Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман империясы мен Қажар Иран арасында 1821-1823 жылдары болған қақтығыстар сериясы – 1821-1823 жылдардағы Осман-Иран соғысы.
Series of conflicts fought between the Ottoman Empire and Qajar Iran from 1821 to 1823
The Ottoman–Persian War of 1821–1823 was fought between the Ottoman Empire and Qajar Iran from 1821 to 1823.
Өмірбаян
Екі империя арасындағы шиеленіс Осман империясының Иранның Әзірбайжан провинциясынан көтерілісшілдерді баспанаға алуынан туындап, күшейіп келе жатты. Хайдаран және Сипки тайпалары сияқты күрд шекаралық тайпаларына қатысты мәселелер екі империя арасындағы қарым-қатынасты одан әрі қиындатты. Мысалы, Иран Ванның мухафизі Дервиш Пашаға қарсы әскери науқан ұйымдастырды, ол Аркешке қашқан Сипки күрдтерін қайтарудан бас тартқанда. 1821 жылы басталған Осман-Парсы соғысы екі империя арасындағы соғыстардың бір бөлігі болды және бұл, әсіресе Ұлыбритания мен Ресей империясы сияқты шетелдік державалардың ықпалымен байланысты болды. Парсы және Осман империялары өздерінің ықпал аяларында болды және олардың бәсекелестігіне тартылды. Ресей империясы гректермен соғысып жатқан Осман империясына қысым көрсетуге тырысты.
Tensions between the two empires had been rising due to the Ottoman Empire's harboring of rebellious tribesmen from the Iranian Azerbaijan Province. The issues concerning the Kurdish borderland tribes such as the Haydaran and Sipki tribes had complicated the relations between the two empires. For instance, Iran launched a military campaign against Dervish Pasha, the muhafiz of Van, when he refused to return the Sipki Kurdish who took refuge and settled in Archesh. The Ottoman Persian War that began in 1821 was also part of a series of wars between the two empires, which was attributed to the influences of foreign powers, particularly Great Britain and the Russian Empire. The Persians and the Ottomans were within their respective spheres of influence and were drawn to their rivalry. The Russian Empire was attempting to put pressure on the Ottoman Empire, which was then at war with the Greeks.
Соғыс
Персияның мұрагер ханзадасы Аббас Мирза Ресей империясының ықпалымен Батыс Арменияға және Иранның Әзірбайжан провинциясын қоршаған аймақтарға шабуыл жасады. 1821 жылдың 10 қыркүйегінде ирандық әскерлер Тәбризден шекараға қарай жорыққа шықты. 16 қыркүйекте ирандық әскерлер Гүрбұлақта шекараны кесіп өтіп, 1821 жылдың қараша айында Баязид бекінісіне шабуыл жасап, парсылық әскерді жабдықтау жолдарын қамтамасыз етті. Иран әскері аймаққа енген кезде, олар Диярбақырға қашқан Хайдар тайпасының мүшелерін қуды. Аббас Мирзаның қысқы жорылы сәтті аяқталғаннан кейін, ол күштерінің көп бөлігін Тәбризге қайтарды, ал маңызды қалалар мен аудандарда гарнизон қалдырды. Түріктер қарсы шабуылды ұйымдастыруға кірісті, жаңа серкер, Мұхаммед Әмин Рауф Паша басшылығымен. Олар Шығыс Анатолиядағы гарнизондарды басып алып, Әзірбайжанның бір бөлігін оккупациялап, Иранның әскер жинауына кедергі келтіруді және Осман шарттары бойынша бейбіт келісімге қол жеткізуді жоспарлады. Алайда, Топрах Кале бекінісі стратегиялық маңызды орнына байланысты Османдықтардың жоспарларына бөгет болды. Ереван сардары Топрах Кале маңындағы Османдық позицияларына шабуылдар жасады, бұл Аббас Мирзаға бекіністі азат ету үшін күш жинауға мүмкіндік берді. 1822 жылдың мамырында болған шайқаста Османдықтар жеңілді, бірақ ирандықтар жеңісінен тиісті пайданы көре алмады. Бағдадтың әкімі Мұхаммед Әли Мирзадан жеңілді, ол қаланы қоршады, бірақ оның ерте қайтысы қоршауды тоқтатты. Осы уақытта Аббас Мирза 30 000 әскермен Шығыс Анатолияға жорық жасап, Эрзурум шайқасында 50 000 сарбаздық Осман әскерімен кездесті. Аббас Мирза, сандық артықшылыққа ие болғанына және әскері холера эпидемиясынан зардап шеккеніне қарамастан, Османдықтарға қарсы күшті жеңіске жетті.
Crown Prince Abbas Mirza of Persia, at the instigation of the Russian Empire, invaded Western Armenia and the areas surrounding the Iranian province of Azerbaijan. On 10 September 1821, the Iranian forces marched out of Tabriz towards the border. On 16 September, Iranian forces crossed the border at Gürbulak and stormed the Bayezid Fortress in November 1821, securing Persian supply routes. As the Iranian army marched into the region, they went after the Heydaran tribesmen, who would flee to Diyarbakir. After Abbas Mirza's successful winter campaign, he withdrew most of his forces to Tabriz while leaving garrisons in significant towns and cities. The Turks began to organize a counterattack, organized under the new serasker, Mohammad Amin Rauf Pasha. They planned to steamroll the garrisons in Eastern Anatolia and occupy parts of Azerbaijan to prevent Iran from gathering their troops, and force a peace on Ottoman terms. However, the fortress of Toprah Kaleh stood in the way of Ottoman plans due to its' strategic location. The Sardar of Erevan kept raiding Ottoman positions around Toprah Kaleh, allowing Abbas Mirza precious time to recover forces to relieve the fortress. The resulting battle in May 1822 was a defeat for the Ottomans, but the Iranians were unable to take advantage of their success. The governor of Baghdad was defeated by Mohammed Ali Mirza who then besieges the city, his untimely death ends the siege. Meanwhile, Abbas Mirza marched into eastern Anatolia with 30,000 troops and met an Ottoman army of 50,000 at the Battle of Erzurum. Abbas Mirza scored a crushing victory over the Ottomans despite being severely outnumbered and his army suffering from a cholera epidemic.
Нәтиже
Екі жыл өткен соң ғана Ерзурум шарты жасалды; екі тарап та 1639 жылғы Зухаб шартымен белгіленген бұрынғы шекараларды, аумақтық өзгерістер болмаған күйінде мойындады. Шартта Осман империясы ішінде парсы қажыларының Мекке мен Медина қасиетті орындарына баруы да қамтамасыз етілді.
Peace was not concluded until the Treaty of Erzurum two years later; both sides recognized the previous borders established by the Treaty of Zuhab in 1639, with no territorial changes. Also included in the treaty, was the guaranteed access for Persian pilgrims to the holy sites of Mecca and Medina within the Ottoman Empire.