Кіріспе
Римдік епископ Присциллиан (лат. Priscillianus; Gallaecia, шамамен 340 – Augusta Treverorum, Gallia Belgica, шамамен 385) – Римдік Испанияның бай ақсүйегі, христиандық аскетизмнің қатаң түрін ұстанып, насихаттаған. 380 жылы Авила епископы болды. Оның ізбасарларының кейбір амалдары (мысалы, шіркеуге барудың орнына елді мекендердегі шағын үйлерде жиналуы) 380 жылы Сарагоса соборында айыпталып, жазықталды. Присциллиан мен оның көзқарасына қарсы болған епископтар арасындағы шиеленіс, екі тараптың да саяси қимылдары жалғасты. Шамамен 385 жылы Присциллиан сиқыршылықпен айыпталып, император Максимнің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Оның есімімен аталатын Присциллиандық аскетикалық қозғалыс Испания мен Галлияда 6 ғасырдың соңына дейін сақталды. 1885 жылы табылған және 1889 жылы жарияланған, бұрын жоғалған деп есептелген Присциллиан мен оның жақын ізбасарларының трактаттары.
Priscillian (in Latin: Priscillianus; Gallaecia, c. 340 Augusta Treverorum, Gallia Belgica, c. 385) was a wealthy nobleman of Roman Hispania who promoted a strict form of Christian asceticism. He became bishop of Ávila in 380. Certain practices of his followers (such as meeting at country villas instead of attending church) were denounced at the Council of Zaragoza in 380. Tensions between Priscillian and bishops opposed to his views continued, as well as political maneuvering by both sides. Around 385, Priscillian was charged with sorcery and executed by authority of the Emperor Maximus. The ascetic movement Priscillianism is named after him, and continued in Hispania and Gaul until the late 6th century. Tractates by Priscillian and close followers, which were thought lost, were discovered in 1885 and published in 1889.
Өмір
Присциллиан шамамен 340 жылы, аристократиялық отбасында, мүмкін, Солтүстік-Батыс Испанияда (Галлекияда) дүниеге келді және жақсы білім алды. 370 жылдар шамасында ол аскетизмді қолдайтын қозғалысты бастады. Присциллиан Бібліяны ғана емес, сонымен қатар апокрифтік кітаптарды зерттеуді жақтады. Оның сөз өнерімен және қатаң аскетикалық өмірімен әсер еткен шәкірттерінің арасында епископтар Инстанций мен Сальвиан болды.
Нанымдар
Присциллианның пікірінше, елшілер, пайғамбарлар және "дәрігерлер" (латынша мағынасында "ұстаздар") – бұл шіркеудің Құдайдан тағайындалған шендері, дәрігерлердің арасында Присциллиан өзін санаған. "Руханилар" барлық нәрсені түсініп, бағалайды, себебі олар "ақыл мен нұрдың балалары". Сондай-ақ, ет пен рух, қараңғылық пен нұр, Мұса мен Христос, және "осы дүниенің билеушісі" мен Христос арасындағы айырмашылықтар баса көрсетілді. Аскетизмде Присциллиан үш дәрежелі жіктеме жасады, бірақ толық кемелдікке жете алмағандарға кешірім үмітін жоққа шығарған жоқ. Дене, жан және рух жағынан кемелді болғандар бойдақ болған, немесе үйленген болса, құрлық сақтаған. Присциллиандықтардың белгілі бір амалдары 380 жылғы синодтың айыптау қағидалары арқылы белгілі болды, мысалы, шіркеуде қасиетті Евхаристияны қабылдап, оны үйде немесе құпия жиын орындарында жеу; дұға уақытында әйелдердің ер адамдармен бірге болуы; тіпті сенбі күні де ораза ұстау; және Ұлы ораза кезінде шіркеуге барудың орнына үйде немесе тауларда ойға шұғыл болу. Тарихшы Ана Мария Кастело Мартинс Хорхе айтқандай, "Ол Лузитания христиандары арасында катализатор рөлін атқарды және сол кездегі көптеген епископтардың өміріндегі христиандықпен толықтай немесе мүлдем үйлеспейтін әртүрлі аскетикалық, монахтық және интеллектуалдық ұмтылыстарды қалыптастырды".
Қарсылық
Оның Испаниядағы белгілі қарсыластары Кордуба епископы Гигин және Аугуста-Эмерита епископы Гидатий болды. Олар Присциллианның үйретімдерін гностикалық сипатта деп айыптады. Присциллианға деген төзбеушілігі мен қатыгездігі арқылы Гидатий оның сектасының таралуына кедергі келтірмей, оны ынталандырды. 380 жылы Гидатий Кесарагустада синод өткізді. Бұл синодқа Испаниядан он, Аквитаниядан екі епископ – Бордодан Дельфин және Агеннен Фебад қатысты. Присциллиан да, оның жақтастары да қатыспаса да, ол жауап ретінде апокрифтік әдебиеттерді оқуды негілдеген үшінші трактатын жазды, олардың мазмұнының толығымен жалған емес екенін мойындады. Синод шешімінде Присциллиан да, оның шәкірттері де есімдері аталмады. Синод белгілі бір амалдарға тыйым салды. Ол «дәрігер» атағын алуға, ал дін қызметкерлеріне жақсырақ өмір сүру ниетімен монах болуға тыйым салды; әйелдерге қырық жасқа толғанға дейін «қыз» атағы берілмеді. Майкл Куликовский Сарагосадағы алаңдаушылықты қала мен ауыл арасындағы қарым-қатынас және шеткі ауылдық жерлердегі діни тәжірибеге қалалық епископтықтың билігі ретінде сипаттайды. Синодтың тікелей салдарынан Присциллиан Абила немесе Абела епископы болып сайланды және Инстанций мен Сальвианның қолдауына ие болды. Присциллиан енді Лузитания митрополиті Оснобаның Итацийінің суфраганы болды, оны құлатуға тырысты, бірақ содан кейін император Грацианнан «жалған епископтар мен манихейлерге» қарсы бұйрық алды. Бұл Присциллиандықтарға қауіп болды, себебі Рим империясы христиандықты заңдастырмас бұрын манихейшілікті тыйым салған еді. Сондықтан үш епископ – Инстанций, Сальвиан және Присциллиан – Римге барып, өздерінің мәселесін Испания тумасы Папа Дамасус I-ге ұсынды. Папа да, императордың резиденциясы Медиолан епископы Амвросий да оларды қабылдаудан бас тартты. Сальвиан Римде қайтыс болды, бірақ императорлық магистр официорумы және Амвросийдің жауы Македонийдің араласуы арқасында олар Грациан бұйрығын күштен шығарып, Итакийді тұтқындауға бұйрық беруге қол жеткізді. Инстанций мен Присциллиан Испанияға оралғанда, өз кафедралары мен шіркеулерін қайта алды. 383 жылы Британияның губернаторы Магнус Максим Грацианға қарсы көтеріліп, оның қаза болғанын естігенде, жағдай күрт өзгерді. Максим Британия, Галлия және Испания императоры ретінде мойындалды және Галлия Бельгиядағы Аугуста Треверорумды өзінің резиденциясы етті. Бұл жерде Итакий Присциллианға қарсы ісін ұсынды, ал Максим 384 жылы Бурдигалада синод шақыруға бұйрық берді. Осыдан кейін мәселе Аугуста Треверорумдағы әлемдік сотқа берілді. Итакий мен Меридалық Гидатий сотты сонда өткізді. Сулпиций Севердің айтуынша, Турлық Мартин императорға Тревеске барған айыпталушыларды түрмеге қамау туралы шешімге қарсылық білдірді. Туған жері бойынша испандық Максим бұл мәселені шіркеулік бәсекелестік ретінде емес, мораль мен қоғам мәселесі ретінде қарастырды. Сондай-ақ, ол сотталғандардың мүлкін тәркілеп, қазынасын толтыруды көздегендігі айтылады. Аугуста Треверорумда Присциллианға қарсы қылмыстық іс қозғалды, оның ішінде сиқыршылық, өлім жазасына тартатын қылмыс та бар еді. Присциллиан сұраққа алынып, оның әдепсіз ілімдерді зерттегенін, түнде арсыз әйелдермен кездескенін және жалаңаш дұға еткенін мойындауға мәжбүр болды. Осыған байланысты оған сиқыршылықпен айналысқандық (maleficium) айыбы тағылды, ол үшін сотталып, өлім жазасына кесілді. Итакий оның басты айыптаушысы болды. 385 жылы Присциллиан сотталып, бес серігімен бірге қылышпен өлімге кесілді. Присциллианның өлімі әлемдік соттың шіркеу мәселесіне араласуының және ереске үшін басқа христианның өлтірілуінің алғашқы мысалы ретінде қарастырылады.
Өлім жазасына қатысты реакциялар
Рим папасы Сириций, Миландық Амвросий және Турлық Мартин өлім жазасына қарсылық білдірді, негізінен шіркеулік істі азаматтық сот шешпеуі керек деген құқықтық негіздемемен, және қуғын-сүргінді азайтуға күш салды. Рим папасы Сириций Итацийді ғана емес, императордың өзін де сынады. Максимнан ақпарат алғаннан кейін, ол Итацийді және оның ізбасарларын қауымнан шығарды. Амвросий Аугуста Треверорумға ресми сапар жасағанда, "өлімге дін тастаушыларды жіберген епископтармен ісі болмасын деген ниетпен" Итацийді мойындаудан бас тартты. Сот алдында Мартин Максимустан өлім жазасын қолданбауға уәде алды. Өлім жазасы орындалғаннан кейін, Мартин Аугуста Треверорум епископы Феликспен және тергеу мен сотқа қатысы бар барлық адамдармен қарым-қатынасын үзді және император Присциллиандықтарды қуғындауды тоқтатуға уәде бергенде ғана қарым-қатынасын жаңартты. 388 жылы Максим Италияға басып кіруге тырысқанда қаза тапты. Жаңа билеушінің кезінде Итаций мен Гидатий қызметтен алынып, жер аударылды. Присциллианның денесі Аугуста Треверорумнан Испанияға жеткізілді, онда ол шейіт ретінде құрметке ие болды, әсіресе елдің батыс бөлігінде, онда Присциллиандық 6 ғасырдың екінші жартысына дейін жойылған жоқ.
Присцилиандықтың жалғасуы
Оған қарсы қатаң шаралар қолданылса да, ағым Галлия мен Испанияда да тарала берді. 405 жылғы 20 ақпандағы Папа Иннокентий I-дің Толоса епископы Экзуперийге жазған хатында Присциллиандықтардың Апокрифтерді түсіндіруіне қарсылық білдірілді. 412 жылы Экс-ан-Прованс епискобы Лазар мен Арелат епискобы Ирод манихейшілдік айыбымен шіркеу қызметінен қуылды. Массилия митрополиті Прокул, Вена және Галлия Нарбоненсис Секунда митрополиттері де Присциллианның қатаңшыл дәстүрін ұстанды. 446 жылы Астуриканың Турибиус және 447 жылы Толетум синоды оны басуға қатысты шаралар қолданды; ашық жарияланған сенім ретінде 563 жылы Бракара Аугустаның екінші синодында тағы да еретикалық деп жарияланды, бұл Присциллиандық аскетизм оның өлімінен соң да күшті болғанын көрсетеді. Ф.К. Конибир былай деді: "Ресми шіркеу аскетизм рухын құрметтеуге тиіс болды, сондықтан дін қызметкерлеріне бойдақ болуды міндеттеді, ал аскетизмнің ескі идеалдарын сақтағысы келген мирян қатарын мойындады, немесе, дұрыс айтқанда, оларды шектеді". Присциллианның өзінің нақты айғақтарын оның жауларынан, немесе Присциллианшыл деп танылған топтардың кейінгі дамуынан ажырату әрқашан оңай емес. Присциллианның ұзақ уақыт бойы еретик және манихейшіл ретінде бағалануы Августин, Асторгалық Турибиус, Ұлы Леон және Орозийге (Присциллиан хатының бір бөлігін келтіреді) негізделген, бірақ 400 жылы, Присциллианның өлімінен кейін он бес жыл өткенде, оның ісі қарастырылған Толедо кеңесіндегі ең ауыр айып – "жасалмаған" (innascibilis) сөзінің дұрыс түсіндірілмеуіне байланысты тілдік қателік болды. Августин Присциллиандықтарды сынға алды, олардың жексенбі күндері ораза ұстау әдеті манихейлерге ұқсайтынын айтты. Присциллианшылдық Испанияның солтүстігінде және Галлияның оңтүстігінде жалғасты. Присциллиан шейіт ретінде құрметке ие болды, әсіресе Галлекияда (қазіргі Галисия және Солтүстік Португалияда), оның басы жоқ денесі Аугуста Треверорумнан құрметпен қайтарылды және 9 ғасырда Ұлы Яков ретінде қайта табылған деп есептеледі.
Жазулар мен қайта ашу
Присциллианның кейбір жазбалары ортодоксалды деп есептелді және өртелмеді. Мысалы, ол Пауылдың хаттарын (Еврейлерге арналған хатты қоса) теологиялық негіздері бойынша бірнеше бөлікке бөлді және әр бөлімге кіріспе жазды. Бұл канондар Перегрин редакциялаған түрінде сақталған. Олар жеке құдайшылдыққа, сопақшылдыққа және рухани тәртіпке, оның ішінде ұялдаспауға, ет пен шараптан тыйылуға күшті шақыруды қамтиды. Барлық сенушілердің харизматикалық қабілеттері тең дәрежеде мойындалады. Жазбаларды оқуға кеңес беріледі. Присциллиан шабыттандырылмағанмен, шындықты және жалғанды ажыратуға көмектесетін деп есептеген апокрифтік кітаптарға үлкен мән берді. Көп уақыт бойы оның барлық жазбалары жойылған деп ойылды, бірақ 1885 жылы Георг Шепс Вюрцбург университетінде 1886 жылы CSEL-де жарияланған он бір нақты трактат тапты. Олардың төртеуі Присциллианның атын иеленсе де, Присциллианның сот процесін сипаттайтын жазбаларды оның жақын ізбасарлары жазған сияқты. Реймонд Э. Браунның (1995) сөзіне сәйкес, Иоаннның бірінші хатындағы кейінірек қосылған Comma Johanneum-ның бастауы, төртінші ғасырдан бері белгілі, Присциллианның латын тіліндегі Liber Apologeticus екені көрінеді. Присциллианды қазіргі заманда бағалауды Генри Чадвик (1976) жинақтады.