Ширван – Азербайжанның тарихи аймағы, Сасани және Ислам дәуірлерінде маңызды орын. Ширваншахтар династиясы, Каспий теңізі мен Кура өзені арасында орналасқан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ширван (Шируан; Tat: Şirvan) – Шығыс Кавказдағы тарихи аймақ, Сасанидтерден бұрынғы және Ислам дәуірінде де белгілі болған. Бүгінде бұл аймақ – Каспий теңізінің батыс жағалауы мен Кура өзені аралығында, Ширван жазығының төңірегінде орналасқан Әзірбайжан Республикасының өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дамыған бөлігі.
Historical Iranian region in Azerbaijan
Shirvan (from شیروان; ; Tat: Şirvan) is a historical region in the eastern Caucasus, as known in both pre Islamic Sasanian and Islamic times. Today, the region is an industrially and agriculturally developed part of the Republic of Azerbaijan that stretches between the western shores of the Caspian Sea and the Kura River, centered on the Shirvan Plain.
Ширваншахтар
Ширваншах, сондай-ақ Ширван Шах немесе Шарван Шах деп те жазылады, ортағасырлық ислам дәуірінде араб тегінен тараған парсыланған династияның атағы еді. Олар 809 жылдан 1607 жылға дейін, яғни Сәфийлер билігі толыққанды орнағанға дейін аймақты тәуелсіз немесе ірі империялардың қарауында басқарды.
Shirvanshah also spelled as Shīrwān Shāh or Sharwān Shāh, was the title in medieval Islamic times of a Persianized dynasty of Arabic origin. They ruled the area independently or as a vassal of larger empires from 809 A. D. up to 1607 A. D. when Safavid rule became firmly established.
Сафави, Афшари және Қажар дәуірлері
Ширваншах шаһ әулетін Сәфәүи шаһ Тахмасп I жойған кезде, Ширван Сәфәүилердің провинциясына айналды және көбінесе хан басқарды, оны жиі Бейлербей деп атады. 1578 жылы Ширванды Осман империясы басып алды, бірақ 1607 жылы Сәфәүилер билігі қайта орнатылды. 1722 жылы орыс-парсы соғысы (1722–1723) кезінде Куба ханы Хусейн Әли Ұлы Петрге бағынып, оның жетекші тұлғасы ретінде қабылданды. Санкт-Петербург шарты (1723) Иран патшасын Ресейдің аннексиясын мойындауға мәжбүр етті. 1724 жылы Ресей мен Осман империясы арасындағы шарт бойынша, орыстар басып алған Баку аумағының жағалауы Осман империясына қалдырылған Ширванның қалған бөлігінен бөлінді. Тек Надир шаһ Османдықтарды жеңгеннен кейін (1735) ғана ресейліктер 1722–1723 жылдары Сәфәүи Иранынан басып алған жағалаудағы жерлерді және Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы басқа да аумақтарды Решт және Гянджа шарттарына сәйкес қайтарып берді. Осылайша аймақ Афшарид империясының құрамына кірді, соның арқасында ғасырлық ирандық билік қайта орнатылды.
When the Shirvanshah Shah dynasty was ended by the Safavid Shah Tahmasp I, Shirwan formed a province of the Safavids and was usually governed by a Khan, who is often called Beylerbey. Shirvan was taken by the Ottomans in 1578; however, Safavid rule was restored by 1607. In 1722, during the Russo Persian War (1722–1723), the Khan of Quba, Husayn Ali, submitted to Peter the Great and was accepted as his dignitary. The Treaty of Saint Petersburg (1723) forced the Iranian king to recognise the Russian annexation. By the treaty between the Russian and Ottoman Empires in the year 1724, the coast of the territory of Baku, which was occupied by the Russians, was separated from the rest of Shirvan, which was left to the Ottomans. It was only when Nader Shah defeated the Ottomans (1735) that the Russians ceded back the coastal land and the other areas in the North and South Caucasus as conquered in 1722–1723 from Safavid Iran conform the Treaties of Resht and Ganja, and the area became part of the Afsharid Empire, by which century long Iranian rule was restored.
Қажар Иран Әзірбайжан КСР-іне
Қажарлар Персияның бірлігін қайта орнатуға қол жеткізгеннен кейін, ханның ұлдары басқа кавказдық басшылар сияқты тәуелсіздіктерін сақтап қала алмады және Ресей мен Персияның арасынан таңдау жасауға мәжбүр болды. Ширван ханы Мұстафа, бұрын Зубовпен келіссөздер жүргізген болатын, 1805 жылы орыстарға бағынды. Олар келесі жылы (1806) Персия-Ресей соғысы (1804–1813) кезінде Дербент және Баку қалаларын басып алды, бірақ көп ұзамай ол парсыларға көмек сұрап, олардан қолдау іздеді. 1804–1813 жылдардағы соғыс аяқталғаннан кейін, 1813 жылғы 24 қазан күнгі Гулистан шарты бойынша Персия Дарбанд, Куба, Ширван және Баку аймақтарын, сондай-ақ оларға қатысты барлық құқықтарынан бас тартуға мәжбүр болды. Дегенмен, Мұстафа Персиямен құпия байланыстарын жалғастырды. Оның аумағы 1820 жылы ғана орыс әскерлерімен басылып алынды; хан Персияға қашып кетті, ал Шемаха Ресей құрамына қайтарылмас түрінде қосылды. Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы біртұтас аумақтарын жоғалтқан Иранның наразылығы салдарынан 1826–1828 жылдар аралығында Персия-Ресей соғысы басталды, оның нәтижесінде тағы бір ирандық жеңіліс тіркелді, сондай-ақ қазіргі Армения және Әзербайжан Республикасының оңтүстік бөліктерін қамтитын Кавказдағы соңғы қалған аумақтары да берілді. 1828 жылғы Түркменчай шарты осы ирандық аумақтарды Ресей империясына күштеп беруді ресми ратификациялады, сонымен қатар мыңжылдықтар бойы Иранның Кавказ аймағында, оның ішінде Ширванда болған гегемониясының, билігінің және ықпалының ресми аяқталуын белгіледі.
When the Qajars had succeeded in restoring the unity of Persia, the sons of the Khan were no more able to maintain their independence like the other Caucasian chiefs and had to choose between Russia and Persia. The Khan of Shirwan, Mustafa, who had already entered into negotiations with Zubov, submitted to the Russians in 1805, who occupied the Persian cities of Derbend and Baku the next year (1806) during the Russo Persian War (1804–1813), but soon afterwards he made overtures to the Persians and sought help from them. By the Treaty of Gulistan (12/24 October 1813) following the end of the 1804–1813 war, Persia was forced to cede its territories and regions comprising Darband, Quba, Shirwan and Baku, while giving up all claims on them as well. Nevertheless, Mustafa continued to have secret dealings with Persia. It was not until 1820 that his territory was occupied by Russian troops; the Khan fled to Persia and Shemakha was irrevocably incorporated in Russian territory. Iranian anger while being dissatisfied with losing swaths of its integral territories in the North and South Caucasus subsequently sparked the Russo Persian War (1826–1828), which resulted in another Iranian loss, as well as the ceding of its last remaining territories in the Caucasus comprising what is now Armenia, and southern parts of the contemporary Republic of Azerbaijan. The Treaty of Turkmenchay of 1828 officially ratified the forced ceding of these Iranian territories to Imperial Russia, while it would also mark the official end of millennia long intertwined Iranian hegemony, rule, and influence over the Caucasus region, including Shirvan.
Халық және мәдениет
Әзірбайжанда Ширвани / Ширванли термині әлі де Ширван аймағының халқын атау үшін қолданылады, дәл сол тарихи мағынасында. Ежелгі заманда Ширванның көп бөлігін кавказ тілдерінде сөйлейтін топтар құраған. Кейіннен бұл жергілікті тұрғындар ирандануға ұшырады, содан кейін Сәлжұқ дәуірінен бастап түркілену процесі жүрді. Бүгінде халықтың көп бөлігі түркі тілді әзербайжандықтар, бірақ кішкентай кавказ және иран тілді азшылықтар да бар.
The term Shirvani/Shirvanli is still in use in Azerbaijan to designate the people of Shirvan region, as it was historically. In ancient times, the bulk of the population of Shirvan were Caucasian speaking groups. Later on Iranization of this native population and subsequent Turkification since the Seljuq era occurred. The bulk of the population today are Turkic speaking Azerbaijanis, although there are also smaller Caucasian speaking and Iranian speaking minorities.
Кавказдық халық
Бастапқы тұрғындар палеокавказдықтар болды және кавказ албандары сияқты кавказ тілдерінде сөйледі. Бүгінде аймақта уди, лезги және авар сияқты басқа да дағыстандық кавказ тілдері әлі де қолданылады.
The original population were Paleo Caucasians and spoke Caucasian languages, like the Caucasian Albanians. Today, other Daghestani Caucasian languages such as Udi, Lezgian and Avar are still spoken in the region.
Ирандық ықпал және халық саны
Ирандықтардың енуі Ахеменидтер дәуірінен басталып, Парфян дәуірінде де жалғасты. Бірақ, Сасанидтер дәуірінде олардың ықпалы күрт өсті және аймақта парсы колониялары құрылды. Владимир Минорскийдің сөзінше: "Транскавказияда, әсіресе өткелдерге жақын жерлердегі ирандық қоныс аударушылар, жергілікті халықты сіңіріп алып, оларды ығыстыруда маңызды рөл атқарған болуы керек. Шарван, Лейзан, Байлақан сияқты атаулар, ирандықтардың көбінесе Гиланнан және Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы басқа да аймақтардан көшіп келгенін көрсетеді". 896-956 жылдары өмір сүрген араб тарихшысы Әбу әл-Хасан Әли ибн әл-Хусейн әл-Масуди парсылардың Аран, Байлеқан, Дарбанд, Шабаран, Маскат және Жоржан аймақтарында болғанын хабарлайды. 9 ғасырдан бастап Ширван қалаларындағы халық көбінесе парсы тілінде сөйлесе, ауылдық халық көне кавказ тілдерін сақтап қалған секілді. 19 ғасырға дейін көптеген татарлар (өздерін Сасанидтер дәуіріндегі парсы қоныс аударушыларының ұрпақтары санайды) сақталған, бірақ түркі тілдес әзербайжандықтармен ортақ мәдениеті мен діні болғандықтан, бұл халықтың бір бөлігі ассимиляцияланды.
Iranian penetration started since the Achaemenid era and continued in the Parthian era. However it was during the Sassanid era that the influence really increased and Persian colonies were set up in the region. According to Vladimir Minorsky: "The presence of Iranian settlers in Transcaucasia, and especially in the proximity of the passes, must have played an important role in absorbing and pushing back the aboriginal inhabitants. Such names as Sharvan, Layzan, Baylaqan, etc., suggest that the Iranian immigration proceeded chiefly from Gilan and other regions on the southern coast of the Caspian." Abu al Hasan Ali ibn al Husayn Al Masudi (896–956), the Arab historian states Persian presence in Aran, Bayleqan, Darband, Shabaran, Masqat and Jorjan. From
the 9th century, the urban population of Shirwan increasingly spoke Persian, while the rural population seems to mostly have retained their old Caucasian languages. Up to the nineteenth century, there was still a large number of Tat people (who claim to be descendants of Sassanid era Persian settlers), however due to their similar culture and religion with the Turkic speaking Azerbaijanis, this population was partly assimilated.
Өңірді түркілендіру
Түркілердің аймаққа енуі Хазар дәуірінде басталды, бірақ елді мекендерге қатысты нақты сілтемелер жоқ. Аймақтың түркіленуі Сәлжұқ дәуірінде басталды, алайда аймақ парсы тілінде сөйлейтін Ширваншах билеушілері тұсында Сафави дәуіріне дейін парсы мәдениетін сақтап келді. Сафави дәуірінен бастап түркімендердің жаңа толқындарымен аймақтың түркіленуі қарқындады.
Turkic penetration in the region started in the Khazar era, however there are no unambiguous references to settlements. The Turkification of the region started in the Seljuq era, although the area in parallel maintained its Persian culture under the Persianized Shirvanshah until the Safavid era. From the Safavid era onwards, the Turkification of the region accelerated with new wave of Turkoman settlements.