Кіріспе

Адам құқықтары күні (HRD) жыл сайын 10 желтоқсанда дүние жүзінде тойланады. Осы күнді Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 10 желтоқсанда Адам құқықтары жөніндегі жалпыға бірдей декларацияны (АЖБД) қабылдап, жариялағандығы құрметіне таңдалды. Бұл адам құқықтары туралы алғашқы жаһандық мәлімдеме және жаңа Біріккен Ұлттар Ұйымының маңызды жетістіктерінің бірі. Адам құқықтары күнінің ресми құрылуы 1950 жылғы 4 желтоқсанда Бас Ассамблеяның 317-ші пленарлық отырысында болды, онда Бас Ассамблея 423(V) қарары арқылы барлық мүше мемлекеттерді және басқа да мүдделі ұйымдарды осы күнді өздері қалағанша тойлауға шақырды. Күн әдетте жоғары деңгейдегі саяси конференциялар мен кездесулермен, сондай-ақ адам құқықтары мәселелеріне арналған мәдени шаралар мен көрмелермен аталып өтеді. Бұған қоса, дәстүр бойынша, 10 желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары саласындағы бес жылдық сыйлығы және Нобель бейбітшілік сыйлығы табыс етіледі. Адам құқықтары саласында жұмыс істейтін көптеген мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар, сондай-ақ көптеген азаматтық және әлеуметтік ұйымдар да осы күнді еске алу үшін арнайы іс-шаралар ұйымдастырады.

Бұрынғы мерекелер

1979 жылы Ши Минг Тайваньның Каосиун қаласында адам құқықтары жөніндегі науқан ұйымдастырды. Бұл Каосиун оқиғасына әкеліп соқты, оның нәтижесінде биліктегі Гоминьдан партиясының саяси қарсыластары үш рет тұтқындалып, көрсеткіс сотталып, түрмеге жабылды. 1983 жылы Аргентина президенті Рауль Альфонсин 1983 жылдың 10 желтоқсанында қызметке кірісуге шешім қабылдады, бұл 1976 жылдан бері елді билеп келген әскери диктатураны аяқтады. Оның инаугурациясы осы күніне белгіленуі диктатура кезінде жасалған адам құқықтары бұзушылықтарымен байланысты. Сол кезде бері барлық президенттік инаугурациялар 10 желтоқсанда өтеді. 2004 жылы Халықаралық ПЕН Қытай, Мальдив және Вьетнамдағы «кибер-диссиденттерді» түрмеден босату үшін жаңа науқан бастағанын жариялады. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия, БҰҰ-ның Адам құқықтарын қорғаушылар жөніндегі арнайы өкілі және Африка Одағының Адам және халықтар құқықтары жөніндегі комиссиясы бірлескен коммюнике шығарды, онда олар Еуропалық Одақтың адам құқықтарын қорғаушыларды қорғау жөніндегі жаңа нұсқауларын мақұлдады және әлемнің басқа аймақтарын да осы бағытта ұқсас қадамдар жасауға шақырды. Америка ғылымын дамыту қауымдастығы Нью-Йорк қаласында Ирактағы академиялық бостандық тақырыбында семинар ұйымдастырды. Халықаралық гуманистік және этикалық одақ (IHEU) Адам құқықтары күнін гуманистік тойлаудың ресми күні деп жариялады. 2006 жылы Чилидің бұрынғы диктаторы Аугусто Пиночет, өзінің авторитарлық билігі кезінде адам құқықтарын бұзғанымен танымал болған, 2006 жылдың 10 желтоқсанында 91 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. 2008 жылы АҚШ-тың Калифорния штатындағы гомосексуалдық құқықтарды қорғаушылар адамдарды жұмысқа «гейлерді шақыру» арқылы тең құқықтарды қолдауға шақырды. Бұл жыл басында 8-ші қабылданыстан кейін гомосексуалдық некеге тыйым салуға жауап ретінде жасалды. Қытайда 300-ге жуық адам елдегі адам құқықтарын жақсарту үшін үкіметке арналған «Хартия 08» атты онлайн петицияға қол қойғаннан кейін бірнеше адам ұсталды. Бейжіңде сыртқы істер министрлігі алдында өткен шағын наразылық акциясы таратылды. UNYA Австралия Адам құқықтары күнін write4rights науқанымен атап өтті, жастарды телефон арқылы немесе веб-сайтта адам құқықтары туралы хабарлама жазуға шақырды, олар Австралияның аймақтық орталықтарында көрсетілді. Amnesty International БҰҰ резолюциясының 60 жылдығын атап өту үшін Парижде үлкен шара ұйымдастырды. Пномпеньде және Камбоджаның айналасында мерекелік шаралар өтті, оның ішінде 5000 адам шеруге шықты және бейүкіметтік ұйымдар ұйымдастырған 1000 адам шарларды босатты. Ресей мен Үндістанда да мерекелік шаралар өтті. 2009 жылдың 10 желтоқсаны Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 61 жылдығы болды. Вашингтондағы Human Rights Watch ұйымынан Том Малиновски соңғы 40 жылда адам құқықтары саласында прогресс болғанын айтты: «Менің ойымша, бүкіл әлемде адамдардың негізгі құқықтары бар екендігі және осы құқықтар ұлттық және халықаралық заңдарда бекітілгендігі туралы көбірек хабардарлық бар». 2011 жылы Тунис, Каир және Occupy қозғалысы сияқты көптеген елдердегі наразылықтардан кейін 2011 жылдың тақырыбы әлеуметтік желілер мен технологияның адам құқықтарын қорғаушыларға жаңа тәсілдермен көмектесудегі маңыздылығын атап өтті. 2012 жылғы Адам құқықтары күнінің тақырыбы – қоғамдық өмірге қатысу және қоғамға қатысу құқығы. 2012 жылы барлық адамдардың өз даусын естіртуі және саяси шешімдер қабылдауға қатысуына баса назар аударылды. «Менің дауысым маңызды» деген ұран бүкіл әлемдегі экономикалық, саяси және әлеуметтік теңсіздікке қарсы наразылық білдіру үшін «окупация» қозғалысында пайда болды. 2013 жылғы Адам құқықтары күнінің тақырыбы – өз құқықтарыңыз үшін жұмыс істеудің жиырма жылдығын атап өту. Жиырма жыл бұрын Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссар лауазымы құрылды, ол адам құқықтары үшін бүкіл әлемде сөйлейтін ресми, тәуелсіз дауысқа ие болды. 2014 жылдың ұраны – «Әр күн – Адам құқықтары күні». Адам құқықтары 365 Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияны тойлайды, онда әркімнің әр жерде әрқашан адам құқықтары бар екені айтылған. Адам құқықтары баршаға бірдей тиесілі және «бізді бірдей идеалдар мен құндылықтармен жаһандық қоғамдастық ретінде біріктіреді». 2015 жылдың тақырыбы – «Біздің құқықтарымыз, біздің бостандықтарымыз, әрқашан». 2017 жылдың тақырыбы – «Теңдік, әділдік және адам қадір-қасиеті үшін тұрайық». 2018 жылдың тақырыбы – «Адам құқықтары үшін тұрайық». 2019 жылы Азаматтық адам құқықтары майданы 8 желтоқсан, жексенбі күні Гонконгта Адам құқықтары күніне екі күн қалғанда митинг ұйымдастырды. Ұйымдастырушылардың бағалауынша, оған 800 000 адам қатысты, ал полиция 183 000 адамды болжады. Шеру Каузевей шығанағындағы Виктория паркінен басталды және 2019 жылғы Г...

Күннің ауытқуы

Оңтүстік Африкада 21 наурызда Адам құқықтары күні Шарпвиллде 1960 жылы 21 наурызда болған қырғынды еске алу үшін аталып өтеді. Бұл қырғын Оңтүстік Африкадағы апартеид режиміне қарсы наразылықтардың салдарынан болды. Оңтүстік Африканың Адам құқықтары күні АНК үкіметке сайланғанда, Нельсон Мандела демократиялық жолмен сайланған бірінші басшы болған кезде ұлттық мереке деп жарияланды. Парламенттің осы күнгі міндеті – демократиялық процестердің барлық оңтүстік африкалықтарға мәлім болуы үшін халықты қолдау және нығайту. Кирибатиде бұл күнді 11 желтоқсанда тойлайды.