Кіріспе
Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1965 жылы қабылдаған шарт. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімшарт (ICCPR) – бұл мемлекеттерді жеке тұлғалардың азаматтық және саяси құқықтарын, оның ішінде өмір сүру құқығын, дін бостандығын, сөз бостандығын, жиналыс бостандығын, сайлау құқықтарын, сондай-ақ заңмен қорғалған сот процесіне және әділ сотқа қатысу құқықтарын құрметтеуге міндеттейтін көпжақты келісімшарт. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 1966 жылғы 16 желтоқсандағы 2200А (XXI) қарарымен қабылданды және 1976 жылғы 23 наурызда оның отыз бесінші ратификациясы немесе қосылуынан кейін күшіне енді. 49-бап келісімшарттың 2022 жылдан бастап, отыз бесінші ратификациялау немесе қосылу құжаты тіркелген күннен кейін үш айдан соң күшіне енуіне рұқсат берді. 2022 жылдың қазіргі күніне дейін келісімшартқа 173 мемлекет қатысушы болып табылады, ал тағы алты мемлекет ратификацияламаған күйінде қол қойған, олардың ішінде Қытай Халық Республикасы мен Куба ерекше аталады. Солтүстік Корея – келісімшарттан шығуға тырысқан жалғыз мемлекет. ICCPR халықаралық құқық және адам құқықтары тарихындағы маңызды құжат саналады және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімшарт (ICESCR) және Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация (UDHR)мен бірге Адам құқықтарының халықаралық білтесінің бөлігін құрайды. ICCPR-ға сәйкестікті Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті қадағалайды, осы комитет мемлекеттердің келісімшартқа қатысушы тараптарының құқықтарды іске асыру туралы үнемі есептерін қарастырады. Мемлекеттер келісімшартқа қосылғаннан кейін бір жыл ішінде және одан кейін Комитет талап еткен кезде (әдетте әр төрт жыл сайын) есеп беруі керек. Комитет әдетте Швейцарияның Женева қаласындағы Біріккен Ұлттар Ұйымы кеңсесінде отырады және жылына үш сессия өткізеді.
The International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) is a multilateral treaty that commits nations to respect the civil and political rights of individuals, including the right to life, freedom of religion, freedom of speech, freedom of assembly, electoral rights and rights to due process and a fair trial. It was adopted by United Nations General Assembly Resolution 2200A (XXI) on 16 December 1966 and entered into force on 23 March 1976 after its thirty fifth ratification or accession. Article 49 allowed that the covenant would enter into force three months after the date of the deposit of the thirty fifth instrument of ratification or accession as of 2022, the Covenant has 173 parties and six more signatories without ratification, most notably the People's Republic of China and Cuba; North Korea is the only state that has tried to withdraw. The ICCPR is considered a seminal document in the history of international law and human rights, forming part of the International Bill of Human Rights, along with the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR) and the Universal Declaration of Human Rights (UDHR). Compliance with the ICCPR is monitored by the United Nations Human Rights Committee,Not to be confused with the United Nations Human Rights Council. which reviews regular reports of states parties on how the rights are being implemented. States must report one year after acceding to the Covenant and then whenever the Committee requests (usually every four years). The Committee normally meets at the UN Office at Geneva, Switzerland and typically holds three sessions per year.
Дене тұтастығына құқық
Пактың 6-бабы адамның "өмір сүруге табиғи құқығын" мойындайды және оны заңмен қорғауды талап етеді. Бұл "жоғары құқық", одан ешқандай жағдайда бас тартуға болмайды және оны кеңінен түсіндіру қажет. Сондықтан, тараптар нәрестелер өлімін азайту және өмір сүру ұзақтығын арттыру үшін белсенді шаралар қабылдауы керек, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің ерікті түрде кісі өлтіруіне тыйым салуы керек. Сондай-ақ, оны балалар мен жүкті әйелдерге немесе геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенцияға қайшы келетін жолмен қолдануға тыйым салады. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті бұл бапты "аболяцияға күшті ұсыныс жасайды" деп түсіндіреді. 6-бап сияқты, одан ешқандай жағдайда бас тартуға болмайды. Екінші дүниежүзілік соғысында нацистердің адамдармен жүргізген тәжірибелеріне жауап ретінде, бұл бапта келісімсіз медициналық және ғылыми тәжірибелерге тыйым салу нақты көрсетілген. Бұл бап, қылмыстық жаза, әскери қызмет және азаматтық міндеттерден басқа, мәжбүрлі еңбекке тыйым салады.
Адамның бостандығы мен қауіпсіздігі
9-бапта адамның бостандығы мен қауіпсіздігіне құқық танылады. Ол еріксіз тұтқындау мен қамауға алуды тыйым салады, кез келген бас бостандығынан айыру заңмен реттелуі тиіс, ал тараптар бас бостандығынан айырылған адамдарға сот арқылы өз қамауларын шакуға мүмкіндік беруге міндетті. Бұл ережелер тек қылмыстық процесте қамалғандарға ғана емес, сонымен қатар психикалық ауруға шалдыққандарға, есірткіге тәуелділікке ұшырағандарға, білім алу немесе иммиграциялық мақсаттар үшін ұсталғандарға да қолданылады. 9.3 және 9.4-баптар ұстау кезіндегі процессуалдық кепілдіктерді белгілейді, оған сәйкес ұсталған әрбір адамға қарсы қойылған айыптар туралы дереу хабарлау және оны тез арада судьяға жеткізу талап етіледі. Сондай-ақ, сотқа дейінгі қамауға алуды шектеуді талап етеді, ол «жалпы тәртіп» болмауы керек. Бұл тек қана тұтқындарға ғана емес, сонымен қатар иммиграциялық мақсаттарда немесе психиатриялық көмек алу үшін ұсталғандарға да қатысты. Бұл құқық 7-баптағы азаптау мен қатыгездікке, адамдық қадір-қасиетті қорлауға тыйым салуды күшейтеді. Ол түрмелердің жазалау емес, реформалау және оңалтуға бағытталған болуын талап етеді. 11-бапта келісімшартты бұзғаны үшін бас бостандығынан айыру жазасын қолдануға тыйым салынады.
Процедуралық әділдік және айыпталушының құқықтары
14-бапта әділетті сотқа және әділ сот процесіне құқық танылады және қорғалады. 14.1-бап негізгі қағидаларды белгілейді: әрбір адам сот алдында тең болуға тиіс, ал кез келген сот отырысы құзыретті, тәуелсіз және бейтарап сот алдында ашық түрде өтуі керек, ал кез келген үкім немесе қаулы жария етілуі тиіс. Жабық сот отырыстары тек жеке өмірдің құпиялығы, әділеттілік немесе ұлттық қауіпсіздік себептерімен ғана рұқсат етіледі, ал үкімдер тек ажырасу істерінде немесе балалардың мүдделерін қорғау үшін ғана жасырылуы мүмкін. 14.3-бапқа сәйкес, сотқа қатысушыларға ақпарат жылдам және толық түрде, олар түсінетін тілде берілуі тиіс. Сондай-ақ, қылмыс жасады деп айыпталған адамды екі рет жазалауға тыйым салынады. Қылмыс жасады деп танылғандарға жоғары сотқа шағымдануға мүмкіндік беруді және әділетсіздікке ұшырағандарға өтемақы төлеуді талап етеді. Жедел сот процесіне, қорғаушыға, өз кінәсін мойндамауға және айыпталушының куәларды шақырып, сараптап алу құқығын қамтамасыз етеді. 15-бап бойынша, кері күшімен қолданылатын заң бойынша қудалауға және ретроспективті қылмыстық жазалар салуға тыйым салынады, сондай-ақ қылмыс жасалған кезден сот үкімі шыққанға дейін қылмыстық жазалар өзгерген жағдайда, ең жеңіл жазаны қолдану қажет. Бір ғана ерекшелік – халықаралық әдеттегі құқық бойынша, геноцид, құлдық, азаптау және агрессиялық соғыс сияқты қатаң нормаларды (jus cogens) бұзуға қатысты қылмыстық істер. 16-бап мемлекеттердің әрбір адамды заң алдында жеке тұлға ретінде тануын талап етеді.
Жеке бостандықтар
12-бапта қозғалыс еркіндігі, оның ішінде тұрғылықты жерін таңдау, елден шығу және елге қайта оралу құқығы кепілдендірілген. Бұл құқықтар заңды шетелдіктерге де, мемлекет азаматтарына да қолданылады және тек ұлттық қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті немесе денсаулықты, сондай-ақ басқалардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін қажет болған жағдайда ғана шектелуі мүмкін. Бұл бапта сондай-ақ адамдардың өз елдеріне кіру құқығы, яғни қайта оралу құқығы танылған. Адам құқықтары жөніндегі комитет бұл құқықты азаматтар ғана емес, сондай-ақ азаматтығынан айырылған немесе азаматтығына бас тартқан адамдарға да қатысты деп түсіндіреді. 17-бапта жеке өмірге қатысты құқық белгіленген. Бұл ереже, атап айтқанда 17-баптың 1-тармағы, ересектердің өзара келісіммен жасалған жыныстық қатынасын қорғайды, осылайша гомосексуалдық мінез-құлыққа тыйым салуды жояды. Алайда, осы келісімдегі некеге қатысты құқық (23-бап) осы ережеден бір жынысты неке құқығын шығаруға мүмкіндік бермейді. 17-бап адамдарды олардың ар-намысы мен беделіне заңсыз шабуыл жасалудан қорғайды. 17-баптың 2-тармағы мұндай шабуылдарға қарсы заңмен қорғау құқығын береді. 19-бапта өрнек айту еркіндігі туралы ереже жазылған. 20-бапта соғыс пен араздық тудыруға қарсы санкциялар қарастырылған. 21-бапта жиналыс өткізу еркіндігі, ал 22-бапта бірлестік құру еркіндігі туралы айтылған. Бұл ережелер бірлесу еркіндігіне, кәсіподақтар құру құқығына кепілдік береді және Халықаралық еңбек ұйымын да анықтайды. 23-бапта некеге тұру құқығы белгіленген. Осы ережеде бір жынысты некеге қатысты талаптар да, тыйымдар да жоқ. 24-бапта әрбір балаға арнаулы қорғау, есім алу және азаматтыққа ие болу құқығы беріледі. 27-бапта этникалық, діни және тілдік азшылықтардың өз мәдениетін пайдалану, өз дінін ұстану және өз тілін қолдану құқықтары туралы айтылған.
Саяси құқықтар
3-бапта қосымша бейтараптық қағидасы қарастырылған. Қосымша екені оның тәуелсіз қолданылуы мүмкін емес екендігінде және тек ICCPR қорғаған басқа құқыққа қатысты ғана қолданылатындығында. Ал 26-бапта Конвенциядағы басқа құқық бұзылған жағдайда ғана емес, дербес теңдік қағидасын орнату арқылы революциялық норма көзделген. Бұл бейтараптыққа жол бермеу қағидасының қолданылу аясын ICCPR-дің шеңберінен тысқары кеңейтеді.
Факультативтік хаттамалар
Пакт бойынша екі Факультативтік хаттама бар. Бірінші Факультативтік хаттама жеке адамдарға Адам құқықтары жөніндегі комитетке Пакттың бұзылуы туралы шағымдану механизмін орнатады. Бұл Пактты түсіндіру және іске асыру саласындағы күрделі сот тәжірибесінің қалыптасуына әкелді. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Бірінші Факультативтік хаттамаға 116 мемлекет қатысушы. Екінші Факультативтік хаттама өлім жазасын тоқтатуды көздейді; алайда, мемлекеттерге соғыс уақытында жасалған, ең ауыр әскери қылмыстар үшін өлім жазасын қолдануға мүмкіндік беретін шартты қоюға рұқсат берілді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Екінші Факультативтік хаттамаға 90 мемлекет қатысушы. Аргентина халықтардың жалпы құқығын бұзды деген айыппен сотталып жатқандарға қатысты өз конституциясында кепілденген әділ сот талқылауына құқығын қолданады.
Австралия
Келісім Австралияда тікелей орындалмайды, бірақ оның ережелері жеке тұлғаларға орындалатын құқықтарды беретін бірқатар ішкі заңдарды қолдайды. Мысалы, Конвенцияның 17-бабы 1988 жылғы Австралиялық жеке өмірге қатысты заңмен іске асырылды. Сондай-ақ, Келісімнің теңдік және кемсітушілікке қарсы ережелері 1992 жылғы мүгедектік бойынша кемсітуге қарсы федералды заңды қолдайды. Бұған қоса, 2011 жылғы Адам құқықтары (Парламенттік бақылау) заңында тізімделген «адам құқықтары» үшін Конвенция маңызды дереккөздердің бірі болып табылады. Бұл заң көптеген жаңа заңдар мен әкімшілік құралдарды (делегациялық/бағынышты заңдар сияқты) парламентке ұсынуды талап етеді, оларға ұсынылып отырған заңның тізімделген адам құқықтарымен сәйкестігін көрсететін мәлімдеме қоса берілуі керек. Адам құқықтары жөніндегі бірлескен комитет барлық жаңа заңнаманы және сәйкестік туралы мәлімдемелерді тексеріп қарастырады. Бірлескен комитеттің қорытындылары заңды міндеттеме тудырмайды. Заң сонымен қатар Австралияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясын құрады, ол Австралияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясына (AHRC) қабылданған заңнаманы (түзету актілерін ұсыну үшін), оның басқаруын (практикадан аулақ болуды ұсыну үшін) және AHRC заңнамасында белгіленген Келісімге жалпы сәйкестілікті тексеруге мүмкіндік береді. Виктория және Австралия астаналық ауданында конвенцияны сол юрисдикциялардың адам құқықтары харталарын пайдаланатын талапкер немесе айыпталушы қолдана алады. Конвенция Виктория немесе АСТ заңдарын күштен шығару үшін қолданылмайды, бірақ Сот тиісті Бас прокурордан белгіленген мерзімде Парламентте жауап беруді талап ететін «үйлесімсіздік туралы декларация» шығара алады. refn|Мысалы, 2004 жылғы Адам құқықтары заңының 4-тарауы (ACT). және жаңа заңнама мен бағынышты заңнама сәйкестік туралы мәлімдемемен бірге ұсынылуы тиіс. refn|Мысалы, 2004 жылғы Адам құқықтары заңының 4-тарауы (ACT).
Ирландия
Ирландияның қазылар алқасы судьялармен алмастырылып, басқа да арнайы процедуралар қолданылатын арнайы қылмыстық соттарды пайдалануы келісімшартты бұзбайды деп табылған: "Комитет пікірінше, қалыпты соттардан өзге соттардағы сот процесі әділ сот отырысына құқықтың өзінен бұзушылық емес, ал аталған іс бойынша мән-жайлар мұндай бұзушылықтың болғанын көрсетпейді".
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландия 1990 жылы Жаңа Зеландияның Құқықтар туралы заңын қабылдау арқылы оның ішіндегі көптеген құқықтарды қолдануға шаралар қабылдады, сондай-ақ 2009 жылғы Иммиграциялық заңды қабылдау арқылы қорғалған адам мәртебесін заңмен ресми бекітті.
Шри-Ланка
Шри-Ланка жазушысы Шактика Саткумара 2019 жылдың 1 сәуірінде Шри-Ланкадағы будда ғибадатханасында гомосексуализм және балаларға қатысты зорлық-зомбылық туралы қысқа әңгіме жариялағаннан кейін діни араздық тудырды деген айыппен тұтқындалды. Автор 2010 және 2014 жылдары Шри-Ланканың Ұлттық жастар әдебиет фестивальдеріндегі ең үздік сингаль тіліндегі әңгімеші ретін иеленді, сондай-ақ солтүстік-батыс провинциялық мемлекеттік әдеби сыйлыққа екі рет ие болды. Әңгіме алғаш рет Facebook желісінде пайда болғаннан кейін будда монахтарының тобы автордың жұмыс орнына басып кіріп, оған қатысты жазалау шараларын талап етті. ICCPR ұлттық, нәсілдік немесе діни жеккөрушілікті насихаттауды, кемсітуге, арандатуға немесе зорлық-зомбылыққа шақыруды тыйым салады. Civicus және Азиялық адам құқықтары комиссиясы (AHRC) сияқты адам құқықтары ұйымдары бұл айыптамалардың негіссіз екенін және автордың өркендеу бостандығына құқығының бұзылуын күзеді.
Сақтық, түсіністік және мәлімдемелер
1992 жылы АҚШ Сенаты ICCPR-ді бес ескерту, бес түсіндірме және төрт декларациямен ратификациялады. Кейбіреулер оның ішкі жүйедегі әсерінің шамалы екенін айтады, бірақ Сенаттың осы ескертулер жасауының себебі – ICCPR-дің 20-бабының 2-тармағы (жек көруге қатысты сөздерге байланысты) Жоғарғы Соттың шешімдеріне сәйкес конституцияға қайшы болуы мүмкін. Сенаттың ратификациясына «Келісімнің 1-ден 27-ге дейінгі баптарының ережелері өздігінен күшіне енбейді» деген декларация енгізілді, ал Сенаттың атқарушы есебінде бұл декларацияның мақсаты – «Келісім АҚШ соттарында жеке іс қозғауға негіз болмайтынын нақтылау» екені көрсетілген. Егер келісім немесе шарт өздігінен күшіне енбесе және Конгресс оны заңмен іске асыру үшін шаралар қабылдамаса, АҚШ сот жүйесінде ратификация арқылы жеке құқықтар туындамайды. Дегенмен, келісімнің «мақсатына және мазмұнына қайшы келетін» ескерту Вена шарттары мен халықаралық құқық бойынша жарамсыз деп есептеледі, сондай-ақ, өздігінен күшіне енбейтін декларацияның Жоғарлық қағидасына сәйкес конституциялық болатыны да күмәнді (профессор Луи Хенкин олай емес деп санайды). Профессор Джордан Пауст АҚШ-тың өздігінен күшіне енбейтін декларациямен ратификациялауын шартты бұзушылық деп сынады.
Пактіге қатысушы емес мемлекеттер
Әлемдегі көптеген мемлекеттер Халықаралық азаматтық және саяси құқықтар туралы келісімге (ХАСҚ) қатысушы болып табылады. 2024 жылғы мәлімет бойынша, келесі 24 мемлекет оған қатысушы болған жоқ, ал алты мемлекет Келісімге қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған.