Адам құқықтарының негіздері мен тарихы

Адам құқықтары: негізгі қағидалар, заңмен қорғалатын бостандықтар. Әрбір адамның жасы, ұлты, дініне қарамастан, құқықтарын біліңіз!

24 мин оқу

100%

Дереккөз: Human rights — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Барлық адамдарға тиесілі негізгі құқықтар

Адам құқықтары – адам мінез-құлқының белгілі бір стандарттарына арналған моральдық принциптер немесе нормалар, олар материалдық құқықтар ретінде материалдық, муниципалды және халықаралық құқықтарда тұрақты қорғалады. Олар, әдетте, "адам баласы болғандықтан ғана" және "барлық адамдарға тән" деп түсініледі, олардың жасы, этникалық шығу тегі, орналасқан жері, тілі, діні, ұлты немесе кез келген басқа мәртебесіне қарамастан. Бұл құқықтар басқалардың адам құқықтарын құрметтеу міндетін жүктейді; немесе білім алу құқығы сияқты, осы нақты құқықтардың қайсысы адам құқықтарының жалпы шеңберіне енуі керек екендігі туралы пікірталас бар. Адам құқықтарының "Құдай бергені" екені де айтылған, бірақ бұл тұжырым сынға алынып, қолдауға ие болған. Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокост оқиғаларынан кейін қалыптасқан адам құқықтары қозғалысын жандандырған негізгі идеялардың көбі ежелгі халықтарда қазіргі заманғы жалпы адам құқықтары туралы түсінік болмаған. Адам құқықтары туралы дискурстың нағыз бастауы – табиғи құқықтар ұғымы, ол алғаш рет ортағасырлық табиғи құқық дәстүрінің бір бөлігі ретінде пайда болды және Еуропа ағартушылығы кезінде Джон Локк, Фрэнсис Хатчесон және Жан Жак Бурламаки сияқты философтардың еңбектерінде жаңа бағыттарда дамыды. Бұл ұғым Америка және Франция революцияларының саяси дискурсында маңызды рөл атқарды. Табиғи құқықтар туралы дискурстың нағыз бастауы ортағасырлық табиғи құқық дәстүрінің бір бөлігі ретінде пайда болған табиғи құқықтар ұғымы болды. Бұл дәстүрге Пауылдың алғашқы христиан ойшылдарының, мысалы, Пуатьелік Гилари, Амвросий және Августин еңбектері зор ықпал етті. Августин адамзат заңдарының заңдылығын зерттеген алғашқылардың бірі болды және адамдар әділетсіз заңдарға бағынуға міндетті болса, даналық пен ар-ұжданға негізделген заңдар мен құқықтардың табиғи шекараларын анықтауға тырысты, олардың адамдар тарапынан кездейсоқ түрде таңуын қажет етпейді. Испан схоластикасы 16 және 17 ғасырларда заңның субъективті көзқарасын қабылдады: Саламанка мектебінің мүшелері Луис де Молина, Доминго де Сото және Франсиско Витория заңды өзінен жоғары моральдық күш ретінде анықтады. Олар заңды объективті тәртіп ретінде ұстағанмен, белгілі бір табиғи құқықтар бар екенін атап өтті, соның ішінде денеге қатысты құқықтар (өмірге құқық, меншікке құқық) және рухани құқықтар (ой еркіндігіне құқық, қадір-қасиетке құқық). Юрист Васкес де Менчака индивидуалистік философиядан бастау алып, iura naturalia терминін таратуда шешуші рөл атқарды. Бұл табиғи заң ойлау Америка өркениеттерімен байланыста және Кастилияда жаулап алудың әділ негіздері және, әсіресе, жергілікті халықтардың мәртебесі туралы пікірталас нәтижесінде қолдау тапты. Американы Кастилияның отарлауында, көбінесе, 1550 және 1551 жылдары өткен белгілі Вальядолид пікірсайысында талқыланған Адам құқықтары идеясының тұқымдары бар шаралар қолданылды. Саламанка мектебінің, әсіресе Франсиско Виторияның ой-пікірлері Еуропаның табиғи заңын насихаттауға ықпал етті. Осы негізден 20 ғасырдың екінші жартысында қазіргі заманғы адам құқықтары туралы аргументтер пайда болды. Магна Карта – 1215 жылы шығарылған ағылшын жарғысы, ол жалпы құқықтың және адам құқықтарымен байланысты көптеген кейінгі конституциялық құжаттардың, мысалы, 1689 жылғы ағылшын құқықтарының жарғысы, 1789 жылғы АҚШ Конституциясы және 1791 жылғы АҚШ құқықтарының жарғысы дамуына әсер етті. 17 ғасырдағы ағылшын философы Джон Локк өз еңбегінде табиғи құқықтарды "өмір, бостандық және мүлік" деп атап, мұндай негізгі құқықтарды әлеуметтік келісімшартта беруге болмайтынын дәлелдеді. 1689 жылы Ұлыбританияда ағылшын құқықтары туралы заң және шотландтық құқық туралы талап көптеген қуғын-сүргіндік мемлекеттік әрекеттерді заңсыз деп жариялады. 18 ғасырда АҚШ-та (1776) және Францияда (1789) екі ірі революция болды, олар АҚШ-тың тәуелсіздік декларациясына және Францияның Адам және азамат құқықтары декларациясына әкелді, олардың екеуі де белгілі бір адам құқықтарын жариялады. Сонымен қатар, 1776 жылғы Вирджинияның құқықтары туралы декларациясы бірқатар негізгі азаматтық құқықтар мен азаматтық бостандықтарды заңға айналдырды. text=Біз осы ақиқаттарды өзінен-өзі түсінікті деп санаймыз, барлық адамдар тең жаратылған, оларға олардың Жаратушысы белгілі бір ажырамас құқықтар берген, олардың арасында Өмір, Еркіндік және Бақытты іздеу бар.|source=АҚШ Тәуелсіздік декларациясы, 1776 ж.

Human rights are moral principles, or norms, for certain standards of human behaviour and are regularly protected as substantive rights in substantive law, municipal and international law. They are commonly understood as inalienable, fundamental rights "to which a person is inherently entitled simply because she or he is a human being" and which are "inherent in all human beings", regardless of their age, ethnic origin, location, language, religion, ethnicity, or any other status. and imposing an obligation on persons to respect the human rights of others; or a right to education, there is disagreement about which of these particular rights should be included within the general framework of human rights; It has also been argued that human rights are "God given", although this notion has been both criticized and supported. Many of the basic ideas that animated the human rights movement developed in the aftermath of the Second World War and the events of the Holocaust, Ancient peoples did not have the same modern day conception of universal human rights. The true forerunner of human rights discourse was the concept of natural rights, which first appeared as part of the medieval natural law tradition, and developed in new directions during the European Enlightenment with such philosophers as John Locke, Francis Hutcheson, and Jean Jacques Burlamaqui, and which featured prominently in the political discourse of the American Revolution and the French Revolution. The true forerunner of human rights discourse was the concept of natural rights which appeared as part of the medieval natural law tradition. This tradition was heavily influenced by the writings of St Paul's early Christian thinkers such as St Hilary of Poitiers, St Ambrose, and St Augustine. Augustine was among the earliest to examine the legitimacy of the laws of man, and attempt to define the boundaries of what laws and rights occur naturally based on wisdom and conscience, instead of being arbitrarily imposed by mortals, and if people are obligated to obey laws that are unjust. Spanish scholasticism insisted on a subjective vision of law during the 16th and 17th centuries: Luis de Molina, Domingo de Soto and Francisco Vitoria, members of the School of Salamanca, defined law as a moral power over one's own.50 Although they maintained at the same time, the idea of law as an objective order, they stated that there are certain natural rights, mentioning both rights related to the body (right to life, to property) and to the spirit (right to freedom of thought, dignity). The jurist Vázquez de Menchaca, starting from an individualist philosophy, was decisive in the dissemination of the term iura naturalia. This natural law thinking was supported by contact with American civilizations and the debate that took place in Castile about the just titles of the conquest and, in particular, the nature of the indigenous people. In the Castilian colonization of America, it is often stated, measures were applied in which the germs of the idea of Human Rights are present, debated in the well known Valladolid Debate that took place in 1550 and 1551. The thought of the School of Salamanca, especially through Francisco Vitoria, also contributed to the promotion of European natural law. From this foundation, the modern human rights arguments emerged over the latter half of the 20th century. Magna Carta is an English charter originally issued in 1215 which influenced the development of the common law and many later constitutional documents related to human rights, such as the 1689 English Bill of Rights, the 1789 United States Constitution, and the 1791 United States Bill of Rights. 17th century English philosopher John Locke discussed natural rights in his work, identifying them as being "life, liberty, and estate (property)", and argued that such fundamental rights could not be surrendered in the social contract. In Britain in 1689, the English Bill of Rights and the Scottish Claim of Right each made a range of oppressive governmental actions, illegal. Two major revolutions occurred during the 18th century, in the United States (1776) and in France (1789), leading to the United States Declaration of Independence and the French Declaration of the Rights of Man and of the Citizen respectively, both of which articulated certain human rights. Additionally, the Virginia Declaration of Rights of 1776 encoded into law a number of fundamental civil rights and civil freedoms. text=We hold these truths to be self evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness.|source=United States Declaration of Independence, 1776

1800 жылдан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін

Томас Пэйн, Джон Стюарт Милл және Гегель сияқты философтар 18-19 ғасырларда жалпыламалық тақырыбын кеңейтті. 1831 жылы Уильям Ллойд Гаррисон "Озатқыш" атты газетте оқырмандарын "адам құқықтарының үлы жолына" аттандыруға тырысып жазды, сондықтан адам құқықтары термині Пейннің "Адам құқықтары" еңбегі мен Гаррисонның жариялануы арасында пайда болған болуы мүмкін. 1849 жылы оның замандасы Генри Дэвид Торо "Азаматтық мойынсұнбаушылық туралы" трактатында адам құқықтары туралы жазды, ол кейіннен адам құқықтары және азаматтық құқықтар туралы ойлаушыларға үлкен әсер етті. АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Дэвид Дэвис 1867 жылы "Ex Parte Milligan" ісі бойынша берген қаулысында: "Заңның қорғауы арқылы адам құқықтары сақталған; осы қорғауды жойсаңыз, олар қатыгез билеушілердің немесе ашулы халықтың ықпалына түседі" деп жазды. 20 ғасыр бойында көптеген топтар мен қозғалыстар адам құқықтары атынан маңызды әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізді. Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада кәсіподақтар жұмысшыларға ереуіл құқығын, ең төменгі еңбек жағдайларын белгілеуді және бала еңбегін тыйым салуды немесе реттеуді қамтамасыз ететін заңдарды қабылдады. Әйелдер құқығын қорғау қозғалысы көптеген әйелдерге дауыс беру құқығын алуға көмектесті. Көптеген елдердегі ұлт-азаттық қозғалыстар отаршылдық биліктің ықпалын жойды. Ең әсерлісі – Махатма Гандидің Үндістанның тәуелсіздік қозғалысына жетекшілік еткені. Ұзақ уақыт бойы құғынға ұшыраған нәсілдік және діни азшылықтардың қозғалыстары әлемнің көптеген аймақтарында табысқа жетті, соның ішінде азаматтық құқықтар қозғалысы және АҚШ-та әйелдер мен азшылықтардың мүддесін қорғайтын, жақында пайда болған түрлі жекелік саясат қозғалыстары. Халықаралық Қызыл Крест комитетінің құрылуы, 1864 жылғы Либер кодексі және 1864 жылғы Женева конвенциясының біріншісі халықаралық гуманитарлық құқықтың негізін қалады, ол екі дүниежүзілік соғыстан кейін одан әрі дамытылды.

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыс аралығы

Ұлттар Лигасы 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Версаль келісімін талқылау барысында құрылды. Лиганың мақсаттары қарусыздандыру, ұжымдық қауіпсіздік арқылы соғыстың алдын алу, келіссөздер мен дипломатия жолымен елдер арасындағы дауларды шешу және жаһандық әл-ауқатты жақсартуды қамтиды. Оның Хартасында кейін Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына енгізілген көптеген құқықтарды ілгерілету міндеті бекітілген. Ұлттар Лигасының мандатына батыс еуропалық отаршылдық державалардың бұрынғы отарларының отарлықтан тәуелсіз мемлекеттерге өту кезеңінде қолдау көрсету кірді. Ұлттар Лигасының құрылысы ретінде пайда болған, қазір Біріккен Ұлттар Ұйымының бір бөлігі болып табылатын Халықаралық Еңбек Ұйымының да кейін Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына (АҚД) енгізілген белгілі бір құқықтарды ілгерілету және қорғау мандаты болды:

Адам құқықтары туралы жалпыға ортақ декларация

Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация (АДҚБ) – 1948 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы қабылдаған, міндетті емес декларация, ол ішінара Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарына жауап ретінде қабылданды. АДҚБ мүше мемлекеттерді адам, азаматтық, экономикалық және әлеуметтік құқықтарды ілгерілетуге шақырады, осы құқықтардың "әлемдегі бостандық, әділдік және бейбітшілік негізі" екенін мәлімдейді. Декларация мемлекеттердің мінез-құлқына шектеу қоюға және олардың өз азаматтарына қатысты міндеттерін орындауға бағытталған құқық-міндет қағидасының алғашқы халықаралық құқықтық күші болды. АДҚБ-ны Адам құқықтары жөніндегі комиссия мүшелері, төрағасы Элеонора Рузвельт басшылығымен әзірледі, олар 1947 жылы Халықаралық құқық туралы билльді талқылай бастады. Комиссия мүшелері осындай құқық биллінің нысанына және оның қалай орындалатынына бірден келіспеді. Комиссия АДҚБ мен оны толықтыратын келісімдерді әзірлеуге кірісті, бірақ АДҚБ басымдыққа ие болды. Канадалық құқық профессоры Джон Хамфри және француздық заңгер Рене Кассин көп бөлігінде халықаралық зерттеулерге және құжат құрылымына жауапты болды, декларацияның баптары преамбуланың жалпы қағидаларын түсіндіретіндей етілді. Кассин құжатты лайықты етіп құрастырды, алғашқы екі бапта қадір-қасиет, бостандық, теңдік және бауырластық сияқты негізгі қағидаларды қамтыды, одан кейін жеке адамдарға қатысты құқықтар; жеке тұлғалардың бір-бірімен және топтармен қарым-қатынасындағы құқықтар; рухани, қоғамдық және саяси құқықтар; және экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар келді. Кассиннің сөзіне сүйенсек, соңғы үш бап құқықтарды шектеулер, міндеттер және оларды жүзеге асыруға тиіс әлеуметтік және саяси тәртіп контекстінде қарастырады. Генри Ричардсон III былай деді:
БҰҰ хартасы мен Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация жасалған кездегі барлық ірі үкіметтер осы қағидалардың тек халықаралық қолданыста болуын қамтамасыз ету үшін, отандық және халықаралық құқықта белгілі барлық құралдарды пайдаланды және бұл үкіметтерге оларды отандық деңгейде жүзеге асыру бойынша ешқандай заңдық міндеттеме бермеді. Олардың барлығы өздерінің кемсітілген азшылықтары үшін заң жүзінде осы кең ауқымды құқықтарды қолдануға талап ету мүмкіндігі арқылы ықпал ету үшін саяси жарылысқа алып келуі мүмкін қысымдар тудыратынын жасырын түрде түсінді. АДҚБ жасалғаннан кейін көп ұзамай басталған Суық соғыс декларацияда экономикалық және әлеуметтік құқықтар мен азаматтық және саяси құқықтарды қосу мәселесіндегі дауларды күшейтті. Капиталистік мемлекеттер азаматтық және саяси құқықтарға (одақтасу және сөз бостандығы сияқты) басымдық берді және экономикалық және әлеуметтік құқықтарды (еңбек құқығы және кәсіби одақ құру құқығы сияқты) қосуға құлшынбады. Социалистік мемлекеттер экономикалық және әлеуметтік құқықтарға үлкен мән берді және оларды қосуды қатысты талап етті. Қай құқықтарды қосу керек деген дауларға және кейбір мемлекеттер адам құқықтарының нақты түсіндірмелерін қамтитын кез келген шарттарды ратификациялаудан бас тартқандықтан, және Кеңес блогы мен бірқатар дамушы елдер барлық құқықтарды Біртұтас Резолюцияға қосуды қатты талап еткеніне қарамастан, АДҚБ-да бекітілген құқықтар екі бөлек келісімге бөлінді, бұл мемлекеттерге кейбір құқықтарды қабылдауға және басқаларын жобалауға мүмкіндік берді. Бұл келісімдердің жасалуына мүмкіндік берсе де, ол барлық құқықтар өзара байланысты деген ұсынылған қағиданы жоққа шығарды, бұл АДҚБ-ның кейбір түсіндірмелерінің маңызды бөлігі болды. АДҚБ міндетті емес резолюция болғанымен, ол қазір халықаралық әдет-ғұрып құқығының маңызды бөлігі болып саналады, оны тиісті жағдайларда мемлекеттік соттар және басқа да сот органдары қолдана алады.

The Universal Declaration of Human Rights (UDHR) is a non binding declaration adopted by the United Nations General Assembly in 1948, partly in response to the events of World War II. The UDHR urges member states to promote a number of human, civil, economic and social rights, asserting these rights are part of the "foundation of freedom, justice and peace in the world". The declaration was the first international legal effort to limit the behavior of states and make sure they did their duties to their citizens following the model of the rights duty duality. The UDHR was framed by members of the Human Rights Commission, with Eleanor Roosevelt as chair, who began to discuss an International Bill of Rights in 1947. The members of the Commission did not immediately agree on the form of such a bill of rights, and whether, or how, it should be enforced. The Commission proceeded to frame the UDHR and accompanying treaties, but the UDHR quickly became the priority. Canadian law professor John Humprey and French lawyer René Cassin were responsible for much of the cross national research and the structure of the document respectively, where the articles of the declaration were interpretative of the general principle of the preamble. The document was structured by Cassin to include the basic principles of dignity, liberty, equality and brotherhood in the first two articles, followed successively by rights pertaining to individuals; rights of individuals in relation to each other and to groups; spiritual, public and political rights; and economic, social and cultural rights. The final three articles place, according to Cassin, rights in the context of limits, duties and the social and political order in which they are to be realized. Henry J. Richardson III argued:
All major governments at the time of drafting the U. N. charter and the Universal declaration did their best to ensure, by all means known to domestic and international law, that these principles had only international application and carried no legal obligation on those governments to be implemented domestically. All tacitly realized that for their own discriminated against minorities to acquire leverage on the basis of legally being able to claim enforcement of these wide reaching rights would create pressures that would be political dynamite. The onset of the Cold War soon after the UDHR was conceived brought to the fore divisions over the inclusion of both economic and social rights and civil and political rights in the declaration. Capitalist states tended to place strong emphasis on civil and political rights (such as freedom of association and expression), and were reluctant to include economic and social rights (such as the right to work and the right to join a union). Socialist states placed much greater importance on economic and social rights and argued strongly for their inclusion. Because of the divisions over which rights to include and because some states declined to ratify any treaties including certain specific interpretations of human rights, and despite the Soviet bloc and a number of developing countries arguing strongly for the inclusion of all rights in a Unity Resolution, the rights enshrined in the UDHR were split into two separate covenants, allowing states to adopt some rights and derogate others. Although this allowed the covenants to be created, it denied the proposed principle that all rights are linked, which was central to some interpretations of the UDHR. Although the UDHR is a non binding resolution, it is now considered to be a central component of international customary law which may be invoked under appropriate circumstances by state judiciaries and other judiciaries.

Экологиялық құқықтарды қоса алғанда

2021 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі "таза, денсаулыққа қауіпсіз және тұрақты қоршаған ортаға" ие болуды адам құқығы ретінде ресми түрде мойындады. 2024 жылдың сәуірінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот тарихта алғаш рет Швейцария үкіметі климаттық өзгерістерді тоқтату үшін жеткілікті шаралар қабылдамағандығы үшін адам құқықтарын бұзды деген үкім шығарды.

Әскери күш

Қорғау жауапкершілігі – Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше мемлекеттерінің халықты қырқындардан қорғау үшін араласуға құқығы бар екенін білдіретін доктрина. Бұл қағида соңғы әскери араласуларды негіздеу үшін жиі пайдаланылған. Көбінесе сынға ұшыраған араласудың мысалы – 2011 жылы НАТО мен Катардың Ливияның бірінші азаматтық соғысына жасаған әскери араласуы. Онда қырқындардың алдын алу мақсаты, мақсатты үкіметті құлатудың кең ауқымды міндетін өз үстіне алған деген айып бар.

Экономикалық іс-шаралар

Адам құқықтарын бұзатын жеке тұлғаларға немесе мемлекеттерге экономикалық санкциялар жиі қолданылады. Санкциялар көбінесе ел халқына экономикалық зиян келтіру арқылы, сол халықтың үкіметке деген көзқарасын өзгертуге бағытталған ұжымдық жазалау сипаты үшін сынға ұшырайды. Сондай-ақ, санкциялардың авторитарлық үкіметтерге қарсы қолданылуы керісінше, олардың ішкі беделін нығайтады делінеді, себебі үкіметтерде қаржыландыру мүмкіндігі олардың оппозициясынан гөрі артық болады, ал оппозиция одан әрі әлсірейеді. Қаржылық тұрғыдан осал топтардың саны артуымен адам құқықтары бұзылуының қаупі де артады. Дамыс емес елдерде кедей отбасылардан туған қыздар көбінесе отбасы үшін қаржылық салмақ ретінде қарастырылады, сондықтан жас қыздардың некелері көбінесе олардың бай отбасылармен қамтылып, қорғалатынына деген үмітпен жасалады. Әйелдердің қынап мүшелерін кесу және қыздарды күштеп тамақтандыру да, олардың сұлулықтың қалыптасқан стандарттарына сай болу арқылы некеге шығу мүмкіндігін және осылайша қаржылық тұрақтылығын арттыру мақсатымен жасалатыны айтылады. Кейбір аймақтарда қыздардың жыныстық қатынас тәжірибесінен өтуі және жыныстық білім беру сынақтарын тапсыруы, оларды некеге тұру үшін тартымды ету үшін жасалған. Адам құқықтары бұзылуын азайту үшін осал топтардың экономикалық жағдайын жақсартуға бағытталған шараларға қыздардың білім алуы, ең төменгі кепілдік берілген табыс және шартты ақшалай төлемдер жатады. Мысалы, "Bolsa familia" бағдарламасы балаларды мектепте оқыту үшін ата-аналарға субсидия беру арқылы, бала еңбегін азайтуға сәтті үлес қосты.

Ақпараттық стратегиялар

Адам құқықтары бұзылуы БҰҰ комитеттері, ұлттық институттар мен үкіметтер, сондай-ақ Amnesty International, Human Rights Watch, Қинауға қарсы дүниежүзілік ұйым, Freedom House, Халықаралық өркендеуді қорғау және құлдыққа қарсы халықаралық ұйым сияқты көптеген тәуелсіз үкіметтік емес ұйымдар тарапынан бақыланады. Бұл ұйымдар адам құқықтары бұзылуының куәліктерін және құжаттамасын жинап, адам құқықтарын ілгерілету үшін ықпал етеді. Адамдарды адам құқықтары тұжырымдамасымен таныстыру адам құқықтары бұзылуының алдын алу стратегиясы ретінде ұсынылған.

Құқықтық құралдар

Төменде сипатталған халықаралық, аймақтық және ұлттық деңгейдегі көптеген заң құралдары адам құқықтарын қорғайтын заңдарды күшіне енгізуге бағытталған.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) – барлық адам құқықтарына қатысты заңнаманы қабылдау үшін әлемдік деңгейде мойындалған халықаралық құзыреттілігі бар жалғыз көпжақты үкіметтік ұйым. БҰҰ-ның барлық органдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі мен Адам құқықтары жөніндегі Кеңесіне кеңес беруші рөл атқарады, және БҰҰ құрамында әртүрлі адам құқықтары туралы шарттарды сақтауға жауапты көптеген комитеттер бар. Адам құқықтары саласындағы БҰҰ-ның ең жоғары органы – Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссардың кеңсесі. Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық мандаты:

Адам құқықтары жөніндегі кеңес

2005 жылы құрылған БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі адам құқықтарының бұзылуы туралы күдіктерді тергеуге уәкілдік берілген. БҰҰ-ның 193 мүше мемлекетінің 47-сі Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының құпия дауыс беруімен қарапайым көпшілік дауысымен сайланады және кеңесте отырады. Мүшелердің қызмет мерзімі ең көп алты жылды құрайды және ауыр адам құқықтары бұзушылықтары үшін олардың мүшелігі тоқтатылуы мүмкін. Кеңестің кеңсесі Женевада орналасқан және жылына үш рет отырыс өткізеді; сондай-ақ, шұғыл жағдайларға жауап беру үшін қосымша отырыстар шақырылады. Кеңес адам құқықтары бұзушылықтары туралы күдіктерді тергеу және кеңеске есеп беру үшін тәуелсіз сарапшыларды (хабарлаушыларды) тартады. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, қаралып отырған мәселе Халықаралық қылмыстық соттың (ХҚС) қалыпты құзыретінен тыс болған жағдайда да, Қауіпсіздік кеңесінен істерді ХҚС-қа жіберуді сұрауға құқылы.

Біріккен Ұлттар Ұйымының шарттық органдары

Саяси органдар БҰҰ Жарғысынан өкілеттік алып отырса, БҰҰ адам құқықтары саласындағы негізгі халықаралық шарттарға негізделген бірқатар органдар құрды. Бұл органдар тәуелсіз сарапшылардан тұратын комитеттер болып табылады және адам құқықтары стандарттары мен нормаларын сақтауды бақылайды. Олар бақылайтын шарттармен құрылып, оларға қолдау көрсетеді. Экономикалық және әлеуметтік кеңестің шешімімен құрылған CESCR, Пакт бойынша бақылау функцияларын жүзеге асыру үшін арналған болса, қалғандары техникалық тұрғыдан дербес болып табылады. Олар бақылайтын шарттармен құрылып, БҰҰ-ға емес, сол шарттарға қатысушы мемлекеттерге есеп береді. Бірақ іс жүзінде олар БҰҰ жүйесімен тығыз байланысты және БҰҰ Адам құқықтары Жоғарғы комиссары (АҚХЖ) мен БҰҰ Адам құқықтары орталығынан қолдау алады. Адам құқықтары жөніндегі комитет МХӘҚК стандарттарын сақтауға ынталандырады. Комитет мүшелері мүше елдерге қатысты пікір білдіреді және шартқа Факультативтік хаттаманы бекіткен елдерге қатысты жеке шағымдар бойынша шешімдер қабылдайды. «Пікірлер» деп аталатын бұл шешімдер заңдық күшіне енбейді. Комитет мүшелері жылына үш рет жиналып, сессиялар өткізеді. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет ICESCR-ді бақылайды және шартты ратификациялаған елдердің орындалуына қатысты жалпы пікірлер жасайды. Факультативтік хаттама күшіне енгеннен кейін, оған қосылған елдерге қатысты шағымдарды қабылдауға құқылы болады. Басқа комитеттерден айырмашылығы, экономикалық комитет шартқа қатысушы мемлекеттерге жауапты дербес орган емес, тікелей Экономикалық және әлеуметтік кеңеске және соңында Бас Ассамблеяға есеп береді. Бұл Экономикалық комитет басқа комитеттерге қарағанда салыстырмалы түрде «әлсіз» құралдармен жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Сарапшылар атап өткен қиындықтарға мыналар жатады: шарт принциптерінің түсініксіздігі, құқықтық мәтіндер мен шешімдердің жеткіліксіздігі, көптеген мемлекеттердің экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды іске асырудағы бейтараптығы, осы салада жұмыс істейтін үкіметтік емес ұйымдардың аздығы және қажетті ақпаратты алудағы қиындықтар. Растық кемсітушілікті жою жөніндегі комитет CERD-ді бақылайды және елдердің орындалуын үнемі тексереді. Ол оған рұқсат берген мүше мемлекеттерге қатысты шағымдар бойынша шешім шығара алады, бірақ бұл шешімдер заңдық күшіне енбейді. Конвенцияның қатаң бұзушылықтарын болдырмау үшін ескертулер береді. Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитет CEDAW-ты бақылайды. Ол мемлекеттердің орындалуы туралы есептерін алады және оларға пікір білдіреді, сондай-ақ 1999 жылғы Факультативтік хаттамаға қосылған елдерге қатысты шағымдар бойынша шешім шығара алады. Азаптауларға қарсы комитет CAT-ты бақылайды және әр төрт жыл сайын мемлекеттердің орындалуы туралы есептерін алады және оларға пікір білдіреді. Оның кіші комитеті Факультативтік хаттамаға қосылған елдерге барып, тексеру жүргізе алады. Балалар құқықтары жөніндегі комитет CRC-ны бақылайды және мемлекеттер ұсынған есептерге пікір білдіреді. Оның шағымдарды қабылдауға құқығы жоқ. 2004 жылы құрылған көшіп-қонушы жұмысшылар құқықтары жөніндегі комитет ICRMW-ны бақылайды және мемлекеттер ұсынған есептерге пікір білдіреді. Ол тек он мемлекет рұқсат берген жағдайда ғана нақты бұзушылықтар туралы шағымдарды қабылдауға құқылы болады. Мүгедектер құқықтары жөніндегі комитет 2008 жылы Мүгедектер құқықтары жөніндегі конвенцияны бақылау үшін құрылды. Ол конвенцияның Факультативтік хаттамасына қосылған елдерге қатысты шағымдарды қабылдауға құқылы. Қатаң түрде жоғалып кеткендерді іздеу жөніндегі комитет ICPPED-ті бақылайды. Барлық қатысушы мемлекеттер Комитетке құқықтарды іске асыру барысы туралы есеп беруге міндетті. Комитет әрбір есепті қарастырып, алаңдаушылықтары мен ұсынымдарын «қорытынды ескертулер» түрінде мемлекетке жеткізеді. Барлық комитеттер Женевадағы Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссар кеңсесінің Адам құқықтары жөніндегі кеңесі мен келісімдер бөлімінен хатшылық қолдау алады, CEDAW-тан басқа, оған Әйелдерді ілгерілету бөлімі (DAW) қолдау көрсетеді. CEDAW бұрын Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде барлық сессияларын өткізетін, бірақ қазір көбінесе Женевадағы БҰҰ кеңсесінде жиналады; қалған комитеттер Женевада жиналады. Адам құқықтары жөніндегі комитет наурыз айындағы сессиясын әдетте Нью-Йорк қаласында өткізеді. Адам құқықтарының UDHR, Женева конвенциялары және БҰҰ-ның күшіне енген түрлі шарттарда бекітілген құқықтары заңмен қорғалады. Бірақ іс жүзінде көптеген құқықтарды заңды түрде іске асыру қиын, себебі белгілі бір құқықтарды қолдану бойынша консенсус болмауы, тиісті ұлттық заңнаманың немесе оларды іске асыруға өкілеттік берілген органдардың жоқтығы себеп болады.

In addition to the political bodies whose mandate flows from the UN charter, the UN has set up a number of treaty based bodies, comprising committees of independent experts who monitor compliance with human rights standards and norms flowing from the core international human rights treaties. They are supported by and are created by the treaty that they monitor, With the exception of the CESCR, which was established under a resolution of the Economic and Social Council to carry out the monitoring functions originally assigned to that body under the Covenant, they are technically autonomous bodies, established by the treaties that they monitor and accountable to the state parties of those treaties – rather than subsidiary to the United Nations, though in practice they are closely intertwined with the United Nations system and are supported by the UN High Commissioner for Human Rights (UNHCHR) and the UN Centre for Human Rights. The Human Rights Committee promotes participation with the standards of the ICCPR. The members of the committee express opinions on member countries and make judgments on individual complaints against countries which have ratified an Optional Protocol to the treaty. The judgments, termed "views", are not legally binding. The member of the committee meets around three times a year to hold sessions
The Committee on Economic, Social and Cultural Rights monitors the ICESCR and makes general comments on ratifying countries performance. It will have the power to receive complaints against the countries that opted into the Optional Protocol once it has come into force. Unlike the other treaty bodies, the economic committee is not an autonomous body responsible to the treaty parties, but directly responsible to the Economic and Social Council and ultimately to the General Assembly. This means that the Economic Committee faces particular difficulties at its disposal only relatively "weak" means of implementation in comparison to other treaty bodies. Particular difficulties noted by commentators include: perceived vagueness of the principles of the treaty, relative lack of legal texts and decisions, ambivalence of many states in addressing economic, social and cultural rights, comparatively few non governmental organisations focused on the area and problems with obtaining relevant and precise information. The Committee on the Elimination of Racial Discrimination monitors the CERD and conducts regular reviews of countries' performance. It can make judgments on complaints against member states allowing it, but these are not legally binding. It issues warnings to attempt to prevent serious contraventions of the convention. The Committee on the Elimination of Discrimination against Women monitors the CEDAW. It receives states' reports on their performance and comments on them, and can make judgments on complaints against countries which have opted into the 1999 Optional Protocol. The Committee Against Torture monitors the CAT and receives states' reports on their performance every four years and comments on them. Its subcommittee may visit and inspect countries which have opted into the Optional Protocol. The Committee on the Rights of the Child monitors the CRC and makes comments on reports submitted by states every five years. It does not have the power to receive complaints. The Committee on Migrant Workers was established in 2004 and monitors the ICRMW and makes comments on reports submitted by states every five years. It will have the power to receive complaints of specific violations only once ten member states allow it. The Committee on the Rights of Persons with Disabilities was established in 2008 to monitor the Convention on the Rights of Persons with Disabilities. It has the power to receive complaints against the countries which have opted into the Optional Protocol to the Convention on the Rights of Persons with Disabilities. The Committee on Enforced Disappearances monitors the ICPPED. All States parties are obliged to submit reports to the committee on how the rights are being implemented. The Committee examines each report and addresses its concerns and recommendations to the State party in the form of "concluding observations". Each treaty body receives secretariat support from the Human Rights Council and Treaties Division of Office of the High Commissioner on Human Rights (OHCHR) in Geneva except CEDAW, which is supported by the Division for the Advancement of Women (DAW). CEDAW formerly held all its sessions at United Nations headquarters in New York but now frequently meets at the United Nations Office in Geneva; the other treaty bodies meet in Geneva. The Human Rights Committee usually holds its March session in New York City. The human rights enshrined in the UDHR, the Geneva Conventions and the various enforced treaties of the United Nations are enforceable in law. In practice, many rights are very difficult to legally enforce due to the absence of consensus on the application of certain rights, the lack of relevant national legislation or of bodies empowered to take legal action to enforce them.

Адам құқықтары жөніндегі өңірлік жүйелер

110-нан астам елде адам құқықтарын қорғау, дамыту немесе бақылау үшін ұлттық адам құқықтары институттары (ҰАҚИ) құрылды. Барлық ҰАҚИ Париж қағидаларына толыққанды сәйкес келмесе де, олардың саны мен тиімділігі артып келеді. Париж қағидалары 1991 жылғы 7-9 қазанда Парижде өткен Адам құқықтарын ілгерілету және қорғау жөніндегі ұлттық институттарға арналған бірінші халықаралық семинарда қалыптастырылды және 1992 жылғы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының 1992/54 қарарымен және 1993 жылғы Бас Ассамблеяның 48/134 қарарымен бекітілді. Париж қағидалары ұлттық институттардың бірқатар жауапкершіліктерін анықтайды.

Азия

Азия құрлығында адам құқықтарын қолдау және қорғау үшін құрылған ұйымдар мен конвенциялар жоқ. Елдердің адам құқықтарына қатысты көзқарастары және оларды қорғау жөніндегі тәжірибесі әртүрлі. Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығы (АСЕАН) – 1967 жылы Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур және Таиланд құрған Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан 10 елдің геосаяси және экономикалық ұйымы. Қазіргі таңда ұйымға Бруней Даруссалам, Вьетнам, Лаос, Мьянма және Камбоджа да кіреді. Ал 2012 жылғы 18 қарашада АСЕАН мүшелері бірауыздан АСЕАН Адам құқықтары декларациясын қабылдады. Араб мемлекеттері лигасының кеңесі 2004 жылғы 22 мамырда Адам құқықтары жөніндегі Араб хартасын (АХЖ) қабылдады.

Еуропа

1949 жылы құрылған Еуропа Кеңесі еуропалық интеграцияны ілгерілететін ең көне ұйым болып табылады. Ол халықаралық құқық бойынша мойындалған заңды тұлғасы бар халықаралық ұйым және Біріккен Ұлттар Ұйымында бақылаушы мәртебесіне ие. Еуропа Кеңесінің кеңсесі Францияның Страсбург қаласында орналасқан. Еуропа Кеңесі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясы мен Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа жауапты. Бұл институттар Кеңес мүшелерін адам құқықтары кодексімен байланыстырады, ол қатаң болғанымен, Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі хартасынан көбірек жеңілдіктер береді. Кеңес сонымен қатар өңірлік немесе азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартаны және Еуропалық әлеуметтік хартаны қолдайды. Еуропалық интеграцияны көздейтін, құқықтық мемлекет принципін қабылдайтын және демократияны, негізгі адам құқықтары мен бостандықтарын кепілдік беруге қабілетті және дайын барлық еуропалық мемлекеттер мүшелікке қатыса алады. Еуропа Кеңесі Еуропалық Одақтың құрамына кірмейтін ұйым, бірақ Еуропалық Одақтың Еуропалық конвенцияға және, мүмкін, Кеңестің өзіне қосылуы күтілуде. Еуропалық Одақтың өз адам құқықтары құжаты бар – Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары туралы хартасы. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясы 1950 жылдан бері Еуропадағы адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды анықтап, кепілдік береді. Еуропа Кеңесінің барлық 47 мүше мемлекеті осы конвенцияға қол қойғандықтан, олар Страсбургтегі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың қарауына бағынады.

Адам құқықтары туралы философиялар

Адам құқықтарының қалай және неге әлеуметтік үміттердің бір бөлігіне айналатынын түсіндіру үшін бірнеше теориялық көзқарас ұсынылған. Адам құқықтары туралы ең ерте батыстық философиялық ойлардың бірі – олар түрлі философиялық немесе діни негіздерден туындайтын табиғи құқықтың өнімі. Басқа теориялар адам құқықтары биологиялық және әлеуметтік эволюция процесінде дамыған адамның әлеуметтік өнімі болып табылатын моральдық мінез-құлықты бекітеді (Дэвид Юмпен байланысты). Адам құқықтары заңның әлеуметтанулық теориясында және Макс Вебердің еңбектеріндегідей, ережелерді белгілеудің әлеуметтанулық үлгісі ретінде де сипатталады. Бұл көзқарастарға қоғамдағы адамдардың қауіпсіздік және экономикалық пайдаға қол жеткізу үшін (Джон Роулз сияқты) заңды биліктен ережелерді қабылдауы, яғни әлеуметтік келісімшартқа сәйкес өмір сүруі кіреді.

Табиғи құқықтар

Табиғи заң теориялары адам құқықтарын "табиғи" моральдық, діни немесе тіпті биологиялық тәртіпке негіздейді, ол уақытша адам заңдары мен дәстүрлерден тәуелсіз. Сократ және оның философиялық мұрагерлері Платон мен Аристотель табиғи әділдік немесе табиғи құқық (δικαιον φυσικον, латын ius naturale) бар екенін алға тартты. Олардың ішінде Аристотельді көбінесе табиғи заңның әкесі деп атайды, бірақ бұл дәлел негізінен Томас Аквиннің оның еңбегін түсіндіруіне байланысты. Табиғи әділдіктің бұл дәстүрінің табиғи заңға айналуы көбінесе стоиктерге байланысты. Алғашқы шіркеу әулиелерінің кейбірі сол кезге дейін бейдін болған табиғи заң тұжырымын христиан дініне енгізуге тырысты. Табиғи заң теориялары Томас Аквинскийдің, Франсиско Суарестің, Ричард Хукердің, Томас Гоббстың, Уго Гроцийдің, Самуэль фон Пуфендорфтың және Джон Локктың философияларында маңызды орын алды. 17 ғасырда Томас Гоббс барлық адамдар келісе алатын құқықтық позитивизмнің келісімшарттық теориясын құрды: олар іздеген нәрсе (бақыт) дау тудыруы мүмкін, бірақ олар қорқатын нәрсе (басқа біреудің қолынан зорлық-зомбылықпен өлім) төңірегінде кең консенсус қалыптастыра алады. Табиғи заң – бұл рационалды адамның өмір сүру және гүлдену үшін қалай әрекет ететіні. Бұл адамзаттың табиғи құқықтарын қарастыру арқылы анықталды, ал бұрын табиғи құқықтарды табиғи заңды қарастыру арқылы анықтауға болатын еді. Гоббс пікірінше, табиғи заңның үстемдік табуының жалғыз жолы – адамдардың биліктің бұйрықтарына бағынуы керек. Осыдан биленуші және билеуші арасындағы әлеуметтік келісімшарт теориясының негізі қаланды. Гюго Гроций өзінің халықаралық құқық философиясын табиғи заңға негіздеді. Ол былай деп жазды: "Тіпті құдіретті күш иесінің еркі де табиғи заңды өзгерте алмайды немесе жоя алмайды", ол "Құдай жоқ немесе ол адам ісіне немқұрайлы болса да объективті күшін сақтайды" (De iure belli ac pacis, Prolegomeni XI). Бұл танымал etiamsi daremus (non esse Deum) аргументі, ол табиғи заңды теологияға тәуелді етпеді. Джон Локк өзінің көптеген теориялары мен философиясына, әсіресе "Үкімет туралы екі трактат" кітабына табиғи заңды енгізді. Локк Гоббстың рецептін кері бұрып, егер билеуші табиғи заңға қарсы шығып, "өмірді, бостандықты және мүлікті" қорғамаса, адамдар ағымдағы мемлекетті құлатып, жаңасын құруға құқылы екенін айтты. Бельгиялық құқық философы Франк ван Дун либералды дәстүрдегі табиғи заңның секулярлық тұжырымын жасақтағандардың бірі. Сондай-ақ, адам құқықтарын жалпы адамдық қадір-қасиет тұжырымынан туындайтын ретінде анықтайтын табиғи заң теориясының жаңа және секулярлық формалары пайда болып келеді. "Адам құқықтары" термині "табиғи құқықтар" терминінен танымал болды, өйткені құқықтардың болуы үшін табиғи заң қажет емес деп жиі есептелмейді.

Natural law theories base human rights on a "natural" moral, religious or even biological order which is independent of transitory human laws or traditions. Socrates and his philosophic heirs, Plato and Aristotle, posited the existence of natural justice or natural right (, δικαιον φυσικον, Latin ius naturale). Of these, Aristotle is often said to be the father of natural law, although evidence for this is due largely to the interpretations of his work by Thomas Aquinas. The development of this tradition of natural justice into one of natural law is usually attributed to the Stoics. Some of the early Church fathers sought to incorporate the until then pagan concept of natural law into Christianity. Natural law theories have featured greatly in the philosophies of Thomas Aquinas, Francisco Suárez, Richard Hooker, Thomas Hobbes, Hugo Grotius, Samuel von Pufendorf, and John Locke. In the 17th century, Thomas Hobbes founded a contractualist theory of legal positivism on what all men could agree upon: what they sought (happiness) was subject to contention, but a broad consensus could form around what they feared (violent death at the hands of another). The natural law was how a rational human being, seeking to survive and prosper, would act. It was discovered by considering humankind's natural rights, whereas previously it could be said that natural rights were discovered by considering the natural law. In Hobbes' opinion, the only way natural law could prevail was for men to submit to the commands of the sovereign. In this lay the foundations of the theory of a social contract between the governed and the governor. Hugo Grotius based his philosophy of international law on natural law. He wrote that "even the will of an omnipotent being cannot change or abrogate" natural law, which "would maintain its objective validity even if we should assume the impossible, that there is no God or that he does not care for human affairs." (De iure belli ac pacis, Prolegomeni XI). This is the famous argument etiamsi daremus (non esse Deum), that made natural law no longer dependent on theology. John Locke incorporated natural law into many of his theories and philosophy, especially in Two Treatises of Government. Locke turned Hobbes' prescription around, saying that if the ruler went against natural law and failed to protect "life, liberty, and property," people could justifiably overthrow the existing state and create a new one. The Belgian philosopher of law Frank van Dun is one among those who are elaborating a secular conception of natural law in the liberal tradition. There are also emerging and secular forms of natural law theory that define human rights as derivative of the notion of universal human dignity. The term "human rights" has replaced the term "natural rights" in popularity, because the rights are less and less frequently seen as requiring natural law for their existence.

Адам құқықтары туралы басқа теориялар

Философ Джон Финнис адам құқықтары адамның жақсы өмір сүруінің қажетті жағдайларын құрудағы құралдық құндылығымен негізделгенін айтады. Мүдделер теориясы жеке мүдделерге сүйене отырып, басқа адамдардың құқықтарын құрметтеу міндетін көрсетеді. Биологиялық теория табиғи іріктеу контекстінде эмпатия мен игіліктің негізінде адамның әлеуметтік мінез-құлқының салыстырмалы көбею артықшылығын қарастырады. Философ Чжао Тиньян дәстүрлі адам құқықтары жүйесінің әмбебап бола алмайтынын, себебі ол Батыс мәдениетінің кездейсоқ ерекшеліктерінен туындағанын, ал бұрынғыдан айырылмайтын және шартсыз адам құқықтары тұжырымы әділеттілік принципімен қақтығыста екенін айтады. Ол құқықтардың жауапкершілікпен байланысқан "сенімге негізделген адам құқықтары" деп аталатын балама жүйені ұсынады.

Универсализм мен мәдени салыстырмалылық

Адам құқықтары туралы жалпы декларация, өзінің мәні бойынша, географиялық орнына, мемлекетіне, нәсіліне немесе мәдениетіне қарамастан, барлық адамдарға бірдей қолданылатын құқықтарды бекітеді. Мәдени релятивизмді жақтаушылар адам құқықтарының барлығы да жалпыға бірдей емес екенін, тіпті кейбір мәдениеттермен қақтығысатынын және олардың өмір сүруіне қауіп төндіретінін айтады. Релятивистік аргументтермен ең көп дауласатын құқықтар – әйелдер құқықтары. Мысалы, әйелдердің жыныс мүшелерін кесіп тастау Африка, Азия және Оңтүстік Американың әртүрлі мәдениеттерінде кездеседі. Бұл ешқандай діннің талабы емес, бірақ көптеген мәдениеттерде дәстүрге айналған. Халықаралық қауымдастықтың көп бөлігі мұны әйелдер мен қыздардың құқықтарын бұзу деп санайды және кейбір елдерде заңмен тыйым салынған. Универсализмді кейбіреулер мәдени, экономикалық немесе саяси империализм деп сипаттайды. Адам құқықтары туралы түсінік негізінен саяси либерализмге негізделген деп жиі айтылады, ол Еуропа, Жапония немесе Солтүстік Америкада қабылданғанмен, басқа жерлерде міндетті түрде стандарт ретінде қарастырылмайды. Мысалы, 1981 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымындағы Иран өкілі Саид Раджаи Хорасани өзінің елінің АДЖҰ-ға қатысты ұстанымын түсіндірерде, АДЖҰ-ның «яһуди-христиандық дәстүрдің секулярлық түсінігі» екенін, мұсылмандар ислам заңын бұзбай оны іске асыра алмайтынын айтты. Сингапурдың бұрынғы премьер-министрі Ли Куан Ю және Малайзияның премьер-министрі Махатхир бин Мохамад 1990 жылдары азиялық құндылықтар батыс құндылықтарынан едәуір өзгеше екенін, олар әлеуметтік тұрақтылық пен өркендеу үшін адалдық сезімін және жеке бостандықтан бас тартуды қамтитынын, сондықтан Азияда демократиядан гөрі авторитарлық үкімет орынды екенін мәлімдеді. Махатхирдің бұрынғы орынбасары бұл пікірге қарсы тұрды: text=Азаттық батыстық немесе азиялық емес деп айту – біздің дәстүрімізге, сондай-ақ тирания мен әділетсіздікке қарсы күресте өмірін берген ата-бабаларымызға құрметсіздік ету. Джон Локк және Джон Стюарт Милл сияқты әйгілі адам құқықтарын жақтаушыларының барлығы батыстық елдерден шыққандығы және олардың кейбіреулері империяларды басқаруға қатысқандығы жиі айтылады. Релятивистік аргументтер қазіргі заманғы адам құқықтарының барлық мәдениеттер үшін жаңа екенін ескермейді, олар 1948 жылғы АДЖҰ-дан кейін пайда болған. Сондай-ақ, АДЖҰ-ны көптеген түрлі мәдениеттер мен дәстүрлерді ұстанатын адамдар, соның ішінде АҚШ-тың рим-католик дінін ұстанатыны, қытай конфуцийлік философы, француз сионисі және Араб лигасының өкілі, басқалар жазған және Махатма Ганди сияқты ойшылдардың кеңестерін пайдаланған. Майкл Игнатьев мәдени релятивизмді адам құқықтарын бұзушы мәдениеттерде билікті қолданатындар қолданатын аргумент деп санайды және адам құқықтары бұзылған адамдар – биліксіздер екенін дәлелдейді. Бұл универсализм мен релятивизмді бағалаудағы қиындық белгілі бір мәдениетті кім бейнелейтініне байланысты екенін көрсетеді. Универсализм мен релятивизм арасындағы пікірталас толыққанды болмаса да, бұл академиялық талқылау, өйткені барлық халықаралық адам құқықтары туралы құжаттар адам құқықтарының жалпыға бірдей қолданылатын қағидасына сәйкес келеді. 2005 жылғы Дүниежүзілік саммит халықаралық қауымдастықтың осы қағидаға берік адалдығын растады: text=Адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға ортақ сипаты күмәнсіз.

The Universal Declaration of Human Rights enshrines, by definition, rights that apply to all humans equally, whichever geographical location, state, race or culture they belong to. Proponents of cultural relativism suggest that human rights are not all universal, and indeed conflict with some cultures and threaten their survival. Rights which are most often contested with relativistic arguments are the rights of women. For example, female genital mutilation occurs in different cultures in Africa, Asia and South America. It is not mandated by any religion, but has become a tradition in many cultures. It is considered a violation of women's and girl's rights by much of the international community, and is outlawed in some countries. Universalism has been described by some as cultural, economic or political imperialism. In particular, the concept of human rights is often claimed to be fundamentally rooted in a politically liberal outlook which, although generally accepted in Europe, Japan or North America, is not necessarily taken as standard elsewhere. For example, in 1981, the Iranian representative to the United Nations, Said Rajaie Khorassani, articulated the position of his country regarding the UDHR by saying that the UDHR was "a secular understanding of the Judeo Christian tradition", which could not be implemented by Muslims without trespassing the Islamic law. The former Prime Ministers of Singapore, Lee Kuan Yew, and of Malaysia, Mahathir bin Mohamad both claimed in the 1990s that Asian values were significantly different from western values and included a sense of loyalty and foregoing personal freedoms for the sake of social stability and prosperity, and therefore authoritarian government is more appropriate in Asia than democracy. This view is countered by Mahathir's former deputy:

text=To say that freedom is Western or unAsian is to offend our traditions as well as our forefathers, who gave their lives in the struggle against tyranny and injustices.|author=Anwar Ibrahim|source=in his keynote speech to the Asian Press Forum title Media and Society in Asia, 2 December 1994

Singapore's opposition leader Chee Soon Juan also states that it is racist to assert that Asians do not want human rights. An appeal is often made to the fact that influential human rights thinkers, such as John Locke and John Stuart Mill, have all been Western and indeed that some were involved in the running of Empires themselves. Relativistic arguments tend to neglect the fact that modern human rights are new to all cultures, dating back no further than the UDHR in 1948. They also do not account for the fact that the UDHR was drafted by people from many different cultures and traditions, including a US Roman Catholic, a Chinese Confucian philosopher, a French Zionist and a representative from the Arab League, amongst others, and drew upon advice from thinkers such as Mahatma Gandhi. Michael Ignatieff has argued that cultural relativism is almost exclusively an argument used by those who wield power in cultures which commit human rights abuses, and that those whose human rights are compromised are the powerless. This reflects the fact that the difficulty in judging universalism versus relativism lies in who is claiming to represent a particular culture. Although the argument between universalism and relativism is far from complete, it is an academic discussion in that all international human rights instruments adhere to the principle that human rights are universally applicable. The 2005 World Summit reaffirmed the international community's adherence to this principle:

text=The universal nature of human rights and freedoms is beyond question.|source=2005 World Summit, paragraph 120

Жалпыға ортақ юрисдикция мен мемлекеттік егемендік

Жалпыға бірдей сот юрисдикциясы – халықаралық құқықтағы даулы қағида, онда мемлекеттер қылмыстық юрисдикцияны олардың жасаған қылмысы айыптаушы мемлекеттің шекарасынан тыс жерде болған адамдарға қатысты талап етеді, олардың ұлттығына, тұрғылықты жеріне немесе айыптаушы елмен кез келген байланысына қарамастан. Мемлекет өзінің талабын жасалған қылмыстың барлық адамзатқа қарсы қылмыс саналатыны және оны жазалауға кез келген мемлекеттің құқығы бар деген негізбен қорғайды. Сондықтан, жалпыға бірдей сот юрисдикциясы тұжырымы белгілі бір халықаралық нормалардың erga omnes, яғни бүкіл әлемдік қауымдастыққа тиесілі екендігі, сондай-ақ jus cogens тұжырымымен тығыз байланысты. 1993 жылы Бельгия басқа елдерде адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша өз сотының юрисдикциясын беру үшін жалпыға бірдей юрисдикция туралы заң қабылдады, ал 1998 жылы Аугусто Пиночет испандық судья Балтасар Гарзонның жалпыға бірдей юрисдикция қағидасы бойынша қозғалған қылмыстық іс бойынша Лондонда тұтқындалды. Бұл қағиданы Amnesty International және басқа да адам құқықтары ұйымдары қолдайды, себебі олар белгілі бір қылмыстардың халықаралық қауымдастыққа тұтастай қауіп төндіретініне және қауымдастықтың әрекет етуге моральдық міндеті бар екеніне сенеді, бірақ басқалары, соның ішінде Генри Киссинджер, мемлекеттік егемендіктің басым екенін айтады, өйткені басқа елдерде жасалған құқық бұзушылықтар мемлекеттердің егемендік мүддесінен тыс және мемлекеттер бұл қағиданы саяси мақсаттарда пайдалана алады.

Мемлекеттік және мемлекеттік емес қатысушылар

Компаниялар, үкіметтік емес ұйымдар, саяси партиялар, бейресми топтар және жеке тұлғалар мемлекеттік емес актерлер деп аталады. Мемлекеттік емес актерлер де адам құқықтарын бұзуға қатысуы мүмкін, бірақ Халықаралық гуманитарлық құқық жеке тұлғаларға қатысты қолданылғаннан басқа, адам құқықтары заңдарына бағынбайды. Көпұлттық компаниялар әлемде маңызды рөл атқарады және көптеген адам құқықтары бұзушылықтарына жауапты. Үкіметтердің іс-қимылдарына қатысты құқықтық және моральдық орта жетілгенмен, көпұлттық компанияларды қоршаған орта даулы және нақты анықталмаған. Көпұлттық компаниялар көбінесе өздерінің жауапкершілігін акционерлеріне, ал емес олардың іс-қимылдарына ұшыраған адамдарға қарастырады. Мұндай компаниялар көбінесе өздері жұмыс істейтін мемлекеттердің экономикасынан үлкен және маңызды экономикалық және саяси күшке ие. Компаниялардың адам құқықтары саласындағы қызметін реттейтін халықаралық шарттар жоқ, ал ұлттық заңнамалар әртүрлі. БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының тамақ құқығы жөніндегі арнайы баяндамашысы Жан Зиглер 2003 жылғы баяндамасында былай деді: text= ұлтаралық корпорациялардың күшінің артуы және жекешелендіру, реттеуді азайту және мемлекеттік функцияларды шектеу арқылы олардың ықпалын кеңейтуі корпорацияларды адам құқықтары стандарттарына сәйкес міндеттеу және олардың билік позициясын теріс пайдалану мүмкіндігін шектеу үшін міндетті құқықтық нормаларды әзірлеу уақыты келді. Адам құқықтары жөніндегі комиссия оларды 2004 жылы қарастырды, бірақ олар корпорациялар үшін міндетті емес және бақыланбайды. Сонымен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаты 10, 2030 жылға қарай тиісті заңнаманы қабылдау арқылы теңсіздікті едәуір төмендетуге бағытталған.

Companies, NGOs, political parties, informal groups, and individuals are known as non State actors. Non State actors can also commit human rights abuses, but are not subject to human rights law other than International Humanitarian Law, which applies to individuals. Multinational companies play an increasingly large role in the world, and are responsible for a large number of human rights abuses. Although the legal and moral environment surrounding the actions of governments is reasonably well developed, that surrounding multinational companies is both controversial and ill defined. Multinational companies often view their primary responsibility as being to their shareholders, not to those affected by their actions. Such companies are often larger than the economies of the states in which they operate, and can wield significant economic and political power. No international treaties exist to specifically cover the behavior of companies with regard to human rights, and national legislation is very variable. Jean Ziegler, Special Rapporteur of the UN Commission on Human Rights on the right to food stated in a report in 2003:

text=the growing power of transnational corporations and their extension of power through privatization, deregulation and the rolling back of the State also mean that it is now time to develop binding legal norms that hold corporations to human rights standards and circumscribe potential abuses of their position of power.|author=Jean Ziegler

In August 2003, the Human Rights Commission's Sub Commission on the Promotion and Protection of Human Rights produced draft Norms on the responsibilities of transnational corporations and other business enterprises with regard to human rights. These were considered by the Human Rights Commission in 2004, but have no binding status on corporations and are not monitored. Additionally, the United Nations Sustainable Development Goal 10 aims to substantially reduce inequality by 2030 through the promotion of appropriate legislation.

Сын

Адам құқықтарының жалпыға ортақ екенін жоққа шығаратындар, адам құқықтарының "еуропалық, яһуди-христиандық және/немесе ағартушылық мұрадан (көбінесе Батыс деп аталады) туындаған Батыс концепциясы екенін және "Батыс" қоғамдарының шарттары мен құндылықтарын қабылдамаған басқа мәдениеттер оны пайдалана алмайды" деп мәлімдейді. Адам құқықтарын сынға түсетін оңшылдар оларды "шындыққа келмейтін және іске асырылмаған нормалар, сондай-ақ мемлекеттік егемендікке қанағаттандырылмаған араласулар" деп санайды, ал солшылдар адам құқықтарының "прогрессивті мақсаттарға жетуге жетпейтінін немесе оған жақсырақ жолдардың алдын кесетінін" айтады.

Негізгі дереккөздер

Ишай, Мишелин, ред. Адам құқықтары оқырманы: Көне заманнан бүгінгі күнге дейінгі маңызды саяси мақалалар, сөздер және құжаттар (2-ші басылым. 2007) үзіндісі.