Кіріспе
Таиландтың 1932 жылдан 1973 жылға дейінгі тарихы әскери диктатуралардың үстемдігімен өтті, олар осы кезеңнің көп бөлігінде билікте болды. Бұл кезеңнің негізгі тұлғалары – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде елді Жапониямен одақтасқан диктатор Луанг Пхибунсонгхрам (көбінесе Пхибун деп аталады) және Тхаммасат университетін құрған, соғыстан кейін қысқа мерзімге премьер-министр болған азаматтық саясаткер Приди Фаномьён. Придидің қызметтен алынуынан кейін әскери диктаторлардың із кезегі жалғасты – тағы да Пхибун, Сарит Танарат, содан кейін Таном Китикачорн. Олардың билігінде дәстүрлі, авторитарлық үкім АҚШ-тың ықпалымен үдемелі модернизация мен батыстықтандырумен үйлестірілді. Кезеңнің соңы Таномның Таммасат студенттері бастаған демократия жақтастарының қырғынынан кейін отставкаға кетуімен белгіленді. 1939 жылдан бастап (1946 жылғы бірнеше айды есептемегенде) Таиландтың ресми атауы Сиам Корольдігінен Таиланд Корольдігіне өзгертілді, және ол әлі күнге дейін Таиландтың ресми атауы болып табылады.
The history of Thailand from 1932 to 1973 was dominated by military dictatorships which were in power for much of the period. The main personalities of the period were the dictator Luang Phibunsongkhram (better known as Phibun), who allied the country with Japan during the Second World War, and the civilian politician Pridi Phanomyong, who founded Thammasat University and was briefly prime minister after the war. A succession of military dictators followed Pridi's ouster—Phibun again, Sarit Thanarat, then Thanom Kittikachorn—under whom traditional, authoritarian rule was combined with increasing modernisation and Westernisation under the influence of the US. The end of the period was marked by Thanom's resignation, following a massacre of pro democracy protesters led by Thammasat students. From 1939 (excluding a few months in 1946), the official name of Thailand was changed from the Kingdom of Siam to the Kingdom of Thailand, which is still the official name of Thailand today.
Сиам революциясы (19321939)
1932 жылы Сиамдағы төңкеріс кезінде әскерилер билікке келді, бұл Сиам үкіметін абсолюттік монархиядан конституциялық монархияға айналдырды. Патша Праджадипок бастапқыда бұл өзгеріске келісті, бірақ кейін үкіметпен арақатынасы нашарлағандықтан тақтан бас тарды. Орнынан бас тарғаннан кейін Праджадипок режимін сынаған қысқаша мәлімдеме жасады. Оның мәлімдемесінде Сиамның саяси дамуының баяудығын сынға алғандар жиі келтіретін мына сөздер бар: «Бұрын қолданған билігімді бүкіл халыққа беруге дайынмын, бірақ оны халықтың дауысына құлақ аспай, авторитарлық түрде пайдалану үшін ешбір жеке адамға немесе топқа тапсыруға дайын емеспін». 1932 жылғы жаңа режимді Пхрайя Фахол Пхолфаюхасена мен Пхрайя Сонгсурадеж басқаратын полковниктер тобы жетекшілік етті. Желтоқсан айында Сиамның алғашқы конституциясы жарияланды, онда жартысы тағайындалған, жартысы жанама сайлау арқылы сайланған ұлттық ассамблея болды. Халыққа, халықтың жартысы бастауыш білім алғаннан кейін толық демократиялық сайлау өтетіні уәде етілді, бұл шамамен 1940 жылдары болады деп күтілді. Премьер-министр мен министрлер кабинеті тағайындалды және конституциялық биліктің сыртқы көрінісі сақталды. Жаңа үкімет құрылып, конституция күшіне енгеннен кейін, жаңа биліктегі коалиция мүшелері арасында қақтығыстар басталды. Билік үшін төрт негізгі топтар күресті: Пхрайя Манопакорн Нититада (Мано) басқаратын ескі консервативті азаматтық топ; Пхрайя Фахол басқаратын жоғары әскери топ; Луанг Пхибунсонгхрам басқаратын жас армия және флот тобы; және Приди Фаномыонг басқаратын жас азаматтық топ. Алғашқы күрделі қақтығыс 1933 жылы болды, ол кезде Придиге ел үшін жаңа экономикалық жоспар жасау тапсырылды. Оның радикалды бағдарламасы кең аумақты егістік жерлерді мемлекеттендіруді және үкімет бағынындағы қарқынды индустрияландыруды көздеді. Сондай-ақ, бюрократияға кіруді патшалық және аристократия толығымен бақыламайтындай, жоғары білім беруді дамыту қажеттігі айтылды. Алайда, жоспар көптеген үкіметтік топтар тарапынан коммунистік деп айыпталып, дереу сынға алынды. Жеке меншікке жасалған шабуылға байланысты консервативті топтың мүшелері Придидің жоспарынан ең көп алаңдады. Олар Мано үкіметін «революцияның» бағытын өзгертетін саясатты қабылдауға шақырды. Бірақ, Пхрайя Мано мұны істеуге тырысқанда, Фибун мен Пхрайя Фахол Мано үкіметін құлатқан екінші төңкеріс жасады. Пхрайя Пахон жаңа премьер-министр болып тағайындалды, ал оның жаңа үкіметінен барлық роялистер алынып тасталды.
I am willing to surrender the powers I formerly exercised to the people as a whole, but I am not willing to turn them over to any individual or any group to use in an autocratic manner without heeding the voice of the people. The new regime of 1932 was led by a group of colonels headed by Phraya Phahol Pholphayuhasena and Phraya Songsuradej. In December they produced Siam's first constitution. Which included a national assembly, half appointed and half indirectly elected. The people were promised that full democratic elections would be held once half the population had completed primary education—which was expected to be sometime in the 1940s. A prime minister and cabinet were appointed and a facade of constitutional rule was maintained. Once the new government had been established and the constitution put into effect, conflict began to erupt among the members of the new ruling coalition. There were four major factions competing for power: the older conservative civilian faction led by Phraya Manopakorn Nititada (Mano); the senior military faction led by Phraya Phahol; the junior army and navy faction led by Luang Phibunsongkhram; and the young civilian faction led by Pridi Phanomyong. The first serious conflict arose in 1933 when Pridi was given the task of drafting a new economic plan for the nation. His radical programme called for the nationalisation of large tracts of farmland as well as rapid government directed industrialisation. It also called for the growth of higher education so that entry into the bureaucracy would not be completely dominated by royalty and the aristocracy. However, the plan was condemned immediately by most of the government factions as being communist. Because of its attack on private property, the members of the conservative clique were the ones most alarmed by Pridi's plan. They urged the Mano government to adopt policies that would reverse the course of the "revolution". However, when Phraya Mano attempted to do this, Phibun and Phraya Phahol launched a second coup that toppled the Mano government. Phraya Pahon was made the new prime minister, and his new government excluded all of the royalists.
Азаматтық соғыс
1933 жылдың соңында Монгкуттың немересі, бір кезде Қорғаныс министрі болған принц Боворадеж үкіметке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырғанда роялистік реакция орын алды. Ол түрлі провинциялық гарнизондарды жұмылдырып, Бангкокқа жорыққа шықты, жолында Дон Муанг әуежайын басып алды. Принц үкіметті патшаға құрметсіздік жасау және коммунизмді насихаттаумен айыптады, сондай-ақ үкімет басшыларының отставкаға кетуін талап етті. Бангкок маңындағы гарнизондардың біразы көтеріліске қосылады деп үміттенгенімен, олар үкіметке адал қалды. Теміржол әскері бейтараптығын жариялап, оңтүстікке қарайғы базаларына бет алды. Бангкоктың солтүстік жақтарындағы ауыр шайқастардан кейін роялистер жеңіліске ұшырады, ал принц Боворадеж француз Индоқыстанына жер аударылды. Көтерілістің басылуының салдарынан патшаның беделі төмендеді. Көтеріліс басталғаннан кейін король Праджадипок телеграмма арқылы қақтығыстар мен азаматтық наразылықтарға өкініш білдірді. Оның көтерілісшілерге қолға түсуден қорқып па, олардың жақтасы ретінде қаралудан қорқып па, әлде Пхахол мен Боворадеж арасында таңдау жасаудан қашқысы келді ме, белгісіз. Дегенмен, шындық сол, қақтығыстың қызу шағында король жұбайы Сонгклаға паналады. Корольдің шайқас ортасынан кетуі жеңімпаздар тарапынан оның міндетін орындамағанының белгісі ретінде қабылдалды. Заңды үкіметке толық қолдау көрсетпегендіктен, оның сенімділігі күңкіреп қалды. Бірнеше айдан кейін, 1934 жылы король Праджадипок, жаңа үкіметпен қарым-қатынасы нашарлағаннан кейін, медициналық ем алу үшін шетелге кетті. Шетелде ол конституциялық монарх ретінде қызметін жалғастыру шарттарын талқылаған үкіметпен хат алмасып тұрды. Ол кейбір дәстүрлі патшалық құқықтарды сақтауды сұрады. Алайда үкімет келіспеді. Өзінің тақтан басқанын жариялаған сөзінде Праджадипок үкіметті демократиялық принциптерді ескермеуімен, жеке бостандық пен әділеттілік принциптеріне қайшы келетін басқару әдістерін қолдануымен, автократиялық билік жүргізуімен және Сиам істеріне халықтың нақты үн қосуына жол бермеуімен айыптады. 1934 жылы Баспасөз заңы күшіне енді, ол қоғамдық тәртіпке зиян келтіретін немесе моральдық құндылықтарға нұқсан келтіретін материалдарды жариялауға тыйым салды. Заң бүгінгі күнге дейін қатаң сақталып келеді. Тақтан басқануға реакция тыныш болды. Барлығы алда не боларын білмей қорқып жүрді. Үкімет патшаның тақтан басқану туралы мәлімдемесіндегі кез келген сөздерге қарсы шығудан бас тартты, себебі бұл одан әрі дау тудырудан қорқып еді. Корольшіл көтерілістің сәтсіз аяқталғаннан кейін үкіметке қарсылар да үнсіздік сақтады. Корольшілдерді жеңген үкімет енді билікке келген уәделерін орындауға тырысты. Ол маңызды реформаларды жүзеге асыру үшін күштірек қадамдар жасады. Ақша алтын стандартынан алынды, бұл сауданың жаңаруына мүмкіндік берді. Білім беруге жұмсалатын қаржы төрт есеге артты, нәтижесінде сауаттылық деңгейі айтарлықтай өсті. Сайланған жергілікті және провинциялық үкіметтер құрылды, ал 1937 жылдың қараша айында ұлттық ассамблеяға тікелей сайлау өтті, бірақ саяси партияларға әлі де рұқсат берілмеді. Придидің бастамасымен Таммасат университеті элиталық Чулалонгкорн университетіне қарағанда қолжетімді балама ретінде құрылды. Әскери шығындар да күрт өсті, бұл әскердің ықпалының артуын көрсетеді. 1934-1940 жылдар аралығында корольдіктің әскері, теңіз күштері мен әуе күштері бұрынғыдан да жақсы жабдықталды.
Патша Ананда Махидол (Рома VIII)
Патша Праджадипок Сиамнан кеткеннен кейін, келесі жылы тақтан бас тарған соң, үкімет сол кезде Швейцарияда оқып жүрген ханзада Ананда Махидолды келесі патша ретінде таңдады, ол Патша Рама VIII атанды. Тарихта алғаш рет Сиамда тұрақты түрде тұратын монарх болмады және келесі он бес жыл бойы осылай жалғасты, себебі Хан Рацадон оның Праджадипоктан көбірек бас иеді деп ойлады.
Пхибунсонгхрамның өрлеуі
Әскерилер, енді қорғаныс министрі ретінде генерал-майор Фибун басқарып, ал сыртқы істер министрі ретінде Приди басқарған азаматтық либералдар бірнеше жыл бойы үйлесімді жұмыс істеді, бірақ 1938 жылдың желтоқсанында Фибун премьер-министр болған кезде бұл ынтымақтастық бұзылып, әскери үстемдік күшейді. Фибун Бенито Муссолиниді құрметтеді, және оның режимі көп ұзамай фашистік ерекшеліктерді дамытты. 1939 жылдың басында қырық саяси қарсыласы, монархистер мен демократтар тұтқындалды, ал бұрмаланған сот процестерінен кейін он сегіз адам өлім жазасына кесілді, бұл Сиамда бір ғасырдан астам уақыттан бері алғашқы саяси өлім жазасы болды. Көптеген басқалар, соның ішінде ханзада Дамронг пен Пхрая Сонгурадеж, жер аударылды. Фибун қытай бизнес-класына қарсы популисттік науқан бастады. Қытай мектептері мен газеттері жабылып, қытай бизнесіне салынатын салықтар артты. Фибун мен Луанг Вичитватакан, үкіметтің идеологиялық өкілі, Гитлер мен Муссолинидің көшбасшылық культін құру үшін қолданған үгіт-насихат тәсілдерін көшірді. Бұқаралық ақпарат құралдарының күшін білген олар үкіметтің радио хабарларын тарату монополиясын режимге халықтың қолдауын қалыптастыру үшін пайдаланды. Радиода үкіметтің танымал ұрандары үнемі ойналып, газеттер мен жарнама тақталарына жабыстырылды. Фибунның суреті қоғамның барлық жерінде кездесті, ал автократиялық режимді ашық сынаған бұрынғы монарх Праджадипоктың портретіне тыйым салынды. Сонымен қатар, Фибун үкіметке шексіз тұтқындау және толық баспасөз цензурасын жүргізуге мүмкіндік беретін бірқатар авторитарлық заңдар қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде газеттерге тек Орталық державалардың көздерінен түскен жақсы жаңалықтарды басуға нұсқау берілді, ал ішкі жағдай туралы сарказмдық пікірлерге тыйым салынды.
Фашистік Таиланд
1939 жылғы 23 маусымда Пхибун елдің атын Сиамнан Пратет Тай (ประเทศไทย) немесе Таиланд деп өзгертті, бұл "еркіндіктің жері" деген мағынаны білдіреді. Бұл ұлтшылдық қадам болды: ол лао және шан тайпалары сияқты тай тілінде сөйлейтін халықтардың біртұтастығын көрсетеді, бірақ қытайларды қамтымайды. Режимнің ұраны "Таиланд – тайлар үшін" деп белгіленді.
Мәдени революция
Қазіргі заманға бейімдеу Фибунның жаңа тай ұлтшылдығының маңызды тақырыбы болды. 1939 жылдан 1942 жылға дейін ол он екі мәдени жарлық шығарды. Бұл жарлықтар тайлықтардан мемлекеттік туға сәлем беруді, ұлттық әнұранды білуді және ұлттық тілде сөйлеуді талап етті. Сонымен қатар, тайларды еңбекқор болуға, ағымдағы оқиғалардан хабардар болуға және еуропалық киім киюге шақырды. 1941 жылы ұлттық салт-дәстүрді насихаттауға тырысқандарды қорлау заңсыз деп жарияланды. Бағдарлама көркем өнерді де қамтыды. Үкімет ұлттық сезімге толы пьесалар мен фильмдерді қаржыландырды. Көбінесе оларда тай жауынгерлерінің ел үшін ерлікпен күресіп, азаттыққа жеткені, ар-намысын қорғағаны немесе өздерін құрбан еткені бейнеленді. Мектептерде патриотизм сабақтары берілді және ән-билерде осы тақырып жиі көтерілді. Сонымен қатар, Фибун қоғамды патшалық ықпалдан құтылуы үшін тырысты. Дәстүрлі патшалық мерекелер жаңа ұлттық шаралармен алмастырылды, патшалық және аристократиялық титулдар жойылды. Қызығы, ол өзінің аристократиялық тегін сақтап қалды. Тіпті Сангха да әсер етті, патшаның қолдауымен құрылған Таммайут сектасының мәртебесі төмендетілді. Барлық кинотеатрларға әр көрсетілімнің соңында Фибунның суретін патшаның портреті сияқты көрсету нұсқауы берілді, көрермендердің орнынан тұрып, иіліп құрмет көрсетуі күтілді. Фибунның жеке басына табынудың тағы бір көрінісі ресми безендіруде байқалды. Ол әтеш жылында дүниеге келген, ал бұл символ дөңгелектің орнын баса бастады. Сол сияқты, Фибунның туған күніне байланысты жасыл түс ресми шараларда қолданылды.
Франко-тай соғысы
1940 жылы Францияның көп бөлігін нацистік Германия басып алды, ал Фибун дереу Сиамның 1893 және 1904 жылдары Франция тарапынан көрген қорлықтарына кек алуға кірісті. Француздар күш қолданып, Сиамның Лаос және Камбоджамен шекарасын қайта сызып, тайларды бірқатар тең емес келісімдерге қол қоюға мәжбүр еткен еді. Бұл үшін Таиланд үкіметіне Францияға қарсы Жапонияның көмегі қажет болды, ол 1940 жылғы маусымда Таиланд пен Жапония арасындағы Достық қарым-қатынастарды сақтау және өзара аумақтық тұтастықты құрметтеу туралы шарт арқылы қамтамасыз етілді. Сондай-ақ, 1940 жылы Ұлыбритания мен Таиланд Корольдігі үкіметтері арасында шабуылға қатыспау туралы британ-тай келісімі жасалды. 1940 жылдың 18 шілдесінде британ үкіметі Қытайға соғыс жабдықтары жеткізілуін болдырмау үшін Бірма жолын үш айға жабу туралы жапондықтардың талаптарын қабылдады. Таиланд үкіметі жапондықтармен жақындасып келе жатқандықтан, Токиоға наразылық білдірмеу үшін британ үкіметі Бангкокпен келісімге келді. Луанг Вичит көптеген этникалық топтардың үлкен «тай» империясына жататындығын дәріптейтін және еуропалық отаршылдықтың зұлымдықтарын айыптайтын көптеген танымал пьесалар жазды. Бангкок маңында территориялық талаптарға байланысты және французға қарсы демонстрациялар үздіксіз өтіп, 1940 жылдың соңында Меконг шекарасында шекаралық қақтығыстар басталды. 1941 жылы бұл қақтығыстар Виши Франциясы мен Таиланд арасындағы шағын франко-тай соғысына ұласты. Тай әскерлері құрлықта және әуеде басымдық танытты, бірақ Тай теңіз күштері Ко Чанг шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Содан кейін жапондықтар қақтығысты бейтараптандыруға араласты. Нәтижесінде, Лаос және Камбоджадағы көптеген даулы аумақтар Таиландқа қайтарылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Фибунның беделі осыншалықты артты, ол өзін шын мәнінде ұлттың басшысы ретінде сезіне алды. Бұл мерекелік жағдайды атап өту үшін ол генерал-лейтенант және генерал шендерін өткіріп, тікелей фельдмаршал шеніне көтерілді. Бұл Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастың күрт нашарлауына әкеп соқты. 1941 жылдың сәуір айында АҚШ Таиландқа мұнай жеткізуді тоқтатты. Таиландтың шағын ғана даңқы 1941 жылдың 8 желтоқсанында Жапонияның Камбоджадан оңтүстік-шығыс жағалауға және сол арқылы шабуыл жасауымен аяқталды. Бастапқыда қарсылық көрсеткенімен, Фибун режимі мойынсұнып, жапондықтарға Бірмаға шабуыл жасап, Малайяны басып алуға жол берді. 1942 жылдың басында одақтастардың жеңіліске ұшырағанын көрген Фибун Жапония соғыс жеңіске жетіп жатыр деген сенімге келді және Жапон Империясымен әскери одақ құруға шешім қабылдады. Жапонияның өрнегі ретінде Таиландқа Солтүстік Бірмадағы Шан және Кая штаттарын басып алып, аннексиялауға, сондай-ақ 1909 жылғы Англо-Сиам шарты бойынша Ұлыбританияға тапсырылған Солтүстік Малайя султанаттарының егемендігін қайтаруға рұқсат берілді. 1942 жылдың қаңтарында Фибун Ұлыбритания мен АҚШ-қа соғыс жариялады, бірақ АҚШ-тағы Таиланд елшісі Сени Прамодж оны Мемлекеттік департаментке жеткізуден бас тартты. Сени Фибун режимін заңсыз деп айыптады және Вашингтонда Сери Тай қозғалысын құрды. Приди, қазірде номиналды регент ретінде қызмет етіп, Таиланд ішіндегі қарсылық қозғалысына жетекшілік етті, ал бұрынғы королева Рамфаифанни Ұлыбританияда номиналды басшы болды. Құпия оқу лагерьлері елдің шалғай аймақтарында құрылды, олардың көп бөлігін елдің солтүстік-шығыс аймағындағы халықшыл саясаткер Тианг Сирикант құрды. Тек Сахон-Нахон провинциясында оннан астам лагерь болды. Солтүстік-шығыста жасырын әуежайлар пайда болды, онда Корольдік әуе күштері мен АҚШ әуе күштерінің ұшақтары жабдықтарды жеткізіп, сонымен қатар Арнайы операциялар тобы, Стратегиялық қызметтер кеңсесі және Сери Тай агенттерін әкелді, сондай-ақ қашқан соғыс тұтқындарын эвакуациялады. 1945 жылдың басында Таиланд әуе күштерінің офицерлері Канди мен Калькуттадағы Оңтүстік-Шығыс Азия қолбасшылығымен байланыс жұмыстарын жүзеге асырды. 1944 жылға қарай жапондықтардың соғысты жеңіліске ұшырауы анық болды және Таиландтағы олардың мінез-құлқы күннен-күнге өршілдеп бара жатты. Бангкок та одақтастардың стратегиялық бомбалауынан ауыр зардап шекті. Таиландтың күріш экспорттық нарығының жоғалтуынан туындаған экономикалық қиындықтармен бірге бұл соғысты да, Фибунның режимін де халық арасында ұнатпайтын етті. 1944 жылдың шілдесінде Фибун Сери Тайдың ықпалымен құрылған үкімет тарапынан қызметтен алынды. Ұлттық ассамблея қайтадан шақырылып, либералды заңгер Хуан Апайвонг премьер-министр болып тағайындалды. Жаңа үкімет Фибун басып алған британдық аумақтарды жеделдетіп эвакуациялады және жапондықтармен сырттай достық қарым-қатынасты сақтай отырып, Сери Тай қозғалысына жасырын түрде көмектесті. Жапондықтар 1945 жылдың 15 тамызында капитуляциялады. Дер кезінде Таиландтағы одақтастардың әскери жауапкершілігі британдықтарға жүктелді. Британдық және үнді әскерлері мүмкіндігінше тез жеткізіліп, аман қалған тұтқындарды жедел босатуға кірісті. Британдықтар таиландтықтардың жапондық сарбаздарды көптеп қарусыздандырғанын білгенде таң қалды. Ұлыбритания Таиландты одақтастарға келтірілген зиянға ішінара жауапты деп санады және патшалықты жеңілген жау ретінде қарастыруға бейімділік танытты. Алайда, АҚШ британдық және француз отаршылдығы деп есептеген нәрсеге қатысты ешқандай түсініксіздік танытпады және жаңа үкіметті қолдады. Осылайша, Таиланд Фибунның билігінде болған кезеңдегі рөлі үшін аз жаза алды.
Соғыстан кейінгі Тайланд (19461957)
1945 жылы Сени Прамож премьер-министр болды және Пхибунның ұлтшыл режимінің аяқталуын білдіретін символ ретінде Сиам атауын дереу қалпына келтірді. Бірақ, ол Придидің адал жақтастарымен толы кабинеттің басшысы ретінде өзін ыңғайсыз сезінді. Солтүстік-шығыстағы популист саясатшылар, мысалы Тянг Сирихант және Бангкоктағы жаңа өркендегендер, Сангуан Туларакса сияқты адамдармен Сенидің араласуға құлшынысы болмады. Олар, өз кезегінде, Сениді Таиландтың саяси шындығынан мүлдем хабарсыз, элиталық саналы адам деп қарады. Приди Хуан үкіметі кезіндегідей, көлеңкеде билікті пайдалана берді. Регенттің үлкен ықпалы мен билігі Сенидің мақтанышпен, нәзік сезімталдығын қоздырып, Таиландтың соғыстан кейінгі саясатын улайтын жеке антагонизмді күшейтті. 1946 жылғы Вашингтон келісіміне Таиландтың қол қоюынан кейін, Франко-тай соғысынан кейін аннексияланған аймақтар, оның ішінде Пхибунсонгхрам провинциясы, Нахон Чампасак провинциясы, Пхра Табонг провинциясы, Кох Конг провинциясы және Лан Чанг провинциясы Камбоджа мен Лаосқа қайтарылды.
Демократиялық сайлау
1946 жылғы қаңтарда демократиялық сайлаулар өтті. Бұл саяси партиялардың заңды деп танылған алғашқы сайлауы болды, және Придидің Халық партиясы мен оның жақтастары көп дауыс жинады. 1946 жылғы наурыз айында Приди Сиамның демократиялық жолмен сайланған тұңғыш премьер-министрі атанды. 1946 жылы ол 1941 жылы оккупацияланған Индокитай территорияларын Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылдану үшін қайтаруға келіскен соң, Сиамға қарсы барлық соғыс талаптары тоқтатылып, АҚШ-тан айтарлықтай көмек пакеті түсті.
Патша Бхумибол Адульядедждің (Рама IX) билікке кіруі
1945 жылдың желтоқсан айында жас король Ананда Еуропадан Сиамға оралды, бірақ 1946 жылдың маусым айында ол таинсты жағдайларда өз төсегінде атып өлтірілген күйде табылды. Оның өліміне үш сарай қызметкері сотталып, жазаланды, алайда олардың кінәлі екендігіне күмән тудыратын мәселелер көп, және бүгінгі Таиландта бұл оқиға әлі де түсініксіз және өте сезімтал тақырып болып саналады. Корольдің орнын оның кіші інісі, патша Рама IX атанған Бхумибол Адульядеж иеленді. Тамыз айында Приди король өлтіруге қатысы болуы мүмкін деген күдікпен отставкаға жіберілді. Оның басшылығы болмағандықтан, азаматтық үкімет дұрыс басқаруды жоғалтты, ал 1947 жылдың қарашасында 1945 жылғы сәтсіздіктен кейін беделін қалпына келтірген әскер билікті күштеп басып алды. Хуан басқарған аралық үкіметтен кейін, 1948 жылдың сәуірінде әскер Фибунды жер аударылудан қайтарып, премьер-министр етіп тағайындады. Приди өз кезегінде елден қуылды және ақырында Қытай Халық Республикасының шақырулы қонағы ретінде Пекинге қоныстанды.
Пхибунсонгкрамның екінші премьер-министрі
Фибунның билікке оралуы суық соғыстың басталуымен және Солтүстік Вьетнамда коммунистік режимнің құрылуымен бірге болды. Ол көп ұзамай АҚШ-тың қолдауын алды, бұл Таиландта (ел 1949 жылдың шілдесінде тағы да аты өзгерді, бұл жолы мұңғыл) АҚШ қолдауындағы әскери режимдердің ұзақ тарихын ашты. Саяси оппозиция өкілдері қайтадан тұтқындалып, сотталды, ал кейбіреулері атылды. Осы кезеңде соғыс жылдарындағы "Еркін Таиланд" астыртын қозғалысының бірнеше маңызды тұлғалары – Тхавин Удом, Тави Тхауэтикуль, Чан Буннак және Тианг Сирихант – Фибунның қатал серігі Пао Сриянонд басқаратын тай полициясымен заңсыз жолмен жойылды. 1948, 1949 және 1951 жылдары Придидің жақтастары төңкеріс жасауға тырысты, екіншісі армия мен теңіз күштері арасында қырғынға алып келді, бірақ Фибун жеңіске жетті. 1951 жылы теңіз күштері жасаған, "Манхэттен төңкерісі" деп белгілі әрекет кезінде Фибун тұтқынға алынған кемеге үкімет тарапынан қолдау көрсеткен әуе күштері бомба тастағанда қазаға ұшуға аздап қалды.
1949 жылғы жаңа конституция
1949 жылы жаңа конституция қабылданды, осы арқылы король тағайындаған (іс жүзінде, үкімет) сенат құрылды. Бірақ 1951 жылы билік өз конституциясын күштен жойып, 1932 жылғы жағдайға қайта оралды, нәтижесінде ұлттық жиналыс сайланатын орган ретінде толығымен таратылды. Бұл университеттер мен баспасөзден күшті қарсылық тудырды және жаңа сот процестері мен репрессияларға әкеп соқты. Алайда, 1950 жылдары күріш экспорты мен АҚШ көмегінің арқасында қарқын алған соғыстан кейінгі экономикалық өркендеу билікке зор көмек берді. Таиланд экономикасы түрлене бастады, ал халық саны мен қалалану арта түсті.
Билік ойыны
1956 жылы Фаомен одақтас Плейк Сарит басқаратын ықпалды топтарға жеңіліп бара жатқаны және олардың құрамында "Сакдина" (патша тайпасы мен монархистер) болғаны анық болды. Плейк пен Фао екеуі де Пради Баномёнды патша Рама VIII-нің қайтысына байланысты туған жұмбақтың шешілуіне көмектесу үшін елге қайтаруды жоспарлаған. Бірақ АҚШ үкіметі бұл жоспарға қарсы шығып, оны мақұлдамады. 1957 жылдың маусым айында ол Прадидің ұлына: "Әкеңе, ел үшін жұмыс істеуге көмектесу үшін қайтып келуін қалаймын де. Мен жалғыз өзім "Сакдинаға" қарсы тұра алмаймын" деді.
Сарит диктатурасы және монархияның қалпына келуі (19571963)
1955 жылға қарай Фибун армиядағы жетекші орнын жас бәсекелестеріне, фельдмаршал Сарит Танарат және генерал Таном Китикачорнға жоғалта бастады. Өзінің беделін нығайту үшін ол 1949 жылғы конституцияны қайта жаңартып, сайлау шақырып, оны оның қолдаушылары жеңіп алды. Бірақ армия биліктен бас тартқысы келмеді, сол себепті 1957 жылдың қыркүйегінде Фибунның отставкаға кетуін талап етті. Фибун Саритті қамауға тырысқанда, армия 1957 жылдың 17 қыркүйегінде қан төгілмейтін төңкеріс жасап, Фибунның мансабын толығымен аяқтады. Сарит монархияны осыншалықты жақсы жағдайға келтірді, Таномның кезінде олардың үкім етуі әскерилер мен корольдің тығыз серіктестігіне айналды. Осы кезеңде монархия 1932 жылғы Сиам төңкерісінен бұрынғы билігін қайта иеленді.
Салқын соғыс және америкалық кезең (1963-1973)
Таном 1958 жылға дейін премьер-министр болды, содан кейін оның орнын режимің нағыз басшысы Саритке берді. Сарит 1963 жылы қайтыс болғанға дейін билікті ұстады, ал кейін Таном қайтадан жетекшілікке келді. Сарит пен Таном – Таиландта толыққанды білім алған алғашқы тай басшылары болды және олар Приди мен Фибун буынына қарағанда еуропалық саяси идеяларға – фашистік немесе демократиялық болсын – аз ықпал етті. Керісінше, олар тай дәстүрлерін сақтаған, монархияның беделін қайта жаңғыртуға және тәртіп, иерархия мен дінге негізделген қоғамды сақтауға ұмтылған тайлар еді. Олар армия билігін мұны қамтамасыз етудің ең тиімді жолы деп санады, сондай-ақ Тайландтың дәстүрлі жауы – вьетнамдықтармен байланыстырған коммунизмді жеңудің де құралы ретінде қарады. 1951 жылы Таиландқа оралған жас король Бхумибол осы жобаға қолдау көрсетті. Таиланд монархиясының қазіргі жоғары мәртебесінің бастауы осы кезеңде жатыр.
Таиландтағы АҚШ әскери базалары
Сарит пен Таномның режимін АҚШ-тың күшті қолдауы болды. 1954 жылы Оңтүстік-Шығыс Азия шартты ұйымы (SEATO) құрылғаннан кейін Таиланд ресми түрде АҚШ-тың одақтасы болды. Индокитайдағы соғыс вьетнамдықтар мен француздер арасында жүріп жатқанда, Таиланд (екеуін де тең ұнатпайтындықтан) қалыс қалды, бірақ соғыс АҚШ пен вьетнамдық коммунистер арасында басталғаннан кейін, Таиланд АҚШ жағына берік міндеттенді, 1961 жылы АҚШ-пен құпия келісім жасады, Вьетнам мен Лаосқа әскер жіберді және АҚШ-қа елдің шығысындағы әуе базаларын пайдаланып Солтүстік Вьетнамға қарсы бомбалау операцияларын жүргізуге рұқсат берді. Вьетнамдықтар жауап ретінде Таиланд Коммунистік партиясының солтүстік, солтүстік-шығыс және кейде оңтүстіктегі көтерілісін қолдады, онда партизандар жергілікті наразы мұсылмандармен бірігіп әрекет етті. Соғыстан кейінгі кезеңде Таиланд АҚШ-пен тығыз қарым-қатынаста болды, оны көрші елдердегі коммунистік төңкерістерден қорғаушы деп қарады. АҚШ-тың 7-ші және 13-ші әуе күштері Удон Корольдік Тайланд әуе күштері базасында дислокацияланды.
Апельсин агенті
Agent Orange – АҚШ әскерінің "Ранч-Ханд" операциясы шеңберінде қолданған гербицид және дефолиант химиялық заты. Агент Orange Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыс кезінде Таиландта АҚШ тарапынан сынақтан өткізілді. 1999 жылы жерленген барабандар табылып, олардың Агент Orange екені расталды. Бангкоктен оңтүстікке қарай 100 км қашықтықтағы Хуа Хин ауданындағы әуежайды жаңарту жұмыстары кезінде барабандарды тауып алған жұмысшылар ауырып қалды. 1973 жылы жарияланған Қорғаныс министрлігінің баяндамасында Таиландтағы әскери базалардың периметріндегі жау күштеріне тығылған жапырақтарды жою мақсатында гербицидтер кеңінен қолданылғаны айтылады.
Вьетнам соғысы кезіндегі даму
Вьетнам соғысы тай қоғамының жаңғыруын және батыстануын жылдамдатты. Америкалық присутствие және оның ілесінде келген батыс мәдениетінің әсері тай өмірінің дерлік барлық саласына өзгеріс енгізді. 1960 жылдардың соңына дейін батыс мәдениетіне толық қолжетімділік тек қоғамның жоғары білімді элитасына ғана шектелген еді, бірақ Вьетнам соғысы сыртқы әлемді тай қоғамының үлкен бөлігімен бұрынғыдан да жақын таныстырды. АҚШ долларының экономиканы серпілістіруімен, қызмет көрсету, көлік және құрылыс салалары, сондай-ақ есірткі және проституция едәуір өсті. Дәстүрлі ауылдық отбасылық құрылым бұзылды, өйткені көбірек ауыл тұрғындары жаңа жұмыс іздеп қалаға қоныс аударды. Бұл тайлықтардың батыс идеяларымен, музыкамен, құндылықтармен және моральдық нормалармен танысуына байланысты мәдениеттердің қақтығысына әкелді. Өмір сүру деңгейінің жоғарылауымен халық саны тез өсті, ал адамдар ауылдардан қалаларға, әсіресе Бангкокқа көшуге асықты. 1965 жылы Таиландта 30 миллион адам тұрса, 20 ғасырдың соңында халық саны екі есеге артты. Бангкок халқы 1945 жылдан бері он есе, ал 1970 жылдан бері үш есе өсті. Вьетнам соғысы жылдарында білім алу мүмкіндігі мен бұқаралық ақпарат құралдарына қолжетімділік артты. Зерек университет студенттері Таиландтың экономикалық және саяси жүйесіне қатысты идеялар туралы көбірек білді, нәтижесінде студенттік белсенділік қайта жанданды. Вьетнам соғысы кезеңінде тайлық орта таптың өсуі де байқалды, ол біртіндеп өзінің ерекше болмысын және санасын дамытты. Экономикалық дамудың нәтижесінде барлық адамдарға береке келген жоқ. 1960 жылдары көптеген ауылдағы кедейлер қоғамдағы өз жағдайына наразы болып, Бангкоктағы орталық үкімет тарапынан оларға көрсетілген қатынастан көңілі тоңды. Тай үкіметінің кедей ауылдық аймақтарды дамытуға жасаған әрекеттері көбінесе күтілген нәтиже бермеді, себебі олар фермерлердің өмірдің қаншалықты қиын екенін түсінуіне себеп болды. Үкіметке қарсы көтеріліске ең кедей адамдар ғана емес, қосылды. Ауылдық жерлерде үкіметтік присутствие күшейгені жағдайды жақсартпады. Ауыл тұрғындары әскери және полиция тарапынан қысымға ұшырады, сондай-ақ бюрократиялық жемқорлыққа тап болды. Ауыл тұрғындары үкімет тарапынан берілген даму уәделері орындалмағанда, алданып қалғандай сезінді. 1970 жылдардың басында ауылдық наразылық шаруалардың белсенді қозғалысына айналды.
Шаруалар төңкерісі
Шаруалар қозғалысы орталық жазықтардың солтүстігіндегі аймақтарда және Чианг Май аймағында басталды (көтеріліс ең белсенді болған аймақтарда емес). Бұл аймақтар патша Чулалонгкорн тұсында орталықтандырылған Сиам мемлекеті ретінде ұйымдастырылғанда, бұрынғы жергілікті әулет өкілдеріне үлкен жерлерді иеленуге рұқсат берілді. Соның салдарынан 1960 жылдары шамамен 30% үй шаруашылықтары жерсіз қалды. 1970 жылдардың басында университет студенттері жергілікті наразылықтардың бір бөлігін жалпыұлттық деңгейге көтеруге көмектесті. Наразылықтар жерді жоғалту, жоғары жалдау төлемдері, полицияның қатаң әрекеттері, бюрократия мен жергілікті элита арасындағы жемқорлық, нашар дамыған инфрақұрылым және еңсегесіп кедейлік туралы болды. Үкімет шаруалардың шағымдарын тыңдайтын комиссия құруға келісті. Ұзақ уақыт өтпей комиссияға 50 мыңнан астам өтініш келіп түсті, оны қабылдау мүмкін болмады. Шенеуніктер шаруалардың көптеген талаптарын шындыққа сай емес және тым жоғары деп бағалады.
Саяси орта
Таиландтың саяси ортасы 1960 жылдардың ортасында көтеріңкі өзгеріске ұшырамады. Таном және оның бас орынбасары Прафас билікті тығыз ұстап тұрды. Осы екеуінің арасындағы одақ Прафастың қызының Таномның ұлы Наронгқа үйленуімен нығайтылды. Алайда, 1960 жылдардың соңына қарай тай қоғамының көбірек бөлігі елдің мәселелерін шеше алмайтындығы сезілген әскери үкіметке ашық қарсы шықты. Бұл тек студент-белсенділер ғана емес, сонымен қатар бизнес-қоғамдастық та үкімет басшылығына және АҚШ-пен қарым-қатынасына күмән келтіре бастады. Таном билікті босатуға күшейтілген қысымға тап болды, себебі король парламентті қайта жаңарту және жаңа конституцияны қолдану уақыты келгенін мәлімдеді. 1958 жылы Сарит конституцияны тоқтатқаннан кейін, жаңа конституция жасау үшін комиссия құрылды, бірақ шамамен он жыл өткен соң да ол аяқталған жоқ. Соңында, 1968 жылы үкімет жаңа конституцияны жариялады және келесі жылға сайлаулар белгіледі. Әскери хунта құрған үкіметтік партия сайлауда жеңіске жетті және Таном премьер-министр қызметінде қалды. Күтпегендей, ассамблея толығымен бағынышты болған жоқ. Көптеген депутаттар (көбінесе дәрігерлер, заңгерлер және журналистер сияқты мамандар) үкімет саясатына ашық түрде қарсылық көрсетіп, бірқатар ірі жобалардағы кең таралған үкіметтік жемқорлықты дәлелдеді. 1971 жылы жаңа бюджет талқыланып жатқанда, әскерилердің қосымша қаражат сұранысы қабылданбауы мүмкін болды. Мұндай беделдік құлдырауға ұшырағаннан гөрі, Таном өз үкіметіне қарсы төңкеріс жасады, конституцияны тоқтатты және парламентті таратып жіберді. Таиланд тағы да толыққанды әскери билікке қайта оралды. Фибунға 1938 және 1947 жылдары, ал Саритке 1957-1958 жылдары тиімді болған бұл күш көрсету әдісі сәтсіз болып шықты. 1970 жылдардың басына қарай тай қоғамының баршасы саяси сана деңгейін дамытты, ол енді негізсіз авторитарлық билікті қабылдамайтын. Король түрлі мерекелерді пайдаланып, қоғамдық мәселелер жөнінде сөз сөйледі және Таном-Прафас режиміне ашық қарсылық білдірді. Ол бүлікшілдермен күрестегі экстремалды зорлық-зомбылықты қолдануға күмәнмен қарады. Үкіметтегі жемқорлықтың кең таралғанын атап өтіп, тай саяси жүйесінде төңкерістердің өткенге айналуы керек деген пікірін білдірді. Хунтаның өзінің ішінде наразылық күшейді. Саяси рөлдеріне ден қойған Таном мен Прафас армияны тікелей бақылаудан алыстады. Көптеген офицерлер Наронгтың жылдам жоғарылауына және оның Таномның мұрагері болуына ашуланды. Осы офицерлерге саяси династия құрылып жатқандай сезілді.
1973 жылғы демократиялық қозғалыс
Студенттік демонстрациялар 1968 жылы басталды және 1970-жылдардың басында саяси жиналыстарға тыйым салынғаннан кейін де өсіп, саны мен көлемі артты. 1973 жылдың маусым айында Рамкамхаенг университетінің тоғыз студенті үкіметке сын айтқан мақала жариялағандары үшін оқудан шығарылды. Содан кейін мыңдаған студенттер Демократия монументі жанында шеру ұйымдастырып, шығарылған тоғыз студенттің оқуға қайта қабылдануын талап етті. Үкімет университеттерді жабуға бұйрық берді, бірақ кейін студенттерді қайта қабылдауға рұқсат берді. Қазан айында тағы 13 студент үкіметті құлатуға қастандық жасады деген айыппен тұтқындалды. Бұл жолы студенттерге жұмысшылар, кәсіпкерлер және басқа да қарапайым азаматтар қосылды. Демонстрациялар бірнеше жүз мың адамға жетті, талаптар ұсталған студенттерді босатудан бастап, жаңа конституция қабылдауға және қазіргі үкіметті ауыстыруға дейін кеңейді. 13 қазанда үкімет тұтқындарды босатты. Демонстрациялардың көшбасшылары, соның ішінде Сексан Прасерткул, демократиялық қозғалысқа қарсы болған корольдің тілегімен шеруді тоқтатты. Бітіруші түлектерге арналған сөйлесінде ол демократияны қолдаушы қозғалысты сынап, студенттерге оқуларына назар аударып, саясатты үлкендерге [әскери үкіметке] қалдыруды кеңес берді. Келесі күні, 14 қазанда, көптеген студенттер Раджавити жолының оңтүстік бағытын полиция жапқандықтан, шерудан кетуге мүмкіндік таппады. Полиция көпшіліктің қозғалысын бақылауға тырысқанда, жаулап алушылық және қарсылыққа тап болды. Полиция көз жасы ағызатын газ бен оқ атып жауап берді. Әскери күштер шақырылды, танктер Раджамнун даңғылымен өтіп, тікұшақтар Тхаммасат университетіне оқ атып, шабуыл жасады. Кейбір студенттер танктердің жолын тоқтату үшін автобустар мен өрт сөндіру машиналарын пайдаланып, оларға шабуыл жасады. Көшелердегі хаос кезінде король Бумибол әскерилер тарапынан атылып жатқан студенттерге Читралада сарайының қақпаларын ашты. Таном әскери операцияны күшейтуге бұйрық бергеніне қарамастан, армия қолбасшысы Крис Сивара армияны көшелерден шығарып алды. Король үкіметтің демонстрацияларды басқарудағы әлсіздігін айыптап, Таном, Прафас және Наронгті елден кетуге бұйырды, сондай-ақ студенттердің рөлін де сынады. Сағат 18:10-да фельдмаршал Таном Китикачорн премьер-министр лауазымынан кетті. Бір сағаттан кейін король ұлттық телеарнада сөйлеп, тыныштық сақтауға шақырды және фельдмаршал Таном Китикачорнның орнына құрметті заң профессоры доктор Санья Дхармасакти премьер-министр болып тағайындалғанын жариялады.