Кіріспе

Азаматтық құқықтар мен бостандықтар – жеке тұлғаға берілген нақты құқықтарды қамтамасыз етеді. Азаматтық бостандықтар – үкіметтердің конституция, заң немесе сот шешімі арқылы заңмен белгіленген тәртіппен шектемеуге міндетті кепілдіктері мен бостандықтары. Бұл терминнің көлемі елдер арасында өзгеше болуы мүмкін, бірақ азаматтық бостандықтарға дін еркіндігі, баспасөз бостандығы, ой-пікір еркіндігі, жиналыс бостандығы, қауіпсіздік және бостандық құқығы, жеке өмірге құқық, заң алдындағы теңдік және әділ сот процесіне құқық, әділ сотқа құқық және өмірге құқық кіруі мүмкін. Басқа азаматтық бостандықтарға мүлікке ие болу құқығы, өзін-өзі қорғау құқығы және дене еңбегінің құқығы жатады. Азаматтық бостандықтар мен басқа да бостандық түрлері арасындағы айырмашылықтардың ішінде позитивтік бостандықтар/позитивтік құқықтар мен негативтік бостандықтар/негативтік құқықтар арасындағы айырмашылықтар бар.

Шолу

Қазіргі көптеген елдердің конституциясы, құқықтар туралы заңдары немесе азаматтық бостандықтарды тізімдеп, кепілдік беруге бағытталған басқа конституциялық құжаттары бар. Басқа елдер де түрлі заңдық шаралар арқылы осыған ұқсас заңдарды қабылдады, соның ішінде Еуропалық адам құқықтары конвенциясы және Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімге қол қойып, ратификациялау арқылы немесе осы конвенцияларды қолдануға енгізу арқылы. Кейбір азаматтық бостандықтардың болуы, сондай-ақ көптеген азаматтық құқықтардың шегі де даулы мәселелер болып табылады. Мүлік құқықтары, репродуктивтік құқықтар және азаматтық неке сияқты мәселелерге қатысты пікірлер қарама-қайшы. Авторитарлық режимдерде үкіметтік цензура азаматтық бостандықтарға кедергі келтірген жағдайда, кейбір азаматтық бостандықтарды қолдайтындар сөз бостандығын, жеке өмірдің құпиялылығын және анонимділікті қамтамасыз ету үшін анонимділік құралдарын пайдалануды ұсынады. Терроризм мен соғыс факторлары қоғамның азаматтық бостандықтарды мойындау деңгейіне әсер етеді. Құрбандықтары жоқ қылмыстардың болуы азаматтық бостандықтарды шектеуге жата ма, жоқ па деген мәселе де дау тудырады. Соғыс немесе төтенше жағдай кезінде кейбір азаматтық бостандықтарды тоқтату немесе өзгерту мәселесі, соның ішінде мұндай шаралар қашан және қаншалықты көлемде қабылдалуы керек деген сұрақтар да талқылауға ашық. Азаматтық бостандықтардың ресми тұжырымы 1215 жылы қабылданған ағылшын құқықтық хартасы – Магна Хартаға, ал одан бұрынғы Бостандықтар Хартасына дейін жетеді.

Қытай

Қытай Халық Республикасының Конституциясы (оның тек Қытай материгіне ғана қолданылады, Гонконг, Макао және Тайваньқа емес), әсіресе оның Азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттері, көптеген азаматтық бостандықтарды қорғайтынын жариялайды. Қытай материгінен бөлінген Тайваньның өз Конституциясы бар. 1982 жылғы Конституция азаматтық бостандықтарды кепілдік бергенімен, Қытай үкіметі көбінесе "мемлекеттік билікті құлатпау" және "мемлекеттік құпияларды сақтау" баптарын қолданып, Қытай Коммунистік партиясын (ҚКП) және мемлекеттік басшыларды сынағандарды түрмеге қамап отырады.

Үндістан

Конституцияның 3-бөлігінде қамтылған негізгі құқықтар барлық үндістерге өз өмірлерін бейбітшілікпен, Үндістан азаматтары ретінде өткізуге мүмкіндік беретін бостандықтарға кепілдік береді. Алты негізгі құқық – теңдік құқығы, бостандық құқығы, қанаушылыққа қарсы құқық, дін бостандығына құқық, мәдени және білім беру құқықтары және конституциялық құқықтарды қорғау құралдары. Бұл құқықтар көбінесе либералды демократияларға тән, елдің негізгі заңына енгізілген және сот арқылы қорғалатын жеке құқықтарды қамтиды. Осы құқықтарды бұзу жағдайында, сот шешімімен, Индияның Қылмыстық кодексінде көзделген жазалар қолданылады. Бұл құқықтар абсолютті емес және конституциялық түзетулерден қорғалмайды. Олар тәуелсіздікке дейінгі әлеуметтік тәжірибенің теңсіздіктерін жоюға бағытталған. Атап айтқанда, олар қол сұғылмаушылықты жойды және дін, нәсіл, каста, жыныс немесе туған жеріне қарамастан кемсітушілікке тыйым салды. Олар адам саудасына және еркін еңбекке тыйым салады. Этностық және діни азшылықтардың мәдени және білім беру құқықтарын қорғап, оларға өз тілдерін сақтауға және өз білім беру мекемелерін басқаруға мүмкіндік береді. Барлық адамдар, нәсіліне, дініне, кастасына немесе жынысына қарамастан, негізгі құқықтарын қорғау үшін Жоғарғы сотқа немесе Жоғарғы сотқа жүгінуге құқылы. Зардап шеккен тараптың өзі жүгінуі міндетті емес. Қоғамдық мүдде үшін кез келген адам олардың атынан сотқа шағымдануға құқылы. Бұл «қоғамдық мүддедегі сот процесі» деп аталады. Жоғарғы сот және Жоғарғы сот судьялары бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мәліметтер негізінде өздігінен де әрекет ете алады. Негізгі құқықтар теңдікке баса назар аударады, барлық азаматтарға олардың әлеуметтік жағдайына қарамастан, мемлекеттік мекемелерге қол жеткізуге және қорғау алуға кепілдік береді. Өмір сүру және жеке бостандық құқығы кез келген ұлттың азаматтарына қолданылады, ал сөз және пікір білдіру бостандығы сияқты басқа құқықтар тек Үндістан азаматтарына (соның ішінде резидент емес Үндістан азаматтарына) ғана қолданылады. Мемлекеттік қызметке орналасу мәселесіндегі теңдік құқығы Үндістанның шетелдік азаматтарына берілмейді. Негізгі құқықтар негізінен жеке тұлғаларды кез келген мемлекеттік қасақана әрекеттерден қорғайды, бірақ кейбір құқықтар жеке тұлғаларға да қатысты қолданылады. Мысалы, конституция қол сұғылмаушылықты жояды және бегарға тыйым салады. Бұл ережелер мемлекеттік әрекеттерді де, жеке тұлғалардың әрекеттерін де бақылайды. Негізгі құқықтар абсолютті емес және ұлттық мүдделерді қорғау үшін қажетті, ақылға қонымды шектеулерге жатады. «Кесавананда Бхарати мен Керала штаты» ісінде Жоғарғы сот конституцияның барлық ережелері, соның ішінде негізгі құқықтар да өзгертілуі мүмкін деген шешім шығарды. Алайда, парламент конституцияның негізгі құрылымын – зайырлылық, демократия, федерализм, биліктің бөлінуі сияқты қағидаларды өзгерте алмайды. Бұл шешім көбінесе «Негізгі құрылым туралы ілім» деп аталады және ол Үндістан тарихының маңызды бөлігі ретінде кеңінен танылған. 1978 жылғы «Манека Ганди мен Үндістан Одағы» ісінде Жоғарғы сот осы ілімнің парламенттік заңнамадан жоғары тұратын маңыздылығын растады. Үкімге сәйкес, егер парламенттік акт конституцияның негізгі құрылымын бұзса, ол заң болып саналмайды. Бұл маңызды кепілдік негізгі құқықтардың қасиеттілігін сақтаудағы сот тәуелсіздігінің бірегей мысалы ретінде қарастырылды. Негізгі құқықтарды тек конституциялық түзету арқылы ғана өзгертуге болады, сондықтан олардың енгізілуі атқарушы билікке ғана емес, сонымен қатар парламентке және штаттық заң шығару органдарына да бақылау құралы болып табылады. Төтенше жағдай режимі енгізілген кезде, ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті сақтау мақсатында 19-бапта көзделген құқықтар (сөз, жиналыс және қозғалыс бостандығы және т.б.) уақытша тоқтатылуы мүмкін. Президент бұйрық арқылы конституциялық жазбаша шағымдарды да тоқтата алады.

Жапония

1947 жылдан бері конституциялық монархиясы бар және әлеуметтік жағынан «өзгерістер біртіндеп болатын консервативті қоғам» ретінде танымал Жапонияның конституциясы бар, оның негізінде мықты құқықтар туралы заң жатыр (III тарау. Халықтың құқықтары мен міндеттері). Ол көп жағынан 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға дейінгі АҚШ Конституциясына ұқсайды, себебі ол Жапонияның одақтас әскерлері басып алған кезеңде қабылданды. Бұл конституция биліктегі элитаға жат сияқты сезінуі мүмкін, бірақ қарапайым халыққа «өздерінің сенімсіз басшыларына көңілі толмаған және мағыналы өзгерістерді қолдаған» еді. Конституция негізгі жеке бостандықтар мен құқықтарды қамтамасыз етуге ұмтылады, олар 10-дан 40-қа дейінгі баптарда егжей-тегжейлі қарастырылған. Адамның қадір-қасиетіне қатысты баптардың ең маңыздысы – 25-баптың 1-тармағы, ол барлық «адамдардың салауатты және мәдениетті өмір сүрудің ең төменгі деңгейін сақтауға құқығы бар» екенін кепілдіктейді. Осы либералды конституция қабылданғанмен, оны көбінесе «Соғыстан кейінгі конституция» (戦後憲法, Sengo Kenpō) немесе «Бейбітшілік конституциясы» (平和憲法, Heiwa Kenpō) деп атайды, жапондық басқарушы элиталардың инклюзивті, ашық және плюралистік қоғамды құруға күш салуы қиын болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және 1952 жылы одақтас әскерлерінің кетуінен кейін де Жапония соғыс қылмыстарын мойындамағаны, діни дискриминацияны және баспа бостандығын жеткіліксіз сақтағаны, балаларға, азшылықтарға, шетелдіктерге және әйелдерге қатысты қарым-қатынасы, оның жазалаушы қылмыстық сот жүйесі және соңғы кезде ЛГБТ адамдарына қарсы жүйелі бейтараптық танытпағаны үшін халықаралық сынға ұшырады. Жапондықтардың құқықтар туралы заңға алғашқы тырысы 19 ғасырдың Мэйдзи конституциясында (1890 ж.) болды, ол пруссиялық (1850) және британдық конституцияларды негізгі үлгілер ретінде алды. Алайда, ол заң үстемдігінің практикасында да, халықтың күнделікті өмірінде де аз әсер етті. Сондықтан, жеке құқықтар үшін күрестің қысқа және қасақана біртіндеп дамыған тарихы және үкімет пен қоғамның араласуына қарсы қорғау Жапонияны жалпы және жеке бостандықтың чемпионына айналдырмады. Конституциялық ғалым Шигенори Мацуидің сөзіне сәйкес, Жапонияның әлеуметтік мәдениеті мен оның қабылдағандай болып көрінетін либералды конституционализм арасындағы қарама-қайшылықтарға қарамастан, ел заңның түсінігі мен практикасы арасындағы алшақтықты жабуға қарай жылжуда. Бұл тенденция ұзақ мерзімді перспективада анық көрінеді. Мысалдардың бірі ретінде, Парламент (екі палаталы заң шығарушы орган) 1979 жылы Адам құқықтары туралы халықаралық жарғыны ратификациялады, ал 1985 жылы ерлер мен әйелдердің тең мүмкіндіктері туралы заң қабылдады, бұл шаралар демократиялық және қатысушы қоғамға қарай маңызды қадамдар ретінде жарияланды. 2015 жылы ол Кореямен жапондықтар басып алған кезеңде болған «жайлаған әйелдер» деп аталатын құқық бұзушылықтар үшін өтемақы төлеу туралы келісімге келді. Алайда, адам құқықтары жөніндегі ұйымдар мен аман қалғандардың отбасылары бұл келісімді жомарт емес және қорлаушылық деп айыптады. Жапон үкіметі өзінің ресми сайтында адам құқықтарымен байланысты түрлі проблемаларды атап көрсетті. Олардың арасында балаларды зорлық-зомбылыққа ұшырату (мысалы, қорлау, дене жазасы, балаларды жыныстық зорлыққа ұшырату, балаларды жезөкшелікпен айналысу және балалар порнографиясы), қарттар мен мүгедектерге жиі немқұрайлы қарау және жаман қарым-қатынас жасау, буракуминге (дискриминацияға ұшыраған топ) қарсы талаптар, айну халқы (Жапонияның жергілікті халқы), шетелдік азаматтар, ЖИТС/АИДС жұқтырғандар, Хансен ауруымен ауыратын адамдар, жазасын өтегеннен кейін түрмеден босатылғандар, қылмыс құрбандары, интернет арқылы адам құқықтары бұзылғандар, баспанасыз адамдар, гендерлік сәйкестік бұзылыстары бар адамдар және әйелдер кіреді. Үкімет сонымен қатар жұмыс орындарында және қоғамдағы басқа да функцияларда гендерлік бейімділік және жыныстық бағытқа стандартты сілтеме жасаумен байланысты жүйелі проблемаларды тізімдейді. Ұлттық және халықаралық адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бұл тізімді мемлекеттік саясатқа байланысты адам құқықтарын бұзуды қамти отырып, кеңейтеді, мысалы, дайё кангоку жүйесінде (ауыстыру түрмесі) және қылмыстық күдіктілерді тексеру әдістерінде. Бұл агенттіктердің және қарапайым адамдардың күш-жігері нәтижесін беріп жатыр. 2016 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті Жапонияның адам құқықтары көрсеткіштері жақсару белгілерін көрсетіп отырғанын мәлімдеген есеп жариялады.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция, оған Еуропа елдерінің көбі (Беларусьтен басқа) мүше, бірқатар азаматтық еркіктерді тізбектей келістіреді және түрлі Еуропа мемлекеттерінде конституциялық күші әртүрлі.

Чехия

Бархаттық революциядан кейін Чехословакияда конституциялық қайта жаңарту болды. 1991 жылы Конституциямен тең құқықтық күшке ие "Негізгі құқықтар мен бостандықтар хартасы" қабылданды. Чехия Республикасы Чехословакия таратылғаннан кейін аталған Хартаны толығымен сақтап келді, ол 2/1993 Coll. заңы ретінде бекітілді (Конституция – No. 1).

Франция

1789 жылы Францияның Адам және азамат құқықтары туралы жарияланымы көптеген жеке бастық бостандықтарды тізімдеді және конституциялық күшке ие.

Германия

Германия конституциясы, "Grundgesetz" (әдеби мағынасында "Негізгі заң"), азаматтық бостандықтардың толық тізімімен басталады және 1-бабында былай делінген: "Адамның қадір-қасиеті бұзылмайтын, оны құрметтеу және қорғау – барлық мемлекеттік биліктің міндеті". "Австрия жүйесі" бойынша, азаматтар өздерінің азаматтық құқықтары бұзылған деп есептесе, Германия Федералдық Конституциялық сотына ("Bundesverfassungsgericht") шағымдануға құқылы. Бұл рәсім жылдар бойы Германия заңнамасын айтарлықтай қалыптастырды.

Ұлыбритания

Ұлыбританиядағы азаматтық бостандықтар 1215 жылғы Магна-Картаға, сондай-ақ 17 ғасырғы ортақ құқық пен заңдарға, мысалы, 1628 жылғы Құқық туралы петицияға, 1679 жылғы Хабеас Корпус заңына және 1689 жылғы Құқықтар туралы заңға дейін жетеді. Осы заңдардың бір бөлігі бүгінге дейін қолданыста болып, басқа заңнамалар мен конвенциялармен толықтырылады, олар Біріккен Корольдіктің жазылмаған Конституциясын құрайды. Бұдан өзге, Ұлыбритания адам құқықтары мен азаматтық бостандықтарды қамтитын Еуропалық адам құқықтары конвенциясына қол қойған ел. 1998 жылғы Адам құқықтары заңы Конвенцияның көп бөлігін тікелей Ұлыбритания заңнамасына енгізеді. 2008 жылдың маусым айында сол кездегі оппозициялық ішкі істер министрі Дэвид Дэвис, сол кездегі Лейбористік үкіметтің «азаматтық бостандықтарды шектеуіне» наразылық білдіре отырып, парламенттік мандатын тастады және азаматтық бостандықтар платформасымен қайта сайланды (бірақ оған басқа ірі партиялардың кандидаттары қарсы шыққан жоқ). Бұл терроризмге қарсы заңдарға, әсіресе сотқа дейінгі ұстау мерзімін ұзартуға байланысты болды, көптеген адамдар бұл шараны Магна-Картада орнатылған хабеас корпустың бұзылуы деп санайды.

Ресей

Ресей Федерациясының Конституциясы теориялық тұрғыдан АҚШ-тағыдай көптеген құқықтар мен азаматтық бостандықтарды кепілдейді, бірақ қару ұстау құқығын қоспағанда, яғни: сөз бостандығы, дін бостандығы, бірлесу және жиналыс бостандығы, тіл таңдау бостандығы, заңмен қорғалатын сот процесі, жеке өмірге қатысты құпиялылық, дауыс беру бостандығы, білім алу құқығы және т.б. Дегенмен, Amnesty International сияқты адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар Владимир Путиннің авторитарлық үрдіс күшейген кезеңде сөз бостандығын, жиналыс бостандығын және қауымдастық бостандығын қатты шектегенін ескертті.

Канада

Канада Конституциясы АҚШ Конституциясындағы сияқты көптеген құқықтарды кепілдейтін Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасын қамтиды. Харта мүліктің есіміне немесе оны қорғауға қатысты ешнәрсе айтпайды.

Мексика

Мексика конституциясы 1917 жылдың 5 ақпанында ратификацияланды. АҚШ Конституциясына ұқсас, Мексика Біріккен Штаттары барлық азаматтарға өркендеу еркіндігіне құқық береді, бірақ бұл құқық абсолютті емес (мысалы, балалар порнографиясы, өлім туралы қорқыту және қаралап айту сөз еркіндігінен тысқары жатады, ал бұзушылар жазаға тартылуы мүмкін). Дегенмен, АҚШ және Канададан өзгеше, Мексикада азаматтыққа қатысты шектеулер қатаңырақ. Мысалы, заңды қорғау органдарында, заң шығарушы органдарында қызмет етуге немесе қарулы күштерге қатысуға тек Мексикада туған адамдар ғана құқылы. Сондай-ақ, Мексикада туған әрбір адамның азаматтығынан айырылуына жол берілмейді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Конституциясы, әсіресе оның Құқықтар туралы заңы, азаматтық бостандықтарды қорғайды. Он төртінші түзетуді қабылдау артықшылықтар немесе иммунитеттер, процестік тәртіп және тең қорғау ережелерін енгізу арқылы азаматтық бостандықтарды одан әрі нығайтты. АҚШ-тағы адам құқықтары көбінесе азаматтық құқықтар деп аталады, олар – барлық адамдардың құқықтары, артықшылықтары мен иммунитеттері. Бұл саяси құқықтардан ерекшеленеді, олар сайлауға қатысуға құқылы адамдарға – үміткерлерге немесе сайлаушыларға тән құқықтар. Ұлыбританиядағы сайлау құқығының жоқтығы кезінде бұл айырмашылық маңызды болды, себебі көптеген адамдар дауыс беруге құқылы емес еді, бірақ өмір сүру, бостандық және бақытты іздеу құқығынан туындайтын негізгі бостандықтарға ие болды. Бүгінде американдықтардың көпшілігі сайлау құқығына ие болғандықтан бұл айырмашылықтың маңызы азайды. Азаматтық құқықтар енді сайлауға қатысу және сайлауда өзін-өзі таныту сияқты саяси құқықтарды да қамтиды және жалпы азаматтық бостандықтармен бірге оң құқықтар немесе теріс құқықтар ретінде жіктеледі. Түпкілікті американдық тайпалық үкіметтер өз мүшелеріне егемендік құқығын сақтап отырғандықтан, 1968 жылы АҚШ Конгресі тайпа мүшелеріне Құқықтар туралы заңның көп бөлігін қолданатын заңды қабылдады, оның күші негізінен тайпалық соттар арқылы жүзеге асырылады. 1988 жылғы Азаматтық бостандықтар туралы заңға президент Рональд Рейган 1988 жылдың 10 тамызында қол қойды. Бұл заң Конгресс тарапынан қабылданды, ол АҚШ үкіметінің кемсітушілік әрекеттері салдарынан мүліктерінен және бостандықтарынан айырылған жапондық текті азаматтарға ресми түрде кешірім сұрау мақсатын көздеді. Бұл заң үкіметтің әртүрлі салаларында көптеген басқа да артықшылықтарды қамтамасыз етті. Қаржы министрлігінің құрамында азаматтық бостандықтарды насихаттау қоры құрылды. Ол Бас прокурорға осы заңның салдарына ұшыраған әрбір адамды анықтап, табуды және оларға азаматтық бостандықтарды насихаттау қорынан 20 000 доллар төлеуді тапсырды. Сондай-ақ, бұл қордан қаржы жұмсау үшін директорлар кеңесі құрылды. Соңында, комиссия жасаған немесе алған барлық құжаттар мен жазбаларды АҚШ архивішісі сақтауы тиіс деп белгіленді.