Жеке бостандық құқықтары және азаматтық еркіндіктер
Civil and political rights
Азаматтық және саяси құқықтар – жеке адамның бостандығын қорғайды. Дискриминациядан қорғау, ой еркіндігі, сайлау құқығы сияқты маңызды жайттарды қамтиды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жеке адамның бостандығын басқа әлеуметтік субъектілердің бұзуына жол бермейтін құқықтар
Rights preventing the infringement of personal freedom by other social actors
Азаматтық және саяси құқықтар – адамдардың үкіметтер, әлеуметтік ұйымдар және жеке тұлғалар тарапынан бостандығының бұзылуынан қорғайтын құқықтар класы. Олар адамның қоғам мен мемлекеттің азаматтық және саяси өміріне қатысуға құқығын қамтамасыз етеді. Азаматтық құқықтарға әдетте адамдардың физикалық және психикалық толықтығы, өмірі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету, кемсітуден қорғау, жеке өмірге құқық, ой, сөз, дін, баспасөз, жиналыс және қозғалыс бостандығы кіреді. Саяси құқықтар заңдағы табиғи әділдікті (процестік әділдікті) қамтиды, мысалы, айыпталушының құқықтары, оның ішінде әділ сот процесіне құқығы; заңмен белгіленген тәртіп; шағымдану немесе заңгерлік көмек іздеу құқығы; азаматтық қоғам мен саясатқа қатысу құқықтары, мысалы, бірлестік құру, жиналу, петиция беру, өзін-өзі қорғау және дауыс беру құқығы. Азаматтық және саяси құқықтар халықаралық адам құқықтарының бастапқы және негізгі бөлігін құрайды. Олар 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның бірінші бөлігін құрайды (экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар екінші бөлігін құрайды). Адам құқықтарының үш буынының теориясы осы құқықтарды «бірінші буын құқықтары» деп санайды, ал теріс және оң құқықтардың теориясы оларды жалпы теріс құқықтар деп қарастырады.
Civil and political rights are a class of rights that protect individuals' freedom from infringement by governments, social organizations, and private individuals. They ensure one's entitlement to participate in the civil and political life of society and the state. Civil rights generally include ensuring peoples' physical and mental integrity, life, and safety, protection from discrimination, the right to privacy, the freedom of thought, speech, religion, press, assembly, and movement. Political rights include natural justice (procedural fairness) in law, such as the rights of the accused, including the right to a fair trial; due process; the right to seek redress or a legal remedy; and rights of participation in civil society and politics such as freedom of association, the right to assemble, the right to petition, the right of self defense, and the right to vote. Civil and political rights form the original and main part of international human rights. They comprise the first portion of the 1948 Universal Declaration of Human Rights (with economic, social, and cultural rights comprising the second portion). The theory of three generations of human rights considers this group of rights to be "first generation rights", and the theory of negative and positive rights considers them to be generally negative rights.
Тарих
"Азаматтық құқықтар" термині латын тіліндегі jus civis (азаматтың құқығы) деген сөздің аудармасы болып табылады. Рим азаматтары еркін (libertas) немесе тәуелді (servitus) болуы мүмкін еді, бірақ олардың барлығы заң алдында құқықтарға ие болды. 313 жылғы Милан жарлығынан кейін бұл құқықтар дін бостандығын да қамтыды; алайда, 380 жылғы Салоника жарлығы Рим империясының барлық поддандыларынан католик дінін қабылдауды талап етті. Орта ғасырларда римдік құқық доктринасы жоғалып кетті, бірақ христиан доктринасына сүйене отырып, жалпыға ортақ құқықтар туралы талаптарды қоюға болады. Кетт көтерілісінің (1549) көшбасшыларының айтуынша, "барлық құлдар босатылуы мүмкін, себебі Құдай барлығын Өзінің құнды қанымен азат етті". 17 ғасырда ағылшын заңгері сэр Эдвард Кок ағылшындар тарихи түрде осы құқықтарға ие болғанын дәлелдеп, азаматтыққа негізделген құқықтар идеясын қайта жаңғыртты. Англия Парламенті 1689 жылы Ағылшын құқықтарының биллі қабылдады. Бұл Джордж Мейсон мен Джеймс Мэдисон 1776 жылы Вирджинияның Құқықтар декларациясын жасай отырып, одан шабыттанды. Вирджиния декларациясы АҚШ-тың Құқықтар билліне (1789) зор әсер етті. Заңмен азаматтық құқықтың алынуы "азаматтық шектеулерге" әкеп соқтырады. 19 ғасырдың басында Ұлыбританияда "азаматтық құқықтар" термині көбінесе католиктерге қатысты осындай заңдық кемсіту мәселесін білдірді. Парламентте азаматтық құқықтарды қолдау екіге бөлінді, көптеген саясаткерлер католиктердің азаматтық шектеулерімен келісті. 1829 жылғы Рим католиктеріне көмек көрсету туралы акт олардың азаматтық құқықтарын қалпына келтірді. АҚШ-та азаматтық құқықтар термині расизмге қарсы күрескен азаматтық құқықтар қозғалысымен (1954–1968 жж.) байланысты.
The phrase "civil rights" is a translation of Latin jus civis (right of the citizen). Roman citizens could be either free (libertas) or servile (servitus), but they all had rights in law. After the Edict of Milan in 313, these rights included the freedom of religion; however, in 380, the Edict of Thessalonica required all subjects of the Roman Empire to profess Catholic Christianity. Roman legal doctrine was lost during the Middle Ages, but claims of universal rights could still be made based on Christian doctrine. According to the leaders of Kett's Rebellion (1549), "all bond men may be made free, for God made all free with his precious blood shedding." In the 17th century, English common law judge Sir Edward Coke revived the idea of rights based on citizenship by arguing that Englishmen had historically enjoyed such rights. The Parliament of England adopted the English Bill of Rights in 1689. It was one of the influences drawn on by George Mason and James Madison when drafting the Virginia Declaration of Rights in 1776. The Virginia declaration heavily influenced the U. S. Bill of Rights (1789). The removal by legislation of a civil right constitutes a "civil disability". In early 19th century Britain, the phrase "civil rights" most commonly referred to the issue of such legal discrimination against Catholics. In the House of Commons support for civil rights was divided, with many politicians agreeing with the existing civil disabilities of Catholics. The Roman Catholic Relief Act 1829 restored their civil rights. In the United States, the term civil rights has been associated with the civil rights movement (1954–1968), which fought against racism.
Құқықтарды қорғау
Т. Х. Маршалл азаматтық құқықтардың ең алдымен танылып, кодификацияланғанын, одан кейін саяси құқықтар, содан соң әлеуметтік құқықтардың пайда болғанын атап көрсетті. Көптеген елдерде олар конституциялық құқықтар болып саналады және құқықтар туралы заңға немесе осыған ұқсас құжатқа енгізілген. Олар сондай-ақ 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы және 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт сияқты халықаралық құқық құжаттарында да анықталған. Азаматтық және саяси құқықтарды қорғау үшін оларды міндетті түрде кодификациялаудың қажеті жоқ. Дегенмен, дүниежүзіндегі көптеген демократиялық елдерде азаматтық және саяси құқықтардың ресми жазбаша кепілдіктері бар. Азаматтық құқықтар табиғи құқықтар деп есептеледі. Томас Джефферсон өзінің «Британдық Американың құқықтары туралы қысқаша шолу» атты еңбегінде «еркін халық өз құқықтарын табиғат заңдарынан туындаған деп санайды, емес, бас судьяның сыйы ретінде» деп жазған. Азаматтық және саяси құқықтар кімге қолданылады деген мәселе даулы. Көптеген елдерде азаматтар азамат емес адамдарға қарағанда құқықтары бұзылуына қарсы күштірек қорғауға ие болғанымен, азаматтық және саяси құқықтар жалпыға ортақ құқықтар болып саналады және барлық адамдарға қолданылады. Саяси ғалым Сальвадор Сантино Ф. Регильме Jr.-дің пікірінше, Global South аймағында адам құқықтары бұзылу себептерін және олардан қорғаудың жетіспеушілігін талдау ішкі және халықаралық факторлардың өзара әрекеттесуіне баса назар аударуы керек – бұл әлеуметтік ғылым әдебиетінде көбінесе жүйелі түрде назардан тыс қалған маңызды көзқарас.
T. H. Marshall notes that civil rights were among the first to be recognized and codified, followed later by political rights and still later by social rights. In many countries, they are constitutional rights and are included in a bill of rights or similar document. They are also defined in international human rights instruments, such as the 1948 Universal Declaration of Human Rights and the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights. Civil and political rights need not be codified to be protected. However, most democracies worldwide do have formal written guarantees of civil and political rights. Civil rights are considered to be natural rights. Thomas Jefferson wrote in his A Summary View of the Rights of British America that "a free people [claim] their rights as derived from the laws of nature, and not as the gift of their chief magistrate." The question of to whom civil and political rights apply is a subject of controversy. Although in many countries citizens have greater protections against infringement of rights than non citizens, civil and political rights are generally considered to be universal rights that apply to all persons. According to political scientist Salvador Santino F. Regilme Jr., analyzing the causes of and lack of protection from human rights abuses in the Global South should be focusing on the interactions of domestic and international factors—an important perspective that has usually been systematically neglected in the social science literature.
Басқа құқықтар
Бұл жерде әдет-ғұрыптың да рөлі бар. Нақты жазылмаған немесе тізімделмеген құқықтар – соттардың жазбаша заңмен немесе әдет-ғұрыппен тікелей кепілденбеген, бірақ бар деп табатын құқықтар; мысалы, АҚШ-тағы жеке өмірге құқық, ал Тоғызыншы түзетуде басқа да құқықтар қорғалатыны нақты көрсетілген. АҚШ Тәуелсіздік Декларациясында адамдардың "Өмір, бостандық және бақытты іздеу" сияқты бұрынғыдан бері берілген құқықтары бар екендігі айтылған. Кейбіреулер үкіметтің жалғыз мақсаты – өмірді, бостандықты және мүлікті қорғау деп санайды. Ал кейбір ойшылдар өз өзіне иелік ету және ой-санатын бостандығы тұжырымдары адамның не жейтінін, қандай дәрі қабылдайтынын және қандай әдеттерге бой ұсынатынын таңдау құқығын бекітеді деп санайды.
Custom also plays a role. Implied or unenumerated rights are rights that courts may find to exist even though not expressly guaranteed by written law or custom; one example is the right to privacy in the United States, and the Ninth Amendment explicitly shows that other rights are also protected. The United States Declaration of Independence states that people have unalienable rights including "Life, Liberty and the pursuit of Happiness". It is considered by some that the sole purpose of government is the protection of life, liberty and property. Some thinkers have argued that the concepts of self ownership and cognitive liberty affirm rights to choose the food one eats, the medicine one takes, and the habit one indulges.
Проблемалар мен талдау
Азаматтық және саяси құқықтар туралы сұрақтар жиі туындайды. Мысалы, үкімет жеке тұлғаларды басқа адамдардың немесе корпорациялардың құқықтарын бұзуынан қорғау үшін қаншалықты араласуы тиіс? – мысалы, жеке сектордағы жұмысқа қабылдаудағы кемсітушілік мәселесі қалай шешілуі керек? Саяси теория азаматтық және саяси құқықтарды зерттейді. Роберт Нозик және Джон Роулз Нозиктың "Анархия, мемлекет және утопия" және Роулздың "Әділет теориясы" атты еңбектерінде өзгеше көзқарастарды ұсынды. Бұл саладағы тағы бір ықпалды авторлар – Весли Ньюкомб Хоффельд және Жан Эдвард Смит.
Questions about civil and political rights have frequently emerged. For example, to what extent should the government intervene to protect individuals from infringement on their rights by other individuals, or from corporations—e. g., in what way should employment discrimination in the private sector be dealt with? Political theory deals with civil and political rights. Robert Nozick and John Rawls expressed competing visions in Nozick's Anarchy, State, and Utopia and Rawls' A Theory of Justice. Other influential authors in the area include Wesley Newcomb Hohfeld, and Jean Edward Smith.
Бірінші буын құқықтары
Бірінші буынның құқықтары, көбінесе "көк" құқықтары деп аталады, негізінен бостандықпен және саяси өмірге қатысумен айналысады. Олар негізінен азаматтық және саяси сипатқа ие, сонымен қатар жекелейшілдікке баса назар аударады: олар мемлекеттің шектен шығу әрекеттерінен жеке адамды қорғауға бағытталған. Бірінші буынның құқықтарына сөз бостандығы, әділ сотқа құқық, (кейбір елдерде) қару ұстау және алып жүру құқығы, дін бостандығы, кемсітуге қарсы құқық және сайлау құқығы кіреді. Олар XVII және XVIII ғасырларда, Ағарту дәуірінде пайда болды. Ағылшын, американдық және француз төңкерістерімен байланысты саяси теориялар 1689 жылғы Англияның Құқықтар туралы биллінде (1215 жылғы Магна Картаға дейін жететін ағылшын халқының құқықтарын қайта жариялау) және 1789 жылғы Францияның Адам және азамат құқықтары туралы декларациясында, сондай-ақ 1791 жылғы АҚШ-тың Құқықтар туралы биллінде толыққанды жазылған. Олар 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 3-21-баптарында және кейіннен 1966 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде халықаралық құқықта бекітілді. Еуропада олар 1953 жылғы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясында бекітілді.
First generation rights, often called "blue" rights, deal essentially with liberty and participation in political life. They are fundamentally civil and political in nature, as well as strongly individualistic: They serve negatively to protect the individual from excesses of the state. First generation rights include, among other things, freedom of speech, the right to a fair trial, (in some countries) the right to keep and bear arms, freedom of religion, freedom from discrimination, and voting rights. They were pioneered in the seventeenth and eighteenth century during the Age of Enlightenment. Political theories associated with the English, American, and French revolutions were codified in the English Bill of Rights in 1689 (a restatement of Rights of Englishmen, some dating back to Magna Carta in 1215) and more fully in the French Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789 and the United States Bill of Rights in 1791. They were enshrined at the global level and given status in international law first by Articles 3 to 21 of the 1948 Universal Declaration of Human Rights and later in the 1966 International Covenant on Civil and Political Rights. In Europe, they were enshrined in the European Convention on Human Rights in 1953.
Азаматтық және саяси құқықтарды қорғау ұйымдары
Қазіргі уақытта адамдардың азаматтық және саяси құқықтары бұзылған жағдайда оларды қорғау үшін жұмыс істейтін ұйымдар бар. 1920 жылы құрылған ACLU – бұл сөз бостандығын сақтауға көмектесетін және саясатты өзгертуге ұмтылатын танымал коммерциялық емес ұйым. Тағы бір ұйым – 1909 жылы құрылған NAACP, ол аз ұлт өкілдерінің азаматтық құқықтарын қорғауға бағытталған. NRA – 1871 жылы құрылған, негізінен қару-жарақ ұстау құқығын қорғаумен айналысатын азаматтық құқықтар тобы. Бұл ұйымдар түрлі мақсаттарға қызмет етеді, соның ішінде AFL–CIO – бүкіл ел бойынша жұмысшы табының мүдделерін қорғайтын Америка кәсіби одағы.
There are current organizations that exist to protect people's civil and political rights in case they are infringed upon. The ACLU, founded in 1920, is a well known non profit organization that helps to preserve freedom of speech and works to change policy. Another organization is the NAACP, founded in 1909, which focuses on protecting the civil rights of minorities. The NRA is a civil rights group founded in 1871 that primarily focuses on protecting the right to bear arms. These organizations serve a variety of causes, one being the AFL–CIO, which is America's union that represent the working class people nationwide.