – Оңтүстік Сиамның орталығы болған Нахон Си Таммарат және солтүстік-шығыстың орталығы болған Нахон Ратчасима. Солтүстік Сиамның орталығы болған Фицанулок Аюттхая дәуірінде Муэан Эк мәртебесіне ие болған. Алайда, Фицанулок Раттанакосиннің басында Тонбури дәуіріндегі соғыстар салдарынан халқы азайып, солтүстік Мьянманың шапқыншылығына қарсы алдыңғы қадам ретіндегі маңызы Ланна патшалығының пайдасына төмендеді. Солтүстік Сиамдағы қалалар мен кенттер Самуха Найоқтың, ал Оңтүстік Сиам – Самуха Калахомның билігінде болды. Қала әкімдерінің мәртебесі қалаларының деңгейі мен маңыздылығына қарай белгіленді. Муэан Эктердің әкімдері көбінесе Чаофрая атағын алды. Жергілікті мәдениет пен дәстүрлер көбінесе сақталды. Сиамдық сарайдан рәсімдік алтын және күміс ағаштарды кезең-кезеңмен ұсыну талап етілді. Сиамдық билік органдары өздерінің жұмысын жүргізу үшін шашыраңқы заң қолжазбаларына сүйенді. 1804 жылы басқа еркекпен қарым-қатынаста болған әйел күйеуінен ажырасуға сот арқылы қол жеткізді. Күйеуі сот шешімінің негізсіздігіне шағымданып, король Рама I-ге жүгінді. Король Рама I Сиамның қолданыстағы заңдарының экипажға қызмет көрсеткен қытай саудагерлерімен бірігіп бұзылғанын айтты. 1822 жылы Сиам 8 миллион фунттан астам қант экспорттады. Қытайдың салық жинау жүйесі көптеген сауда түрлеріне шектеулер мен тарифтерді қайта енгізді.
Боуринг шарты мен оның салдары: 18551873
Геосаяси қысымға тап болған Сиам үкіметі либералды көзқарастағы король Монгкут және Жапонияның барлық тауарларға, опиум мен алтыннан басқа, 5 пайызын алды. 1860 жылдары күріш негізінен Гонконг пен Сингапурге жөнелтілгендіктен, әлемдегі ірі күріш экспорттаушыларының біріне айналды. Фотдуанг Сукхотай дәуірінде пайда болған және Аюттхая дәуірінде қолданылған. Күміс тақта салмақтың бөлек бірліктеріне бөлініп, балқытылып, иілген құрттар пішінінде қисайған жолақтарға құйылған – сондықтан Фотдуанг атауы «иілген құрт» дегенді білдіреді. Фотдуанг пуля монеталарының бір жағында мемлекеттік мөр болған Чакра мөрі, ал екінші жағында әрбір патшалықтың мөрі бейнеленген. Рама I патша өзінің билігінде «Фотдуанг» деп аталатын мөрді «Уналом» гүлдерімен безендірген. Рама II патша гаруда мөрін қолданған. Рама III патшаның мөрі сарай пішіндес болған. (進貢 POJ: chìn kòng จิ้มก้อง "сыйлықтар ұсыну"). Қытай императорлары Сиам монархтарына Хонг инвеститурасын (封 Peng'im: hong1 หอง) берген, өйткені Сиамло Кок Онг Сиам үш жылда бір рет Қытайға құрмет көрсету үшін сыйлықтар жіберген. Чакри әулеті «Чжэн» (鄭) тегін қолданған. Сондай-ақ, 1821 жылы «Лигор ражасы» Пхрайя Нахон Ной Кедах сұлтандығына шабуыл жасап, басып алды, нәтижесінде сұлтан Ахмад Таджуддин Халим Шах британдықтар бақылауындағы Пенангқа қашқан. 1822 жылы Кроуфурд аралға келген кезде Пенангтағы британдықтар Кедахтағы Сиамдықтардың болуына алаңдады. Кроуфурд 1822 жылы Бангкокқа келді. 1822 жылғы миссиясы кезіндегі оқиғаларға қарамастан, Кроуфурд Сингапур резиденты ретінде Сиам сарайымен байланыста болды. 1824 жылы Бірінші ағылшын-бирма соғысында Кроуфурд Сиамға Британ империясының Бирмамен соғыста екенін хабарлап, Сиамнан көмек сұрады. Содан кейін король Рама III Моң қолбасшысы Чаофрая Махайота басқаратын Сиам әскерін жіберді. Генри Берни Лигорға келді, онда 1826 жылы Нахон Ной оны Бангкокқа сүйемелдеді. Келісімдерге қол жеткізіліп, 1826 жылдың маусымында Берни шартына қол қойылды. Берни шарты Сиамдық патша сарайының дәстүрлі монополиясын жойды. Берни шарты британдықтарға да кейбір кемшіліктер келтірді. Сиамдағы британдықтар Нахонбанның сот жүйесіндегі қатыгездігіне қорқып, Сиам заңдары мен сотына бағынуға мәжбүр болды. Әйгілі Фази Пак Реуа немесе өлшемдік алымдар күшінде қалды. 1842 жылы Бірінші опиум соғысынан кейін британдықтар Азиядағы теңіз саудасына үстемдік етті және британдықтар еркін сауданы кеңейтуге тырысты. Сиам сарайы қытайлық салық жинаушылар жүйесін енгізді, онда қытай саудагерлері жаңа тауарлық салықтарды аукционға салып, үкімет атынан салықтарды жинады. Бұл жаңа салық жүйесі 1840 жылдары сауда кедергілерін қайта жаңғыртты. 1850 жылы Лабуан губернаторы Джеймс Брук келді, бірақ төрт айдан кейін қайтыс болды. Король Монгкут Португалия консулдығының жанындағы Чао-Фрая өзенінің жағасындағы жерді британдық консулдық үшін берді. Чианг Май билеушісі Кавилот Суриявонг Боуринг шарты Ланнаға әсер етпейтінін мәлімдеді, өйткені шартта салық төлеуші мемлекеттер туралы ештеңе айтылмаған және британдықтар Чианг Маймен жеке шарт жасасуы керек деп ұсынды. Риу-Линга сұлтан Махмуд Музаффар Шахты 1857 жылы голландтар құлатты. Сондай-ақ 1857 жылы Паханг азамат соғысы басталды, онда британдықтар қолдауымен Паханг ражасы Бендахара Тун Мутахир өзінің інісі Ван Ахмадқа қарсы шықты. Ван Ахмад Махмуд Музаффармен одақтасты, ол да туыстық байланыстарға байланысты Теренггану сұлтан Багинда Омармен одақтасты. Махмуд Музаффар 1861 жылы Бангкокқа тұруға келді. 1862 жылы Махмуд Музаффар Сиам сарайына анасына Теренггануға баратынын айтып, Сиам кемесін Теренггануға сатып алды. «Страйтс» қоныстарының губернаторы Уильям Кавена Сиамның араласуы соғысты кеңейтетініне қатты алаңдады. Кавена Сиамнан Махмуд Музаффарды Бангкокқа қайтаруды талап етті және Куала-Теренггануға канонерлік қайықтарды жіберіп, Теренггану сұлтанын берілуге итермеледі. Теренггану берілмегенде, британдық әскери кемелер Теренггануды бомбалады, өрттер мен зардаптар қалдырды. Махмуд Музаффар ақырында Сиамға оралды. Теренггану Сиамның салық төлеуші мемлекеті болғандықтан, Фракхлангтың Чаофрая Тифкоравонг (Хам Буннаг) оқиғаға наразылық білдіріп, Лондонға барып, тергеуді талап етті. Томас Нокс содан кейін дипломатиялық мансапқа ауысты, 1857 жылы вице-консул болды, 1865 жылы консул. Каунг Тай Кенченгтің жаңа билеушісі ретінде өзінің інісі Салиноны тағайындады, бірақ Салино Бирманың үстемдігінен қашып, 1887 жылы Муанг Синге, Меконгтың шығыс жағына көшті. Ней Элиас шекараларды бір жақты түрде белгіледі, ол қазіргі Мьянма-Таиланд шекарасының солтүстік бөлігін құрады, және Сиамдық әскерлерді Салуин даулы аймалынан кетуге бұйырды. Кантон мен Данангты аралап шыққаннан кейін Робертс 1833 жылы АҚШ соғыс кемесі «Пикокпен» Бангкокқа келді. Робертс Чаофрая Фракхлангпен кездесіп, келіссөздер жүргізді. Достық және сауда шартының жобасын, 1826 жылы Генри Бернимен бірге Бангкокқа келген Д. Е. Мэллоч, Сиамда халық тығыздығы аз екенін және Сиам жері өзінің халқынан екі есе көпті құрай алатынын атап өтті.
The Burney Treaty also offered the British some disadvantages. The British in Siam, who were horrified by the Nakhonban methods of judiciary tortures, were still subjected to Siamese laws and court. The infamous Phasi Pak Reua or the measurement duties were still intact. After the First Opium War in 1842, the British came to dominate maritime trade in Asia and the British pushed for more free trades. Siamese court introduced the Chinese tax collector system, in which Chinese merchants would 'auction' for new commodity taxes and levy the taxes on behalf of government. This new taxation system effectively re imposed trade barriers in the 1840s. James Brooke the governor of Labuan arrived in 1850 but he died soon four months later. King Mongkut granted a land on Chao Phraya River bank next to Portuguese Consulate to be British Consulate. King Kawilorot Suriyawong the ruler of Chiang Mai asserted that the Bowring Treaty did not affect Lanna as there was no mention about tributary states in the treaty and suggested that the British should conclude a separate treaty with Chiang Mai. Sultan Mahmud Muzaffar Shah of Riau Lingga was deposed by the Dutch in 1857. Also in 1857, Pahang Civil War, which pitted Raja Bendahara Tun Mutahir of Pahang, who was supported by British Straits Settlements, against his brother Wan Ahmad, erupted. Wan Ahmad allied with Mahmud Muzaffar, who also allied with Sultan Baginda Omar of Terengganu due to familial relations. Mahmud Muzaffar came to reside in Bangkok in 1861. In 1862, Mahmud Muzaffar, telling Siamese court that he was to visit his mother in Terengganu, procured a Siamese ship to Terengganu. William Cavenagh the governor of Straits Settlements was greatly alarmed by Siamese intervention as it would broaden the war. Cavenagh demanded that Siam retrieve Mahmud Muzaffar back to Bangkok and sent gunboats to Kuala Terengganu, pressing the Terengganu sultan to surrender. When Terengganu did not yield, British warships bombarded Terengganu, leaving fires and damages. Mahmud Muzaffar eventually returned to Siam. As Terengganu was Siam's tributary state, Chaophraya Thiphakorawong (Kham Bunnag) the Phrakhlang protested the incident to London, urging for investigation. Thomas Knox then switched to diplomatic career, becoming vice consul in 1857, consul in 1865 Kawng Tai replaced himself with his uncle Salino as the new ruler of Kengcheng but Salino sought to move away from Burmese domination by moving his seat to Muang Sing on the eastern side of Mekong in 1887. Ney Elias then proceeded to uniterally demarcate the borders, which became northern portions of modern Myanmar–Thailand borders, and told the Siamese occupying forces to leave the trans Salween disputed area. After visiting Canton and Danang, Roberts arrived in Bangkok in 1833 on the US Sloop of war Peacock. Roberts met and negotiated with Chao Phraya Phrakhlang. The draft of Treaty of Amity and Commerce, D. E. Malloch, who accompanied Henry Burney to Bangkok in 1826, noted that Siam was thinly populated and the Siamese lands could support about twice the size of its population.
Адам ресурстарын басқару
Бангкок кезеңінің бастапқы жылдарында жұмыс күші тапшы болды. Әскери міндеттемелерді немесе тіркемелерді жүргізетін Кром Суратсавади (กรมสุรัสวดี) бөлімі, міндетті еңбек пен соғысқа жарамды ер адамдардың тіркемесін ұстауға жауапты болды. Кром Суратсавади Хангоу тізімдерін (บัญชีหางว่าว) – қолда бар Фрай шаруалары мен Тат құлдарының тізімін жазды. Дегенмен, ежелгі Сиам халқының нақты санағын жүргізбеді. Сот жүргізген зерттеулер статистикалық мәліметтерді жинау үшін емес, қабілетті жұмыс күшін жұмысқа тартуға бағытталды. Осы мақсатта тек дені сау ер адамдар ғана есепке алынды, әйелдер мен балалар, сондай-ақ биліктен қашып, джунглилерде өмір сүретін адамдар есептен шығарылды. Сиам үкіметінің билігі тек қалалар мен өзен бойындағы ауыл шаруашылығы жерлеріне ғана қол жеткізді. Ежелгі Сиам жерлерінің көп бөлігі тығыз тропикалық ормандармен жабылған, онда жабайы жануарлар мекендеді. Қаладан ормандарға қашу – Сиам еркектері үшін міндетті еңбекке қатысудан жалтарған тиімді жол болды. Сиамдық сот қолда бар жұмыс күшін қатаң бақылау үшін Сак Лек (สักเลก) әдісін ойлап тапты. Адамның қолына ыстық темірмен белгі салып, оның қарастырылатын бөлімінің символы түрінде татуировка жасалды. Сак Лек жедел идентификацияға мүмкіндік берді және Фрайлардың мемлекеттік міндеттерден қашуына кедерес жасады. Сак Лек әдетте әр ұрпақ сайын, көбінесе бір патшалықтың ішінде және Орталық Сиамда жүргізілетін. 1824 жылы король Рама III Лаоста Сак Лек жүргізуге бұйрық берді, бұл 1827 жылғы Анувонгтың Лао көтерілісінің алғы шараларының бірі болды. Оңтүстік Сиам халқының Сак Легі 1785, 1813 және 1849 жылдары өткізілді. Жұмыс күшін тиімді бақылау – Сиамдық соттың тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтау үшін жүргізген маңызды саясатының бірі болды.
Халық саны
Көне Сиамның нақты халқы туралы сақталған дереккөздер жоқ. Көне Сиамның демографиялық ақпараты тек бағаланған шамалар арқылы ғана белгілі болды. Раттанакосин дәуірінің бірінші ғасырында, қазіргі Таиландтың халқы шамамен 4 миллион адамды құрап, салыстырмалы түрде тұрақты болды. Туу көрсеткіші жоғары болғанмен, өмір сүру ұзақтығы орташа есеппен 40 жастан кем болды, ал нәрестелердің өлім-жітімі 1000 балаға 200-ге дейін жетті. 1820 және 1849 жылдардағы холера эпидемиялары тиісінше 30 000 және 40 000 адамның өмірін алды. Бангкок 1782 жылы патшалық резиденция ретінде негінделді және Сиамның ең ірі қаласына айналды. Бангкок Тонбуриден бастапқы халқын мұра етті, ол Лао және Камбоджа тұтқындарының, сондай-ақ қытай және мон иммигранттарының келуі арқасында одан әрі өсті. Раттанакосин дәуірінің басында Бангкок халқының саны шамамен 50 000 адамды құрады деп есептелді. Қытай иммиграциясы Бангкок пен Орталық Сиам халқының өсуіне ең үлкен үлес қосты. 1820 жылдарға қарай Бангкок Сиамдағы барлық басқа қалаларды халық саны бойынша басып өтті. Аюттаядан кейін, ірі сиам қаласы Фицанулок (бұрынғы Аюттая патшалығының тағы бір маңызды қаласы) 1775 жылы Бірма-Сиам соғысы (1775-1776) кезінде бірмалықтар тарапынан қиратылды. Бірма-Сиам соғысы (1809-1812), Бирманың Сиамға жасаған соңғы жорығы, Пхукет аралының бірнеше ондаған жылдар бойы халқының азаюына және Пхукеттің сол кездегі басты қаласы Талангтың қирауына әкелді, соңынан аралдың қайта жандануымен және қалайы кенінің өндіріс ортасы ретінде дамуымен жаңа Пхукет қонысы оны басып алды.