Кіріспе

Тайланд тарихындағы төртінші патшалық – Раттанакосин патшалығы (อาณาจักรรัตนโกสินทร์, , қысқартылған รัตนโกสินทร์, ), Сиам патшалығы немесе Бангкок империясы – Тайланд тарихындағы (сол кезде Сиам деп аталған) төртінші және қазіргі Тай патшалығын атау үшін қолданылатын есімдер. Ол 1782 жылы Раттанакосин (Бангкок) құрылғанда құрылды, ол Сиамның астанасы ретінде Тонбури қаласын алмастырды. Бұл мақалада 1932 жылғы Сиам төңкерісіне дейінгі кезең қарастырылады. Раттанакосиннің ықпал ету аймағының ең жоғары шегіне Камбоджа, Лаос, Шан мемлекеттері және солтүстік Малай мемлекеттері кірді. Патшалықтың негізін Чакри әулетінің Рама I қалады. Бұл кезеңнің бірінші жартысы материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның орталығында сиамдық биліктің консодациялануымен сипатталды және бәсекелес Бирма мен Вьетнаммен аймақтық үстемдік үшін күрестер мен соғыстармен толықталды. Екінші кезеңде Ұлыбритания мен Францияның отаршылдық державаларымен қарым-қатынастар болды, онда Сиам Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері арасында тәуелсіздігін сақтап қалған жалғыз мемлекет болып қала берді. Ішкі саясатта патшалық орталықтандырылған, абсолютистік ұлттық мемлекетке айналды, оның шекаралары Батыс державаларымен өзара әрекеттесу арқылы белгіленді. Бұл кезеңде монархтың билігін орталықтандырудың күшеюі, еңбекпен бақылаудың жойылуы, аграрлық экономикаға өту, алысқа орналасқан қарастырылатын мемлекеттерге бақылаудың кеңеюі, біртұтас ұлттық ұғымның қалыптасуы және қалалық орта таптың пайда болуы байқалды. Дегенмен, демократиялық реформаларды жүзеге асыра алмау 1932 жылғы Сиам төңкерісіне және конституциялық монархияның құрылуына әкелді.

Бангкок қоры

Чакри Раматибоди есімімен билік жүргізді, бірақ көбінесе Рама I патша ретінде танылды. Ол патшалық резиденциясын Тхонбуриден, Чао Пхрая өзенінің батыс жағалауынан, шығыс жағалаудағы Банг Макок ауылына көшірді, ол «зәйтүн алмұртының орны» деген мағынаны білдіреді. Бұл шешім батыстан келетін бірмалықтардың шабуылына қарсы қорғаныс тұрғысынан стратегиялық артықшылықтарына байланысты болды. Аймақ батыстан өзен арқылы, ал солтүстік, шығыс және оңтүстік жақтардан каналдар жүйесі арқылы қорғалған. Шығыс жағалауы қытайлар тұратын сортапты жерлермен қоршалған еді, Рама I патша оларды Самфенгке көшіруге бұйырды. Бангкок қаласының ресми құрылған күні 1782 жылдың 21 сәуірі, сол күні қаланың қасиетті бағанасы салтанатты түрде орнатылды. Рама I патша 1782 жылы таққа отыру рәсімін толық емес түрде өткізді. Ол Чакри әулетін құрды және өзінің кіші әйелін, Чао Пхрая Сурасиді Фронт сарайының Ваннасы, яғни Сура Сингханат ханзадасы етіп тағайындады. 1783 жылы Бангкок қаласының қабырғалары Аюттхая қираған жерінен алынған кірпіштердің бір бөлігімен салынды, ол Аюттхаяның бұрынғы аумағы еді. 1788 жылы Рама I патша Тавой қаласын қоршау үшін сиамдық әскерлерді аттандырды. Ланнадағы бірмалықтарға қарсы сиамдықтардың жеңісі Сиамға солтүстікке қарайғы Тай княздықтарына – Кенг Тунг пен Чиангхунгқа қарай үстемдігін кеңейтуге мүмкіндік берді. 1802 жылы Чиангмайдың Кавиласы Кенг Тунгке шабуыл жасау үшін күш жіберді және 1805 жылы Монг Яунг, Муанг Луанг Фукха және Чианг Хунг қалаларын бағындырды. 1803 жылы ханзада Сура Сингханат қайтыс болды. Рама I патша өзінің ұлын, Ицарасунтон ханзадасын тағайындады. 1809-1810 жылдары Пхукетке жасалған бірмалық шабуыл тай тарихында Сиам аумақтарына жасалған соңғы шабуыл болды. Сиам 1810 жылдар бойы бірмалықтардың болашақ шабуылдарына сақ болды. Тек 1826 жылы Бирма Яндабо шарты бойынша Теннасеримді британдықтарға бергеннен кейін, бірінші ағылшын-бирма соғысынан кейін ғана бірмалықтардың қауіп-қатері толыққанды түрде аяқталды. 1782 жылы Рама I патша Нантасенді Вьентьян патшасы етіп тағайындады. Бірақ Нантасен 1795 жылы тақтан алынды. Сиамдық Камбоджа ақсүйектері Юмреч Баен 1783 жылы Камбоджаның вьетнамдық премьер-министрі Толаха Муды құлату және өлтіру үшін Камбоджада төңкеріс жасады. Туындаған хаос пен көтерілістер салдарынан Юмреч Баен жас король Анг Енгті Бангкокқа алып келді. Рама I патша Юмреч Баенді Чаофрая Афаифхубет етіп тағайындады. 1783 жылы Нгуен Фук Ань Тьи Сон көтерілісшілерінен қашу үшін Бангкокқа келді. 1784 жылы сиамдықтар Нгуен Фук Аньды қайта орнату үшін Сайгонға шабуыл жасады, бірақ Тьи Сонның Рэк Гуа Хоай Мут шайқасында жеңілді. 1789 жылы Афаифхубет Камбоджаны басып алып, регент болды. Сол жылы Нгуен Фук Ань Сайгонды басып алып, Оңтүстік Вьетнамда бекінді. 1794 жылы Рама I патша Анг Энгке Камбоджаға оралуға рұқсат берді, ол Вьетнамның қорғауында патшалық құрды. Сиамдықтар Одунды тонап қайтып келді. 1827 жылы Вьентьян патшасы Анувонг Сиамға қарсы көтерілді. Ол лао әскерлерін Нахон-Ратчасима мен Сарабуриді басып алуға, сиамдық тұтқындарды Самрит далалары шайқасында лао бақылаушыларына қарсы көтерілуге бастап келді. Рама III патша Нонг Буа Лампхуде Анувонгты жеңу үшін Фронт сарайының ханзадасы Сакдиполсепти жіберді, ал Фрая Ратчасупавади Минг Манг Анувонгты Сиаммен келіссөздер жүргізу үшін Вьентьянға жіберді. Бірақ Анувонг Вьентьянды қайта басып алды, бірақ 1828 жылы Фрая Ратчасупавади оны кері итерді. Анувонг ақырында тұтқындалып, Бангкокқа жіберілді, онда ол түрмеге жабылып, 1829 жылы қайтыс болды. Алайда Сиамдық әскерлер Вам-Нао шайқасында жеңіліске ұшырап, шегінді. Сиамдықтардың жеңілісі Вьетнамның Камбоджаға үстемдігін растады. Минг Манг Камбоджаны Трэн Тэ провинциясына қосып, Трэн Мин Гянгты губернатор етіп тағайындады. Анг Чан II қайтыс болғаннан кейін Минг Манг Анг Мейді Камбоджаның қуыршақ патшайымы ретінде орнатты. 1840 жылы камбоджалықтар вьетнамдық үстемдікке қарсы жалпы көтеріліске шықты. Бодиндеча 1841 жылы Пурсат пен Кампонг-Свайға шабуыл жасау үшін сиамдық әскерлерді басқарды. Жаңа вьетнам императоры Тхю Три вьетнамдықтарға кері шегінуге бұйрық берді, ал сиамдықтар Камбоджаны басып алды. 1845 жылы император Тхю Три Нгуен Три Фонгты Пномпенді табысты басып алуға және сиамдықтар басып алған Одунды қоршауға жібергенде соғыс қайта басталды. Айлар бойы қоршаудан кейін Сиам мен Вьетнам 1848 жылы Камбоджаның жаңа патшасы ретінде орнатылған ханзада Анг Дунгпен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді, ол сиамдық және вьетнамдық билікті мойындады. 1786 жылы Сиамның оңтүстігінен бірмалық басқыншыларды қуғаннан кейін ханзада Сура Сингханат Солтүстік Малай штаттары Аюттхая кезеңінде болғандай, алым төлеу міндеттемесін қайта жаңарту керектігін жариялады. Паттани, Кедах және Теренггану штаттары (соның ішінде бұрын Теренггануның бір бөлігі болған Келантан) Сиамның вассалдық мемлекеттері ретінде үстемдігіне бағынды. Паттани 1789-1791 және 1808 жылдары көтеріліс жасады. Сиам Паттаниді жеті жеке округке бөліп, басқаруды ұйымдастырды. Келантан 1814 жылы Теренгганудан бөлінді. 1821 жылы Кедах сұлтаны Ахмад Таджуддин Халим Шах II (тай деректемелерінде Туанку Пангерен ретінде белгілі) Сиамның ұзақ жылдардан бергі қарсыласы Бирмамен одақтасуға тырысқаны анықталды. Сиамдықтар Фрая Нахон Нойдың басшылығымен Кедахқа шабуыл жасап, басып алды. Ахмад Таджуддин сұлтан британдықтар бақылауындағы Пенангқа қашқан. Нахон Нойдың ұлы Кедах губернаторы ретінде тағайындалды. Кедах сұлтандығы біраз уақытқа тоқтатылды. 15 ғасырдан бері Сиамдық патша сарайы Phra Khlang Sinkha (พระคลังสินค้า) немесе Корольдік қойма арқылы шетелдік саудаға монополияны сақтап келді. Шетелдік саудагерлер кеден салығы салынып, тауарлар Корольдік қоймадан сатып алынуы үшін кемелерін және тауарларын Phra Khlang Sinkha-ға ұсынуға тиіс болды. Шетелдіктер Сиамдықтармен маңызды, пайдалы, үкіметтік шектеулерге ұшыраған тауарларды тікелей және жеке саудалауға құқылы емес еді. 1821 жылы Британ Үндістанның Бас губернаторы Сиаммен сауда байланыстарын орнату мақсатымен Джон Кроуфордты Бангкокқа жіберді.

Си Сурияунның регенттік аймағы

1851 жылы патша Монгкут таққа отырғанда, ол кіші інісі Пинклаоны Чулалонгкорнның келісімінсіз вице-король немесе екінші король етіп тағайындады. Оның регенттік кезеңінде Баннагтардың билігі шегіне жетті. Батыс мұғалімдерінен, соның ішінде Анна Леоновенстен білім алған жас патша Чулалонгкорн "Жас Сиам қоғамын" құрды. Чулалонгкорн мен Си Суриявонг екеуі де міндетті еңбекті жоюға келісті. Ол өзінің ұлы Ваджирунхисті батыс үлгісіндегі тәж мұрагері және мұрагер етіп тағайындады.

Батыс мемлекеттерінің қауіп-қатері

1864 жылы Қытайдағы Тайпин көтерілісі жеңілгеннен кейін, қалған қытайлық диссидент күштер 1868 жылы Солтүстік Вьетнамға кірді, Луаң Пхрабангтың Лао патшаларына құрмет төлейтін Сипсонг Чутай және Хуафанның Тай княздіктерін тонап, басып алды. Сиамдықтар солтүстік таулы аймақтан келген қытайларды Хау (ฮ่อ) деп атады, сондықтан бұл оқиғалар Хау соғыстары деп танылды. Хау көтерілісшілері Байрақты әскерлерге бірікті, ең танымалдары – Қара Ту Әскері және Сары Ту. 1875 жылы Сары Ту армиясы Муанг Пхуанға шабуыл жасап, Жара жазығын басып алды және Нонгхайға шабуылдады. Бұл Сиамдағы империалистік мүдделерді күшейтіп, Сиамның солтүстік аймақтарында Батыс елдерінің ықпалын арттырды. Сиам империалистік қауіп-қатерге орталықтандыру және ішкі реформалар арқылы жауап берді, салық төлейтін мемлекеттерді Сиамның құрамына біріктіріп, олардың автономиясын жойды. Ланна иелері солтүстік терек ормандарының дәстүрлі иелігінен пайда көрді, ал британдық ағаш кесушілерге берілген орман патенттері британдықтардың араласуына себеп болуы мүмкін еді. Ланна қытайлық көтерілісшілерге қарсы реформалардың алғашқы нысаны болды. 1885 жылы жаңадан жаңғыртылған Сиам полктері Хоуларды басып тастау және шекараны бақылауға алу үшін жіберілді. Чаомуен Вайворанат (кейіннен Чаофрая Сурасак Монтри) Хуафанды тыныштандыру үшін Муанг Сон қаласында қолбасшылық позицияны иеленді, содан кейін Сипсонг Чутайдағы Муанг Тхенге бет бұрды. Алайда, Сиам әскерлері Муанг Лейдің ақ тай билеушісі Джио Ван Синнің ұлы Джио Ван Тридің қарсылығына тап болды, ол Қара Тулармен тығыз байланыста болды. Бұл оқиғалар 1887 жылдың ақпан айында Луанг-Прабангтағы француз консулы лауазымына француз отаршылдығын жақтаушы Огюст Павидің келуімен бірге болды. Ол Сиамға қарсы күшті әскери жаза қолдануды бұйырды. Тағы екі француз канонерлік қайығы, Инконстант және Комет, Чао Пхрая өзеніне кіріп, Бангкокке дейін көтерілді, Пакнам оқиғасы кезінде француз канонерлік қайықтары мен Сиамның Чулачомклао форты арасында атыс болды, француздықтар Сиам патша сарайын қорқытып, атыс жүргізді. Сыртқы істер министрі, князь Девавонгсе, француз басқыншыларын «құттықтауға» барды. Патшалық билік құрғаннан кейін Чулалонгкорн көптеген ханзадаларды – ағалары мен ұлдарын – үкіметтік лауазымдарға тағайындады. Британдықтар Сиамдағы француздықтардың алға басуына алаңдағандықтан, 1896 жылғы англо-француз келісімі Сиамның тәуелсіздігіне кепілдік берді, бірақ Сиамның негізгі аумақтарында ғана, бұл Британдықтардың Оңтүстік Сиамға және Француздықтардың Шығыс Сиамға араласуына мүмкіндік берді. Бұл құпия келісім Сиамның сыртқы саясатын британдықтардың бақылауына алды. Осы арада, Сиамдағы «Француздық Азиялық азаматтары» – Лао, Камбоджа және Вьетнам халқына француз билігін қолдану ұзаққа созылған келіссөздерге әкелді. Қазіргі Сиам заңын жасауға үш онжылдықтан астам уақыт кетті, ол тек 1935 жылы аяқталды. Париждегі отаршылдық партияның ықпалы келіссөздер кезінде Сиамнан қосымша жеңілдіктер алуға бағытталды. Ұзақ билік еткен кезеңінде Чулалонгкорн үкіметтік, салықтық және әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды, Сиамның салық төлейтін аймақтарын жойды, Сиамды дәстүрлі мандала желісінен тұрақты бюрократиясы және нақты шекаралары бар, батысында Британ Бурмасымен, шығысында Француз Индоқытайымен және оңтүстігінде Британ Малаясымен шектесетін заманауи ұлт-мемлекетке айналдырды.

Либерализм және конституцияға бағытталған алғашқы қозғалыстар

Сиам княздарының, елшілерінің және Еуропада дипломаттар ретінде жұмыс істейтін шенеуніктердің тобы, Принц Присданг басшылығымен, 103 жылғы оқиғада (เหตุการณ์ ร.ศ. ๑๐๓) қатысты. Чулалонгкорн бұл петицияға жауап беріп, егер патшалық алдымен реформалар жасаса ғана болатынын айтты. (พระปิยมหาราช, "Ұлы сүйікті патша") 1907 жылы. Мұрагер ханзада Важирунхис 1895 жылы ерте қайтыс болды. Чулалонгкорн содан кейін Беркширдегі Аскотта тұратын өзге ұлы Ваджиравудхты жаңа мұрагер ханзада етіп тағайындады. Чулалонгкорн 1907 жылы ауруын емдеу үшін тағы бір Еуропа сапарына шықты, ол кеткен кезде мұрагер ханзада Ваджиравудх регент болды. Суэа Паның кіші тармағы немесе Тайгер корпусы қазіргі Таиландта Ұлттық скаут ұйымы ретінде сақталды. Әкесі Чулалонгкорн кабинетті жоғары патша княздарымен толтырғаннан өзгеше, Ваджиравуд өзінің жеке таңдаулыларын ұнатты, сол кездегі саяси идеологияларды талқылау үшін олардың қатары көбейді. Ваджиравудхтың билігі халықтық баспасөз дәуірі болды және тай саяси журналистикасының пайда болуын көрді. Ваджиравуд 1923 жылдың қаңтарында баспа туралы заң қабылдады, бұл заң редакторларды патшаға қарсы қылмыс жасағаны үшін жауапкершілікке тартты.

Ұлтшылдық пен Бірінші дүниежүзілік соғыс

Ваджираруд патша 1921 жылы қабылдаған Бастауыш білім беру туралы заңы арқылы барлық жыныстағы оқушыларға арналған бастауыш білім деңгейінде Чат (Ұлт), Сатсана (Буддизм діні) және Фра Маха Касат (Монархия) қасиетті, ажырамас үштігін орнатты. Бұрынғы тәуелділікте болған мемлекеттердің бірігуі жалғасты. Солтүстік Сиамдағы танымал Ланна монахы Хруба Сивичай 1920 жылдары Ланна монахтар орденін Орталық Сиам мемлекеттік буддизміне қосуға қарсы пассивті қарсылық көрсетті. Бас салымына (капитациялық) салыққа наразылықпен бірге, ауылдық Паттани малайлары 1922 жылы Намсай көтерілісін жоспарлады. Ол монархия институты сияқты "дәстүрлерінен" жеткілікті үзіліссіздікті сақтап, деколонизацияның салдарынан туындаған хаос пен проблемалардан құтылып, революциялық коммунизмнің ықпалына қарсы тұруға мүмкіндік берді. 1932 жылғы революция, әдетте Рама IV және Рама V бастаған күштердің табиғи нәтижесі ретінде сипатталды.

Орталық үкімет

Ерте кезеңде Раттанакосин Аюттаяның соңғы кезеңінен бюрократиялық аппараттың көп бөлігін мұра етті. Сиам корольдік сарайының бюрократиясы алты министрлікке негізделген. Кез келген мемлекеттік лауазымның сақдинасы Үш мөр заңында көрсетілген. Мысалы, Самуха Найок, Самуха Калахом және Чатусадомның төрт министрінің сақдинасы әрқайсысы 10 000 райға тең болды.

Өңірлік үкімет

Қазіргі Таиландтың орталық және оңтүстік аймақтарына сәйкес келетін «Сиамның» қалалары мен кенттері «Қалалар иерархиясы» ретінде ұйымдастырылды, онда кішкентай қалалар үлкен қалалардың билігінде болды. Қалалар төрт деңгейге бөлінді, төмендеу ретімен: Муэан Эк (เมืองเอก), Муэан То (เมืองโท), Муэан Три (เมืองตรี) және Муэан Чаттава (เมืองจัตวา). Муэан Эк – аймақтық орталықты білдіретін қаланың ең жоғары деңгейі. Раттанакосин дәуіріндегі Муэан Эктер – Оңтүстік Сиамның орталығы болған Нахон Си Таммарат және солтүстік-шығыстың орталығы болған Нахон Ратчасима. Солтүстік Сиамның орталығы болған Фицанулок Аюттхая дәуірінде Муэан Эк мәртебесіне ие болған. Алайда, Фицанулок Раттанакосиннің басында Тонбури дәуіріндегі соғыстар салдарынан халқы азайып, солтүстік Мьянманың шапқыншылығына қарсы алдыңғы қадам ретіндегі маңызы Ланна патшалығының пайдасына төмендеді. Солтүстік Сиамдағы қалалар мен кенттер Самуха Найоқтың, ал Оңтүстік Сиам – Самуха Калахомның билігінде болды. Қала әкімдерінің мәртебесі қалаларының деңгейі мен маңыздылығына қарай белгіленді. Муэан Эктердің әкімдері көбінесе Чаофрая атағын алды. Жергілікті мәдениет пен дәстүрлер көбінесе сақталды. Сиамдық сарайдан рәсімдік алтын және күміс ағаштарды кезең-кезеңмен ұсыну талап етілді. Сиамдық билік органдары өздерінің жұмысын жүргізу үшін шашыраңқы заң қолжазбаларына сүйенді. 1804 жылы басқа еркекпен қарым-қатынаста болған әйел күйеуінен ажырасуға сот арқылы қол жеткізді. Күйеуі сот шешімінің негізсіздігіне шағымданып, король Рама I-ге жүгінді. Король Рама I Сиамның қолданыстағы заңдарының экипажға қызмет көрсеткен қытай саудагерлерімен бірігіп бұзылғанын айтты. 1822 жылы Сиам 8 миллион фунттан астам қант экспорттады. Қытайдың салық жинау жүйесі көптеген сауда түрлеріне шектеулер мен тарифтерді қайта енгізді.

Боуринг шарты мен оның салдары: 18551873

Геосаяси қысымға тап болған Сиам үкіметі либералды көзқарастағы король Монгкут және Жапонияның барлық тауарларға, опиум мен алтыннан басқа, 5 пайызын алды. 1860 жылдары күріш негізінен Гонконг пен Сингапурге жөнелтілгендіктен, әлемдегі ірі күріш экспорттаушыларының біріне айналды. Фотдуанг Сукхотай дәуірінде пайда болған және Аюттхая дәуірінде қолданылған. Күміс тақта салмақтың бөлек бірліктеріне бөлініп, балқытылып, иілген құрттар пішінінде қисайған жолақтарға құйылған – сондықтан Фотдуанг атауы «иілген құрт» дегенді білдіреді. Фотдуанг пуля монеталарының бір жағында мемлекеттік мөр болған Чакра мөрі, ал екінші жағында әрбір патшалықтың мөрі бейнеленген. Рама I патша өзінің билігінде «Фотдуанг» деп аталатын мөрді «Уналом» гүлдерімен безендірген. Рама II патша гаруда мөрін қолданған. Рама III патшаның мөрі сарай пішіндес болған. (進貢 POJ: chìn kòng จิ้มก้อง "сыйлықтар ұсыну"). Қытай императорлары Сиам монархтарына Хонг инвеститурасын (封 Peng'im: hong1 หอง) берген, өйткені Сиамло Кок Онг Сиам үш жылда бір рет Қытайға құрмет көрсету үшін сыйлықтар жіберген. Чакри әулеті «Чжэн» (鄭) тегін қолданған. Сондай-ақ, 1821 жылы «Лигор ражасы» Пхрайя Нахон Ной Кедах сұлтандығына шабуыл жасап, басып алды, нәтижесінде сұлтан Ахмад Таджуддин Халим Шах британдықтар бақылауындағы Пенангқа қашқан. 1822 жылы Кроуфурд аралға келген кезде Пенангтағы британдықтар Кедахтағы Сиамдықтардың болуына алаңдады. Кроуфурд 1822 жылы Бангкокқа келді. 1822 жылғы миссиясы кезіндегі оқиғаларға қарамастан, Кроуфурд Сингапур резиденты ретінде Сиам сарайымен байланыста болды. 1824 жылы Бірінші ағылшын-бирма соғысында Кроуфурд Сиамға Британ империясының Бирмамен соғыста екенін хабарлап, Сиамнан көмек сұрады. Содан кейін король Рама III Моң қолбасшысы Чаофрая Махайота басқаратын Сиам әскерін жіберді. Генри Берни Лигорға келді, онда 1826 жылы Нахон Ной оны Бангкокқа сүйемелдеді. Келісімдерге қол жеткізіліп, 1826 жылдың маусымында Берни шартына қол қойылды. Берни шарты Сиамдық патша сарайының дәстүрлі монополиясын жойды. Берни шарты британдықтарға да кейбір кемшіліктер келтірді. Сиамдағы британдықтар Нахонбанның сот жүйесіндегі қатыгездігіне қорқып, Сиам заңдары мен сотына бағынуға мәжбүр болды. Әйгілі Фази Пак Реуа немесе өлшемдік алымдар күшінде қалды. 1842 жылы Бірінші опиум соғысынан кейін британдықтар Азиядағы теңіз саудасына үстемдік етті және британдықтар еркін сауданы кеңейтуге тырысты. Сиам сарайы қытайлық салық жинаушылар жүйесін енгізді, онда қытай саудагерлері жаңа тауарлық салықтарды аукционға салып, үкімет атынан салықтарды жинады. Бұл жаңа салық жүйесі 1840 жылдары сауда кедергілерін қайта жаңғыртты. 1850 жылы Лабуан губернаторы Джеймс Брук келді, бірақ төрт айдан кейін қайтыс болды. Король Монгкут Португалия консулдығының жанындағы Чао-Фрая өзенінің жағасындағы жерді британдық консулдық үшін берді. Чианг Май билеушісі Кавилот Суриявонг Боуринг шарты Ланнаға әсер етпейтінін мәлімдеді, өйткені шартта салық төлеуші мемлекеттер туралы ештеңе айтылмаған және британдықтар Чианг Маймен жеке шарт жасасуы керек деп ұсынды. Риу-Линга сұлтан Махмуд Музаффар Шахты 1857 жылы голландтар құлатты. Сондай-ақ 1857 жылы Паханг азамат соғысы басталды, онда британдықтар қолдауымен Паханг ражасы Бендахара Тун Мутахир өзінің інісі Ван Ахмадқа қарсы шықты. Ван Ахмад Махмуд Музаффармен одақтасты, ол да туыстық байланыстарға байланысты Теренггану сұлтан Багинда Омармен одақтасты. Махмуд Музаффар 1861 жылы Бангкокқа тұруға келді. 1862 жылы Махмуд Музаффар Сиам сарайына анасына Теренггануға баратынын айтып, Сиам кемесін Теренггануға сатып алды. «Страйтс» қоныстарының губернаторы Уильям Кавена Сиамның араласуы соғысты кеңейтетініне қатты алаңдады. Кавена Сиамнан Махмуд Музаффарды Бангкокқа қайтаруды талап етті және Куала-Теренггануға канонерлік қайықтарды жіберіп, Теренггану сұлтанын берілуге итермеледі. Теренггану берілмегенде, британдық әскери кемелер Теренггануды бомбалады, өрттер мен зардаптар қалдырды. Махмуд Музаффар ақырында Сиамға оралды. Теренггану Сиамның салық төлеуші мемлекеті болғандықтан, Фракхлангтың Чаофрая Тифкоравонг (Хам Буннаг) оқиғаға наразылық білдіріп, Лондонға барып, тергеуді талап етті. Томас Нокс содан кейін дипломатиялық мансапқа ауысты, 1857 жылы вице-консул болды, 1865 жылы консул. Каунг Тай Кенченгтің жаңа билеушісі ретінде өзінің інісі Салиноны тағайындады, бірақ Салино Бирманың үстемдігінен қашып, 1887 жылы Муанг Синге, Меконгтың шығыс жағына көшті. Ней Элиас шекараларды бір жақты түрде белгіледі, ол қазіргі Мьянма-Таиланд шекарасының солтүстік бөлігін құрады, және Сиамдық әскерлерді Салуин даулы аймалынан кетуге бұйырды. Кантон мен Данангты аралап шыққаннан кейін Робертс 1833 жылы АҚШ соғыс кемесі «Пикокпен» Бангкокқа келді. Робертс Чаофрая Фракхлангпен кездесіп, келіссөздер жүргізді. Достық және сауда шартының жобасын, 1826 жылы Генри Бернимен бірге Бангкокқа келген Д. Е. Мэллоч, Сиамда халық тығыздығы аз екенін және Сиам жері өзінің халқынан екі есе көпті құрай алатынын атап өтті.

Адам ресурстарын басқару

Бангкок кезеңінің бастапқы жылдарында жұмыс күші тапшы болды. Әскери міндеттемелерді немесе тіркемелерді жүргізетін Кром Суратсавади (กรมสุรัสวดี) бөлімі, міндетті еңбек пен соғысқа жарамды ер адамдардың тіркемесін ұстауға жауапты болды. Кром Суратсавади Хангоу тізімдерін (บัญชีหางว่าว) – қолда бар Фрай шаруалары мен Тат құлдарының тізімін жазды. Дегенмен, ежелгі Сиам халқының нақты санағын жүргізбеді. Сот жүргізген зерттеулер статистикалық мәліметтерді жинау үшін емес, қабілетті жұмыс күшін жұмысқа тартуға бағытталды. Осы мақсатта тек дені сау ер адамдар ғана есепке алынды, әйелдер мен балалар, сондай-ақ биліктен қашып, джунглилерде өмір сүретін адамдар есептен шығарылды. Сиам үкіметінің билігі тек қалалар мен өзен бойындағы ауыл шаруашылығы жерлеріне ғана қол жеткізді. Ежелгі Сиам жерлерінің көп бөлігі тығыз тропикалық ормандармен жабылған, онда жабайы жануарлар мекендеді. Қаладан ормандарға қашу – Сиам еркектері үшін міндетті еңбекке қатысудан жалтарған тиімді жол болды. Сиамдық сот қолда бар жұмыс күшін қатаң бақылау үшін Сак Лек (สักเลก) әдісін ойлап тапты. Адамның қолына ыстық темірмен белгі салып, оның қарастырылатын бөлімінің символы түрінде татуировка жасалды. Сак Лек жедел идентификацияға мүмкіндік берді және Фрайлардың мемлекеттік міндеттерден қашуына кедерес жасады. Сак Лек әдетте әр ұрпақ сайын, көбінесе бір патшалықтың ішінде және Орталық Сиамда жүргізілетін. 1824 жылы король Рама III Лаоста Сак Лек жүргізуге бұйрық берді, бұл 1827 жылғы Анувонгтың Лао көтерілісінің алғы шараларының бірі болды. Оңтүстік Сиам халқының Сак Легі 1785, 1813 және 1849 жылдары өткізілді. Жұмыс күшін тиімді бақылау – Сиамдық соттың тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтау үшін жүргізген маңызды саясатының бірі болды.

Халық саны

Көне Сиамның нақты халқы туралы сақталған дереккөздер жоқ. Көне Сиамның демографиялық ақпараты тек бағаланған шамалар арқылы ғана белгілі болды. Раттанакосин дәуірінің бірінші ғасырында, қазіргі Таиландтың халқы шамамен 4 миллион адамды құрап, салыстырмалы түрде тұрақты болды. Туу көрсеткіші жоғары болғанмен, өмір сүру ұзақтығы орташа есеппен 40 жастан кем болды, ал нәрестелердің өлім-жітімі 1000 балаға 200-ге дейін жетті. 1820 және 1849 жылдардағы холера эпидемиялары тиісінше 30 000 және 40 000 адамның өмірін алды. Бангкок 1782 жылы патшалық резиденция ретінде негінделді және Сиамның ең ірі қаласына айналды. Бангкок Тонбуриден бастапқы халқын мұра етті, ол Лао және Камбоджа тұтқындарының, сондай-ақ қытай және мон иммигранттарының келуі арқасында одан әрі өсті. Раттанакосин дәуірінің басында Бангкок халқының саны шамамен 50 000 адамды құрады деп есептелді. Қытай иммиграциясы Бангкок пен Орталық Сиам халқының өсуіне ең үлкен үлес қосты. 1820 жылдарға қарай Бангкок Сиамдағы барлық басқа қалаларды халық саны бойынша басып өтті. Аюттаядан кейін, ірі сиам қаласы Фицанулок (бұрынғы Аюттая патшалығының тағы бір маңызды қаласы) 1775 жылы Бірма-Сиам соғысы (1775-1776) кезінде бірмалықтар тарапынан қиратылды. Бірма-Сиам соғысы (1809-1812), Бирманың Сиамға жасаған соңғы жорығы, Пхукет аралының бірнеше ондаған жылдар бойы халқының азаюына және Пхукеттің сол кездегі басты қаласы Талангтың қирауына әкелді, соңынан аралдың қайта жандануымен және қалайы кенінің өндіріс ортасы ретінде дамуымен жаңа Пхукет қонысы оны басып алды.