Кіріспе

Сафавид шахы 1694–1722 жылдар аралығында Иранды билеген Солтан Хосейн (سلطان حسین; 1668 – 9 қыркүйек 1727) – Сафавид әулетінің шахы. Ол шах Сүлейменнің ұлы және мұрагері болды. Солтан Хосейн патшалық сарайда туып өскен, өмір тәжірибесі аз, ел басқару ісінде білімі шектеулі болды. Ол күшті әпкесі Мәриям Бегум мен сарай евнухтарының күш-жігері арқасында таққа отырды. Евнухтар әлсіз және ықпалға бейім билеушіні пайдаланып, өз билігін арттыруды көздеді. Солтан Хосейн билік құрған жылдары дінге берілгендігімен, сонымен қатар сенімсіздігімен, ықпалға оңай бермелі мінезімен, ләззат құмарлығымен, рассалдығымен және ысырапшылдығымен танылды. Замандастары мен кейінгі жазушылардың пікірінше, бұл факторлар елдің құлдырауына ықпал етті. Солтан Хосейннің билігінің соңғы он жылы қалалық наразылықтармен, тайпалық көтерілістермен және көрші елдердің шабуылдарымен сипатталды. Ең үлкен қауіп шығыстан келді, онда Мируайс Хотак басшылығымен ауғандықтар көтеріліс жасады. Оның ұлы және мұрагері Махмуд Хотак елдің орталығына жорық жасап, 1722 жылы астана Исфаханды қоршауға алды. Қалада ашаршылық басталды, нәтижесінде Солтан Хосейн 1722 жылғы 21 қазанда қарсыластарына бас иді. Ол өзінің патшалық белгілерін Махмуд Хотакқа тапсырды, ол оны тұтқынға алды және қаланың жаңа билеушісі болды. Қараша айында Солтан Хосейннің үшінші ұлы және мұрагері Қазвин қаласында Тахмасп II деп жарияланды. Солтан Хосейн 1727 жылғы 9 қыркүйекте Махмуд Хотактың мұрагері Ашраф Хотактың бұйрығымен, Осман әскерінің бас қолбасшысы Ахмад Пашаның оны таққа қайта орнату үшін Иранға жорық жасағанын мәлімдеген ұятты хатына байланысты өлім жазасына кесілді.

Өмірбаян

Солтан Хосейн 1668 жылы патшалық гаремде дүниеге келді. Ол Шах Солайманның және бір черкес әйелінің үлкен ұлы еді. Әкесі сияқты, ол патшалық гаремде тәрбиеленді, сондықтан өмір тәжірибесі шектеулі болды және ел басқару ісінде тәжірибесі шамалы еді. Солтан Хосейннің Мир Мохаммад Бакир Хатунабади басшылығымен Құран оқығаны мәлім. Солтан Хосейн парсы тілінде сөйлей білгенмен, көптеген Сафави шахтары сияқты әзербайжан түркі тілінде сөйлеуді артық көрді. Шах Солайман өлім төсегінде жатқанда, егер патшалық отбасы мен ел үшін даңқ қаласа, онда кіші ұлы Сұлтан Тахмаспты (23 жаста) таңдау керектігін сарайдағыларына айтқан. Бірақ, егер бейбітшілік пен тыныштық іздесе, үлкен ұлы Солтан Хосейнді (26 жаста) таңдау керек еді. Осы кезеңде Исфахан қаласында болған француз миссионері Пьер Мартин Годерё, Шах Солайманның мұрагер ретінде Сұлтан Тахмаспқа көбірек үміттенгенін хабарлайды. Дегенмен, Солтан Хосейннің таққа отыруын оның қуатты әпкесі Марьям Бегум және әлсіз әрі ықпалға оңай берілетін билеушіні пайдаланып, өз билігін арттыруды көздеген сарай евнухтары қамтамасыз етті.

Таққа отырғызу

Сарайдағылардың арасындағы келіспеушіліктер мен таққа отырудың уақтылы болуын қалаулары себепті, Солтан Хосейн 1694 жылғы 7 тамызда, әкесінің қайтысынан бір апта өткен соң (29 шілдеде) таққа отырды. Таққа отырғызу рәсімінен бұрын бірнеше дайындық жұмыстары атқарылды. Халықтың тынығуын қамтамасыз ету үшін қаланың барлық бөлігіне әскерлер орналастырылды. Шаһтың жаны жұмаққа кенелсін деп, кедейлерге де мол азық-түлік таратылды. Базардағы саудагерлерге дүкендерінің алдына шамдар қою туралы нұсқау берілді. Сағат 4-те салтанатты рәсімде, 15 күннен бері қолданылмаған кернейлер үріліп, дауыс берді. Сол түні Патшалық алаңы (Майдан-е Шах) және оның төңірегіндегі базарлар жарқын жарықтармен шуылданды, ал алаңда түрлі-түрлі жануарлар көрсетілді. Дегенмен, Солтан Хосейннің өзі Зайандеруд өзенінің оңтүстік жағалауындағы Айена хана сарайында таққа отырды, осылайша оның провинциалдық сипаты мен оқшауланғанын көрсете білді. Өз алдыңғыларынан өзгеше, Солтан Хосейн суфилердің басшысынан рәсім кезінде қылыш беру дәстүрінен бас тартты. Оның орнына, Исфаханның шейх әл-Исламы және көрнекті дін ғалымы Мұхаммед Бакир Мәжлесиді осы міндетті атқаруға шақырды. Мәжлеси өзгеше жиын өткізіп, Солтан Хосейнге «дінпарвар» (сенімді күткен) атағын берді. Солтан Хосейн Мәжлесиден не қалайтынын сұрағанда, ол шариғат заңын енгізуді сұрады. Содан кейін патшалық шарапханаларынан әкелген 6000 бөтелке шарап алаңға құйылып, салтанатты түрде жойылды. «Исламға қарсы» барлық әрекеттерге тыйым салатын жарлық жарияланды, оған алкоголь өндіру мен ішу, жастардың кофеханаларға баруы және әйелдердің еркектерсіз сыртқа шығуы кірді. Көгершін ұшыру және ойын-сауық сияқты демалыс түрлері де тыйым салынды. Бұл туралы провинцияларда хабарланды және мешіттердің тас фриздеріне қашап жазылды. Солтан Хосейнге биліктің ауысуы, мемлекеттің көптеген жетекші топтарының әлі де қақтығысқа түспей, бірігіп жұмыс істеп жатқанын көрсетеді. Алайда, билік көп ұзамай Мұхаммед Бакир Мәжлесиден Солтан Хосейннің әжесі Мәриям Бегүмге (Шах Сафидің қызы) ауысты. Оның ықпалымен Хосейн ішімдікке салынып, саяси мәселелерге аз көңіл бөлді, уақытын хареміне және ойын-сауық бақтарына арнады.

Әзірбайжан

Әзірбайжан, кіріс және әскер жинау бойынша жетекші провинция болған болуы мүмкін, 1711 жылы хаосқа толы жағдайға түсті. Сол жылдың басында Тәбризде түсініксіз және зорлыққа толы қақтығыс болды, нәтижесінде 3000 адам қаза болды деген хабар тарады. Келесі жылдары қала тұрғындары жоғары бағалар мен қатал басқарудан ауыр күйзеліс көріп, көп зардап шекті. 1719 жылдың басында олар қаланың қатыгез әкімі Мұхаммед Әли Ханға қарсы бүлік көтерді, ол осыдан кейін қашып кетті. Одан кейін Исфахан үкіметі Тәбриз тұрғындарына ауыр айып салды. 1721 жылы Тәбриз құрылыстарды қиратып, 40 000-нан астам тұрғынның қаза болуына себеп болған қауіпті жер сілкінісіне ұшырады, қаланың 75 пайызы қирады.

Ширван

1702 жылы голланд саяхатшысы Корнелис де Брюййн Ширванды Сәфәүи мемлекетінің маңызды провинцияларының бірі деп сипаттады, оның құнарлылығына, жоғары егістік беруіне және арзан бағаларына ризашылық білдірді. Сол кезде провинцияны Аллаверди хан басқарды, ол әділ және беделді билігімен танымал болған. Бірақ де Брюййн 1707 жылы Ширванға қайтып келгенде, Аллаверди ханның ұлы мен мұрагерінің нашар басқаруы салдарынан провинцияда тәртіпсіздік орнаған еді, ол әйелдер мен шарапқа көбірек құмар болған. Де Брюййн жергілікті тұрғындармен сөйлесіп, олар орыс үкіметі астында өмір сүруге дайын екенін және олардың шапқынына қарсылық көрсетпейтінін айтты. 1709 жылы лезги таулы тайпалары Ширвандағы билік бослығын пайдаланып, провинцияға шабуылдар жасады.

Ресей-парсы соғысы

1722 жылы маусымда көршілес Ресей империясының сол кездегі патшасы Ұлы Петр Каспий және Кавказ аймақтарында Ресейдің ықпалын кеңейту үшін, сондай-ақ әріптес Осман империясының есебінен әлсіреп бара жатқан Сафавид Иранының құнына аймақта аумақтық пайда табуына жол беруді болдырмау мақсатында Сафавид Иранына қарсы соғыс жариялады. Ресейдің жеңісі Солтүстік, Оңтүстік Кавказдағы және қазіргі Солтүстік Ирандағы Иранның аумақтарын, Дербент (Оңтүстік Дагестан) және Баку қалаларын, олардың жақын маңайындағы жерлерді, сондай-ақ Гилан, Ширван, Мазандаран және Астрабад провинцияларын Санкт-Петербург шартнамасы (1723 ж.) бойынша Ресейге беруді бекітті.

Балучилердің шабуылы

Иран шекарасының ең осал бөлігі шығыстағы кең құрғақ далаларда орналасқан. Бұл аймақта Сафавилер де, Моғолдар да бағындыра алмаған тайпалар мекен еткен. 1699 жылы Керман провинциясына балучи шабуылы жасады. Жауап ретінде Сұлтан Хосейн грузин князі Горгин хан (Георгий XI)ді Керманның беглербегі (әкімшісі) етіп тағайындады. Ол бұрын Грузияның валиі (шұғыл өкілі) болып қызмет еткен, бірақ 1688 жылы Кахетияның Сафави әкіміне қарсы көтерілісшілерге көмектескені үшін қызметтен алынған. Горгин хан соғыста батыл және бекем мінезді болғандықтан, кез келген мәселені шешу үшін күш қолдануды ұнатқан. Ағасы Шахқоли ханның (Леван) көмегімен, ол балучилерді бірнеше шайқаста жеңіп, олардың санын басып озды. 1703 жылы, Ауғандардың шабуылдарынан кейін, Сұлтан Хосейн Горгин ханды сепахсалар (бас қолбасшы) және Қандаһардың әкімшісі, сондай-ақ Грузияның валиі етіп тағайындады.

Горгин ханның Қандаһардың губернаторы

Қандаһарда Горгин хан Мируайс Хотакпен жақын арада күреске түсті. Мируайс Хотак – афғандық Гилзай тайпасының Хотаки руының басшысы, сонымен қатар қала қалашысы (мэрі) қызметін атқарды. Ол көрнекті әулеттен шыққан, бай адам болғандықтан, қолдаушылары мен кедейлерге көмек қолын созды. Мируайс ұзақ жыл Сафавилер қызметінде болды, қафила салар болып жұмыс істеді. Оның міндеті – Иран мен Үндістан арасындағы керуен жолын күзету еді. Бірақ 1706 жылы ол қафила салар қызметінен босатылды, себебі қызметі нашар болды және алым-салықтарды жинаудағы жауапкершілігін орындамады. Осы уақытта Горгин ханның зұлматты билігінен афған-иран қарым-қатынасы шиеленісіп кетті. Көптеген дереккөздер Горгин ханның Қандаһарда билікке келгеннен кейін билігі тез қана қанаушылыққа айналғанын айтады. Горгин ханның грузин әскерлері тауарларды жасырып, афған қыздары мен әйелдерін ұстап алып, салықтарды арттырды. Олар Сафавилер билігін қабылдаған афғандық сунниттерге берілген діни бостандықты да ескермеді. Сүннит мешіттерін шошқа мен шарап әкеліп ластады, кәмелетке толмаған қыздар мен 9-10 жастағы ұлдарды зорлады. Кейбіреулері өлтіріліп, мәйіттері ата-аналарының үйінің алдына тасталыпты. Осыған наразы болған афғандықтар шағымдарын Исфаханға жіберді, бірақ Горгин ханның адамдары сотта оларды ұстап алып, Солтан Хосейнге жеткізбеді. Мируайс грузиндерге қарсы көтеріліс жоспарлаған, бірақ Горгин хантың бұйрығымен тұтқындалып, күдікпен қаралып Исфаханға жеткізілді. Горгин хан Солтан Хосейнге оны жоюға немесе кем дегенде Қандаһарға қайтуына тыйым салуға кеңес берді. Исфаханда болған кезінде Мируайс иран режимінің әлсіздігін және ондағы топтық таластардан пайда табу мүмкіндігін байқады. Ол шеберлікпен сүйкелеу және пара беру арқылы қайтадан жағдайын жақсартты. Солтан Хосейнге Горгин ханның сенімсіз екенін, ол Қандаһардағы билігін тәуелсіз етуді және Иранға қарсы грузин-орыс одағын құруды жоспарлап отырғанын жеткізді.

Мируайс көтерілісі

Мируайс Меккеге қажылыққа баруға рұқсат алды, онда ол діни билікті ауғандарға Иран бақылауынан тәуелсіздік алу құқығын беретін фетва жариялауға көндірді. 1708 жылы ол Кандхарға көлеңкелі әкімші ретінде жіберілді, онда ол ірі көтеріліс ұйымдастырды. 1709 жылғы сәуірде ауғандар Горгин хан мен оның сүйіншілдеріне күтпеген шабуыл жасап, оларды шатырларында өлтірді. Олар кейіннен Кандаһарды басып алып, жергілікті грузин гарнизонын талқандады. Бұл жаңалықтар үкіметті әрекет етуге итермеді. Солтан Хосейн наразылық білдіру үшін екі елшіні бірінен соң бірін жіберді, бірақ екеуі де түрмеге қамалды. Солтан Хосейн жауап ретінде Ауғанстан жорығының қолбасшысы ретінде Горгин ханның туысы Хосров хан (Кей Хосров) таңдалды. Ол бұрын Исфаханның даруғасы (префекті) қызметін атқарған, Горгин ханның өлімінен кейін Грузияның жаңа сепаһсалары мен валиі болды. Хосров хан жорықты дайындауға қиналды, өйткені 3000 сарбазға 7000 теңге ғана берілді, ол жеткіліксіз болды. Ұлы визир, сондай-ақ грузинге қарсы сарайлық топтың мүшелері жорыққа қаражат бөлуге кедергі келтірді. Хосров хан Гилзайдың қарсыластары – Гераттағы Абдали тайпасының әскери қолдауына сүйенді. Гилзайлармен екі жыл соғыс салғаннан кейін Хосров хан Абдали көмегімен Кандаһарды қоршады. Екі айдан кейін Гилзайлар бейбітшілік сұрады. Бірақ Иран әскерлеріне толық бағыну талабы қойылғаннан кейін, олар күресті жалғастырды. 1711 жылғы қазан айында Хосров хан мен оның шаршаған сарбаздары жазғы ыстық, ауру, азық-түлік жетіспеушілігі және ауғандарға қосылған балучилердің шабуылдарынан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Хосров хан мен оның көптеген сарбаздары ауған сарбаздарының қуып жетуінен қаза тапты, олар олардың әскери жабдықтарын алып кетті. 1712 жылдың соңында қорчибаши (атты әскердің басшысы немесе патша гвардиясының командирі) Мұхаммед Заман ханға әскер жинап, ауғандарға шабуыл жасау міндеті тапсырылды. Бірақ қаржының жетіспеушілігі оның жорығына үлкен кедергі келтірді. Солтан Хосейн өз қазынасынан ақша берудің орнына, Исфахан мен Жаңа Жолфадағы саудагерлерді 14000 томан сомасында ақша беруге мәжбүрледі. 1712 жылғы жазда Герат маңында Заман хан қайтыс болғаннан кейін жорық сәтсіз аяқталды. Оның орнын Мансур хан Шахсеван басты, бірақ оның да жорығы сәтсіз болды. Ол 1713 жылғы қыркүйекте Исфаханнан елу сарбазымен және ақшасыз кетіп қалды. Осы уақытта Сұлтан Хосейн өзінің сарайлықтарын Фарахабадта жаңа майдан (қала алаңы) салу үшін қарызға алуға мәжбүр етті. 1713 жылғы жазда 500 сарбаз шығысқа қарай аттанды, олардың ақшасы да, аттары да болмады, тек таяқтары ғана болды. Фарахты басқарған Махд Әли хан қаржының жетіспеушілігінен 1500 сарбазымен Мируайсқа қарай жорық жасай алмады. Оның көптеген сарбаздары дезертирлік жасап, ауылды қауіпті ететін болды, бұл жергілікті тұрғындарға ауғандардан гөрі көбірек қиындықтар туғызды. Осы арада Марв қаласының жергілікті жасағы жалақының жоқтығына наразылық білдіріп, 8000 түрікменнің күші Мәшхедке қарай жорық жасады.

Исфаханның ауғандықтармен қолға түсірілуі

1715 жылы Мируайс қайтыс болғаннан кейін ирандықтар афғандықтарды келісімдер арқылы ынталандыруға тырысты, бірақ Мируайстың ұлы және кейіннен оның мұрагері Махмуд Хотак ирандықтардан кек алуға ант берді. 1720 жылы афғандықтар Иранның орталық аймағына шабуыл жасап, Керманды басып алды. Алты айдан соң олар шегінді, бірақ келесі жылы қайта оралып, елдің оңтүстік-шығысы мен шығысында дүрбелең тудырды. Бәрібір, Солтан Хосейн өз уақыты мен қаражатының көп бөлігін құрылыс жобаларына жұмсауын жалғастырды. Махмуд әскерімен батысқа қарай, шахтың астанасы Исфаханға қарай жорық жасады. Солтан Хосейн қалада күтіп, афғандықтардың аз ғана әскерінің жеңіске жетуі қиын қоршауға қарсы тұрудың орнына, Махмудтың әскерімен Голнабадта кездесуге шықты. 8 наурызда патша әскері толық жеңіліске ұшырап, дүркіреп Исфаханға қашып кетті. Шахқа провинцияларға қашып, қосымша әскер жинауға кеңес берді, бірақ ол қазір афғандықтармен қоршалған астанада қалуды жөн көрді. Махмудтың Исфаханды қоршауы 1722 жылдың наурыз айынан қазан айына дейін жалғасты. Артиллериясы болмағандықтан, ол ирандықтарды аштықтан құртып, бағындыру үмітімен ұзақ блокада жасауға мәжбүр болды. Солтан Хосейннің қоршау кезіндегі басшылығы оның әдеттегідей шешім қабылдамауына саяды, ал оның провинциялық губернаторларының адалдығы осындай қабілетсіздікке байланысты күңкілдеді. Оның билігіне қарсы наразылық Исфаханда да көтерілді, шахтың ұлы Тахмасп ақырында бірлескен билеуші болып тағайындалды. Маусым айында Тахмасп провинцияларда көмекші күштер жинау үшін қаладан қашып құтыла алды, бірақ бұл жоспардан ештеңе шықпады. Аштық пен ауру ақырында Исфаханды бағынуға мәжбүр етті. Қоршау кезінде қала тұрғындарының 80 000-нан астамы қаза тапты деп есептеледі. 23 қазанда Солтан Хосейн тақтан бас тартып, Махмудты Иранның жаңа шахы деп мойындады.

Тұтқындық пен өлім

Махмуд бастапқыда Солтан Хосейнге мейіріммен қарады, бірақ ол бірте-бірте психикалық тұрақсыздыққа ұшыраған соң, бұрынғы шахқа күдікпен қарауға кірісті. 1725 жылдың ақпанында Солтан Хосейннің ұлдарының бірі, Сафи Мирза қашқан деген қауесетке сеніп, Махмуд Солтан Хосейннің өзін қоспағанда, өзінің қолындағы барлық басқа Сәфәүи ханзадаларын өлімге кесуге бұйрық берді. Солтан Хосейн осы қырғынды тоқтатуға тырысқанда жарақат алды, бірақ оның осы әрекеті екі кішкентай баласының өмірін сақтап қалды. Махмуд ақылдан адасып, сол жылдың 25 сәуірінде қайтыс болды. Махмудтың ізбасары Ашраф хан бастапқыда тақтан түсірілген шахқа мейірімділікпен қарады. Ал оған жауап ретінде Солтан Хосейн оған өз қыздарының біреуін әйелдікке берді, бұл Ашрафтың ирандықтардың көзіндегі заңдылығын арттыруға септі. Алайда, Ашраф Осман империясымен соғыста болды, ол Иран тағына деген оның құқығын жоққа шығарды. 1726 жылдың күзінде Бағдадтың Османдық губернаторы Ахмад-паша әскерімен Исфаханға қарай жорық жасап, Ашрафқа өзінің заңды шаһты таққа қайтару үшін келгенін айтып, ұятты хабар жіберді. Жауап ретінде Ашраф Солтан Хосейннің басын кесіп, оны Османға жіберіп, "Ахмад-пашаға қанжары мен найзасының ұштарымен толық жауап беретінін күтеді" деген хабарды жолдады. Ирантанушы Майкл Аксуорти айтқандай: "Шах Солтан Хосейн өмірінде берген жауаптарынан гөрі, өлімінде одан да өткір жауап берді".

Дін саясаты

Солтан Хосейннің діндарлығы оның көптеген ауқаф (Ислам заңы бойынша қайырымдылық сыйлық) сыйлықтары арқылы білінеді. Ол, мүмкін, көпшілік сипаттағандай, төзімсіз болмаған шығар, себебі ол сүнни ұлы визирі Фатх Али Хан Дагестаниға сенгені, Жаңа Джолфа шіркеулерін аралағанда қызығушылық танытқаны және Иранның христиан халқын қорғайтын, миссионерлерге қызметтерін атқаруға рұқсат беретін көптеген жарлықтар (ферман) шығарғанынан көрінеді. Солтан Хосейн тұсында еуропалық миссионерлердің жағдайы оның әкесінен де жақсы болды. Солтан Хосейнге ықпалы бар дін қызметкерлеріне өздерінің догматикалық жоспарларын іске асыруға, атап айтқанда суфизмге қарсы саясат жүргізуге және шиит емес адамдарға қарсы шаралар қолдануға рұқсат берілді. Бұл шараларға зороастрийлерді күштеп дінге көшіру, Исфахан қаласындағы ғибадатхананы мешітке айналдыру, яһудилер мен христиандардан джизья (салық) алу және шиит еместердің жаңбыр жауғанда сыртқа шығуына тыйым салу (шииттерді ластауы мүмкін деген қорқынышпен) кірді. Көп жағдайда бұл заңдар пара беру арқылы немесе Мәриям Бегумның Жаңа Джолфа армяндары үшін араласуы сияқты басқа жолдармен орындалмады. Дегенмен, осы шаралардың салдарынан туған төзімсіздік ортасы шиит емес топтардың Сафави үкіметіне деген адалдығын азайтты. Салықтың артуы және діннен тайған адамның отбасы мүшелеріне оның мүлкін алуға рұқсат беретін заңның қауіптілігіне байланысты, бірнеше бай армян көптеген қаржылық активтерін алып, Италияның Венеция және Рим қалаларына көшіп кетті. Үкімет жүргізген сүннилерге қарсы саясаттың ең ауыр салдары болды, себебі ол елдегі көптеген сүннилерді, олардың көпшілігі елдің шекаралық аймақтарында тұрған, наразылыққа түсірді. Солтан Хосейн таухид ханаларын (суфилердің жиналыстары) да жапты.

Сыртқы саясат

Солтан Хосейн өзінің алдыңғыларына қарағанда сыртқы дүниемен аз байланыста болғанмен, әкесіне қарағанда шетелдік саясатқа көбірек араласты. Ол әкесінің Осман империясымен бейбіт қарым-қатынас саясатын ұрпақтан ұрпаққа жеткізді.

Үкімет

Солтан Хусейннің билігі кезінде үкімет құрылымы өзгеріссіз қалды, бұрынғы көп конституциялық негіздер (түрік, тәжік, ғұлам) сақталды. Солтан Хусейннің алғашқы бас уәзірі тажик сайыды Мұхаммед Таһер Вахид Казвини болды, ол 1691 жылдан бері, Шах Сүлейменнің тұсында қызмет етіп келген. Мұхаммед Таһер Вахид, сондай-ақ, шамалы дәрежеде сарай басқарушысы (назер) Нажафқұлы хан, Солтан Хусейннің билігінің басындағы оның негізгі кеңесшілері болды. 1699 жылдың мамыр айында Солтан Хусейн Мұхаммед Таһер Вахидті, оның қарттығына байланысты қызметтен босатты. Оның орнына есік ағасы башы Мұхаммед Мо'мен хан Шамлу тағайындалды, бірақ ол да жасы ұлғайған еді. 1707 жылы оның орнын сүннит күрд шейх Әли хан Занганехтің ұлы, бұрын бас уәзір болған Шахқолы хан Занганех иеленді. 1715 жылы оның орнына сүннит Фатх Әли хан Дагестани келді, оған Солтан Хусейн мемлекеттік істердің көп бөлігін сеніп тапсырды. Француз консулы Анж Гард Фатх Әли хан Дагестанды "патша елде не болып жатқанын білмейтін, барлық нәрсені өз бақылауында ұстайтын абсолютті билеуші" деп санады. 1720 жылы Мұхаммед Мо'мен хан Шамлудың ұлы Мұхаммед Қолы хан Шамлу оның орнына келді және Исфахан құлағанға дейін бас уәзір болып қалды. Солтан Хусейн жоғары дін қызметкерлерін, әсіресе Малджесиді ерекше құрметтеді және жиі кеңес алып, діни тақырыптарда мәтіндер жазуды тапсырды. 1669 жылы Малджеси қайтыс болғаннан кейін, Солтан Хусейннің бұрынғы ұстазы Хатунабади оның орнын басты. Оған елдегі ең құдіретті діни лауазым – мүллабаши берілді, бұл лауазымды алғаш рет Солтан Хусейн құрған. Сарай евнухтары да ықпалын үнемі арттырып келе жатты, мысалы, 1696 жылы қара евнухтардың басшысы Аға Камал Солтан Хусейннің ең мақтан тұтатын адамы болды. 1714 жылға қарай, кімнің жоғарылатылатыны, тағайындалатыны және босатылатыны туралы шешімді евнухтар қабылдады. Солтан Хусейннің билігінің соңғы кезеңінде ең маңызды ықпалды Мәрьям Бегүм жүзеге асырды. Солтан Хусейннің тұсында сепаһсалар лауазымына көптеген адамдар тағайындалды, олардың көпшілігі Шамлу және Зангане тайпаларының мүшелері болды. Қорчибаши (атты әскердің немесе патша гвардиясының басшысы) лауазымын тайпалық топтар, әсіресе Шамлу мен Зангане ұстады. Қоллар ағасы (ғұламдардың басшысы) лауазымына рулық және грузиндық ғұламдардан шыққан офицерлер тағайындалды. Садр лауазымын тажик сайидтері атқара берді. Жергілікті бюрократия орталық бюрократияны үлгі етіп алды, сондықтан оны жергілікті жетекші тәжік отбасыларының мүшелері, көбінесе сайидтер басқарды.

Тұлға

Солтан Хосейн билік құрған жылдарындағы шектен тыс құлшынысымен, оның ырым-жырымға, ұсынысқа оңай сенуімен, ләззат күйісіне берілуімен, рассаздануымен және ысырапшылдығымен танымал болды. Замандастары мен кейінгі жазушылардың пікірінше, осылардың бәрі елдің құлдырауына себеп болған факторлардың бірі еді. Дінге берілгендігі үшін оған «Дәрвиш», «Молла» және «Молла Хусейн» деген лақап аттар берілді, ол шариғат заңдарымен ғана басшылыққа жүретін монарх ретінде танылды. Солтан Хосейн құлшынысын патшалық тойлардағы шарап пен биші әйелдерге тыйым салу арқылы көрсетті. Бірақ, таққа отырғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Мәрьям Бегумның ықпалымен, ол да ішімдік ішуді бастады деген қауесет тарады. Солтан Хосейн дінге берілгеніне қарамастан, бес жыл бойы ашық суннит Фатх Али Хан Дагестаниді бас уәзірі қызметіне тағайындады. Солтан Хосейннің тартымды мінезі туралы барлық куәгерлер айтады, оны мейірімділік пен әділдік немесе Сафавид мемлекетінің құлдырауына себеп болған шешімсіздік ретінде сипаттады. Юдас Тадеуш Крусински Солтан Хосейннің әкесінен гөрі қабілетсіз және бейілсіз болғанын, «жақсы мінезді және адамгершілік» екенін, «ешкімге зиян келтірмегендіктен, бүкіл адамзатқа зиян келтіргенін» айтады. Солтан Хосейннен таңдау жасауды сұрағанда, ол көбінесе соңғы сөйлескен адамның ұсынысын қабылдап, көбінесе «яхшидир» («түрік тілінде – жақсы») деген сөзді қолданды. Ол осы сөзді жиі айтқандықтан, евнухтар мен сарай қызметкерлері оны жасырын түрде осылай атаған. Ирантанушы Руди Матти Солтан Хосейннің осы фразаны қолдануын оның наивтігінің көрінісі деп санайды. Крусински сияқты, Абд әл-Хосейн Хатунабади да Солтан Хосейннің мейірімді және қан төгуге қарсы екенін көрсетеді. Алдыңғы Сафавид шахтарынан өзгеше, Солтан Хосейн өзінің қарсыластары мен туыстарына зиян келтірмеді, тіпті жануарларға да қол жұмбады. Сафавид шахтары өлім жазасын жазалау түрі ретінде қолданған болса, Солтан Хосейн байлықтан айыруды және қаржылық айыппұл салуды ең ауыр жаза ретінде қарастырды. 1815 жылы жазған Джон Малкольмның пікірінше, Солтан Хосейн әкесі сияқты қанды және қатыгез болмаған, бірақ оның «кішіпейілділігі елге Солейманның жамандықтарынан да көп зиян келтірді». Көптеген азаматтары Солтан Хосейннің мейірімді мінезін оның әлсіздігінің белгісі деп есептеді.

Құрылыс жобалары

Исфаханда Солтан Хосейн Шахарбағ мектебінің құрылысын бұйырды, ол Шах Аббас I билеген кезеңнен бері салынған ең ірі ғимарат болды. Ол Шахарбағ даңғылының шығысына орналасқан.

Ақша шығару

Солтан Хосейннің тұсында алтын монеталар қайта соғыла бастады. Ол афғандарға қарсы салық жинауды және нәтижесіз әскери жорықтарды жалғастыруға жеткілікті қаражаты болмағандықтан, 1717 жылы алтын ашрафи валютасын шығаруға көшті. Солтан Хосейннің билігінде монета соғу орындарының саны күрт азайды. Аббаси валютасының салмағы бірнеше рет төмендетілді: 7,39 г-дан (1694-1711 жылдар аралығында) 6,91 г-ға (1711-1717 жылдар аралығында), содан кейін 5,34 г-ға (1717-1722 жылдар аралығында). Салмағы Исфаханды афғандар қоршаған кезде ең төменгі шегіне, 4,61 г-ға жетті.