Кіріспе

Ширван (Шируан; Tat: Şirvan) – Шығыс Кавказдағы тарихи аймақ, Сасанидтерден бұрынғы және Ислам дәуірінде де белгілі болған. Бүгінде бұл аймақ – Каспий теңізінің батыс жағалауы мен Кура өзені аралығында, Ширван жазығының төңірегінде орналасқан Әзірбайжан Республикасының өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дамыған бөлігі.

Ширваншахтар

Ширваншах, сондай-ақ Ширван Шах немесе Шарван Шах деп те жазылады, ортағасырлық ислам дәуірінде араб тегінен тараған парсыланған династияның атағы еді. Олар 809 жылдан 1607 жылға дейін, яғни Сәфийлер билігі толыққанды орнағанға дейін аймақты тәуелсіз немесе ірі империялардың қарауында басқарды.

Сафави, Афшари және Қажар дәуірлері

Ширваншах шаһ әулетін Сәфәүи шаһ Тахмасп I жойған кезде, Ширван Сәфәүилердің провинциясына айналды және көбінесе хан басқарды, оны жиі Бейлербей деп атады. 1578 жылы Ширванды Осман империясы басып алды, бірақ 1607 жылы Сәфәүилер билігі қайта орнатылды. 1722 жылы орыс-парсы соғысы (1722–1723) кезінде Куба ханы Хусейн Әли Ұлы Петрге бағынып, оның жетекші тұлғасы ретінде қабылданды. Санкт-Петербург шарты (1723) Иран патшасын Ресейдің аннексиясын мойындауға мәжбүр етті. 1724 жылы Ресей мен Осман империясы арасындағы шарт бойынша, орыстар басып алған Баку аумағының жағалауы Осман империясына қалдырылған Ширванның қалған бөлігінен бөлінді. Тек Надир шаһ Османдықтарды жеңгеннен кейін (1735) ғана ресейліктер 1722–1723 жылдары Сәфәүи Иранынан басып алған жағалаудағы жерлерді және Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы басқа да аумақтарды Решт және Гянджа шарттарына сәйкес қайтарып берді. Осылайша аймақ Афшарид империясының құрамына кірді, соның арқасында ғасырлық ирандық билік қайта орнатылды.

Қажар Иран Әзірбайжан КСР-іне

Қажарлар Персияның бірлігін қайта орнатуға қол жеткізгеннен кейін, ханның ұлдары басқа кавказдық басшылар сияқты тәуелсіздіктерін сақтап қала алмады және Ресей мен Персияның арасынан таңдау жасауға мәжбүр болды. Ширван ханы Мұстафа, бұрын Зубовпен келіссөздер жүргізген болатын, 1805 жылы орыстарға бағынды. Олар келесі жылы (1806) Персия-Ресей соғысы (1804–1813) кезінде Дербент және Баку қалаларын басып алды, бірақ көп ұзамай ол парсыларға көмек сұрап, олардан қолдау іздеді. 1804–1813 жылдардағы соғыс аяқталғаннан кейін, 1813 жылғы 24 қазан күнгі Гулистан шарты бойынша Персия Дарбанд, Куба, Ширван және Баку аймақтарын, сондай-ақ оларға қатысты барлық құқықтарынан бас тартуға мәжбүр болды. Дегенмен, Мұстафа Персиямен құпия байланыстарын жалғастырды. Оның аумағы 1820 жылы ғана орыс әскерлерімен басылып алынды; хан Персияға қашып кетті, ал Шемаха Ресей құрамына қайтарылмас түрінде қосылды. Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы біртұтас аумақтарын жоғалтқан Иранның наразылығы салдарынан 1826–1828 жылдар аралығында Персия-Ресей соғысы басталды, оның нәтижесінде тағы бір ирандық жеңіліс тіркелді, сондай-ақ қазіргі Армения және Әзербайжан Республикасының оңтүстік бөліктерін қамтитын Кавказдағы соңғы қалған аумақтары да берілді. 1828 жылғы Түркменчай шарты осы ирандық аумақтарды Ресей империясына күштеп беруді ресми ратификациялады, сонымен қатар мыңжылдықтар бойы Иранның Кавказ аймағында, оның ішінде Ширванда болған гегемониясының, билігінің және ықпалының ресми аяқталуын белгіледі.

Халық және мәдениет

Әзірбайжанда Ширвани / Ширванли термині әлі де Ширван аймағының халқын атау үшін қолданылады, дәл сол тарихи мағынасында. Ежелгі заманда Ширванның көп бөлігін кавказ тілдерінде сөйлейтін топтар құраған. Кейіннен бұл жергілікті тұрғындар ирандануға ұшырады, содан кейін Сәлжұқ дәуірінен бастап түркілену процесі жүрді. Бүгінде халықтың көп бөлігі түркі тілді әзербайжандықтар, бірақ кішкентай кавказ және иран тілді азшылықтар да бар.

Кавказдық халық

Бастапқы тұрғындар палеокавказдықтар болды және кавказ албандары сияқты кавказ тілдерінде сөйледі. Бүгінде аймақта уди, лезги және авар сияқты басқа да дағыстандық кавказ тілдері әлі де қолданылады.

Ирандық ықпал және халық саны

Ирандықтардың енуі Ахеменидтер дәуірінен басталып, Парфян дәуірінде де жалғасты. Бірақ, Сасанидтер дәуірінде олардың ықпалы күрт өсті және аймақта парсы колониялары құрылды. Владимир Минорскийдің сөзінше: "Транскавказияда, әсіресе өткелдерге жақын жерлердегі ирандық қоныс аударушылар, жергілікті халықты сіңіріп алып, оларды ығыстыруда маңызды рөл атқарған болуы керек. Шарван, Лейзан, Байлақан сияқты атаулар, ирандықтардың көбінесе Гиланнан және Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы басқа да аймақтардан көшіп келгенін көрсетеді". 896-956 жылдары өмір сүрген араб тарихшысы Әбу әл-Хасан Әли ибн әл-Хусейн әл-Масуди парсылардың Аран, Байлеқан, Дарбанд, Шабаран, Маскат және Жоржан аймақтарында болғанын хабарлайды. 9 ғасырдан бастап Ширван қалаларындағы халық көбінесе парсы тілінде сөйлесе, ауылдық халық көне кавказ тілдерін сақтап қалған секілді. 19 ғасырға дейін көптеген татарлар (өздерін Сасанидтер дәуіріндегі парсы қоныс аударушыларының ұрпақтары санайды) сақталған, бірақ түркі тілдес әзербайжандықтармен ортақ мәдениеті мен діні болғандықтан, бұл халықтың бір бөлігі ассимиляцияланды.

Өңірді түркілендіру

Түркілердің аймаққа енуі Хазар дәуірінде басталды, бірақ елді мекендерге қатысты нақты сілтемелер жоқ. Аймақтың түркіленуі Сәлжұқ дәуірінде басталды, алайда аймақ парсы тілінде сөйлейтін Ширваншах билеушілері тұсында Сафави дәуіріне дейін парсы мәдениетін сақтап келді. Сафави дәуірінен бастап түркімендердің жаңа толқындарымен аймақтың түркіленуі қарқындады.