Эусебий Кесарийский: Христиан тарихының әкесі

Кіріспе

Гректің христиан дінінің епископы және ғалымы (шамамен 260 – 339 жж.)

Кесариялық Евсевий (/j//uː/'/s//iː//b//i//ə//s/; Eusebios tēs Kaisareias; 260/265 – 30 мамыр 339), сондай-ақ Евсевий Памфил (ағылш. тілінен аударғанда), христиан дінінің тарихшысы, Киелі кітапты түсіндіруші және христиан дінін қорғаушы ғалым болған. Шамамен 314 жылы Рим империясының Сирия Палестина провинциясындағы Кесарияның епископы болды. Памфилмен бірге Киелі кітаптың канонына қатысты зерттеулер жүргізді және кейінгі антик кезеңдегі ең білімді христиандардың бірі саналады. Ол «Жақтандырулар: Жаңа өмірге жол көрсетуші», «Жаңа өмірге дайындық» және «Жаңа өмір туралы айтылған сөздердегі келіспеушіліктер» атты Кітапты зерттеу еңбектерін жазды. «Церковь тарихының әкесі» Евсевий христиан дінінің алғашқы тарихшысы болып есептеледі (Церковь Әкесі атағымен шатастырмау керек), ол «Церковь тарихы», «Памфилдің өмірі», «Хроника» және «Шехидтер туралы» еңбектерін жазды. Сондай-ақ ол 306-337 жылдар аралығында Август болған алғашқы христиан Рим императоры Константин Ұлы туралы өмірбаяндық еңбек жазды.

Ерте өмір

Ғалымдардың көпшілігі Евсевийдің тууын біздің заманымыздың 260 және 265 жылдары аралығында деп есептейді. Ол Кесария Маритимада немесе оның маңында дүниеге келген болуы мүмкін. Оның ата-анасы туралы ештеңе белгісіз. Ол осы қалада крещениеден өтіп, білім алған және 296 жылы Диоклетиан әскері Сирия Палестинасы арқылы өтіп кеткен кезде онда тұрған (Константиннің өмірінде Евсевий Константиннің әскермен бірге саяхаттағанын еске алады). Евсевийді Кесариялық Ағапий ақсақал етіп тағайындаған. Теолог Оригеннің (185/6–254) және оның ізбасары Памфилдің (кейінгі 3 ғасыр – 309) қызметі арқасында Кесария христиандық білімнің орталығына айналды. Ориген негізінен Жаңа Өсиетке айналған мәтіндерге қатысты, қай шіркеулер қай Евангелияларды қолданды және пайдалану туралы ақпаратты жинауға жауапты болды. IV ғасырдың соңындағы Пасха хатында қабылданған христиан жазбаларын жариялау үшін қолданылған ақпарат, Евсевий Кесарияның Шіркеу тарихына негізделген болуы мүмкін, онда ол Оригеннен алған ақпаратты пайдаланып, Оригеннің тізімін HE 6:25-те, ал өзінің тізімін HE 3:25-те жасайды. Евсевий бүкіл әлемдегі үшінші ғасыр шіркеулерінің қандай мәтіндерді қабылдағаны туралы ақпаратты алды, оның көп бөлігі Оригеннің кең саяхаттарынан, кітапханасынан және жазбаларынан тікелей білген. Өлім төсегінде Ориген өзінің жеке кітапханасын қаладағы христиан қауымына мұра етіп қалдырды. Оригеннің кітапханасы (оның қамқоршысы Амброзийдің кітаптарымен бірге, оның еңбектерінің түпнұсқа қолжазбаларын қоса алғанда) Памфил құрған жинақтың негізін құрады. Алайда, Памфил Оригеннің барлық жазбаларын алған жоқ болуы мүмкін: кітапханадағы Оригеннің Ишаяға жасаған түсіндірмесі 30:6-да тоқтады, ал түпнұсқа түсіндірме отыз томды құрады делінеді. Памфил де Оригенге ұқсас (немесе оның мектебін қайта құрған) мектеп басқарды. Памфилды Фаллерумдық Деметриймен және Писистратпен салыстырды, өйткені ол "әлемнің барлық жерінен" Киелі кітаптарды жинаған. Ориген сияқты, Памфил де шәкірттерімен тығыз байланыста болды. Евсевий өзінің қуғын-сүргін тарихында көптеген кесариялық шейіттердің бірге өмір сүргенін айтады, бәлкім Памфилтің басшылығымен. Памфил Кесарияға қоныстанғаннан кейін көп ұзамай (шамамен 280 жылдары) Евсевийге сабақ берді, ол сол кезде жиырма мен жиырма бес жас аралығында болды. Мектептегі ұстазымен тығыз қарым-қатынаста болғандықтан, Евсевийді кейде Евсевий Памфили деп атады: "Памфилдің ұлы Евсевий". Бұл терминнің үш түсіндірмесі бар: 1) Евсевий Памфилдің "рухани ұлы" немесе сүйікті шәкірті болған; 2) Евсевий Памфилдің асырап алған баласы болған; бұл атау Евсевийдің Памфилдің мұрагері болғанын да білдіруі мүмкін. Памфил Евсевийге Оригеннің ой-пікіріне деген құрметті сезімді сіңірді. Памфил де, Евсевий де Оригенді жеке танымады; Памфил, әдетте, Александриядағы Пиерийден (лақап аты "Ориген кіші") оқыған кезінде Оригендік идеяларды қабылдады. Евсевийдің "Жарлыққа дайындық" кітабы Оригеннің әдеби талғамдарын көрсетеді: Евсевий комедия, трагедия немесе лирикалық поэзиядан үзінді келтірмейді, бірақ Платонның барлық еңбектеріне және көптеген кейінгі философиялық еңбектерге, негізінен Филоннан бастап 2-ші ғасырдың соңына дейінгі орта платонистерге сілтеме жасайды. Ориген мен Памфилдің мектебінің мазмұны қандай болмасын, оның басты мақсаты қасиетті білімді насихаттау болды. Кітапхананың Киелі кітаптар мен теологиялық мазмұны одан да әсерлі болды: Оригеннің "Алтылық" және "Төрттік" кітаптары; Матай Евангелиясының түпнұсқа арамей тіліндегі нұсқасының көшірмесі; Оригеннің көптеген жазбалары. Памфилдің мектебіне келгеннен кейін Евсевий көп ұзамай кітапхананың қорын кеңейтуге және оның ресурстарына қолжетімділікті арттыруға көмектесе бастады. Осы уақытта Евсевий "Ежелгі шейіттер жинағын" құрастырды, бұл, әдетте, жалпы анықтама ретінде пайдаланылды.

Most scholars date the birth of Eusebius to some point between AD 260 and 265. He was most likely born in or around Caesarea Maritima. Nothing is known about his parents. He was baptized and instructed in the city, and lived in Syria Palaestina in 296, when Diocletian's army passed through the region (in the Life of Constantine, Eusebius recalls seeing Constantine traveling with the army). Eusebius was made presbyter by Agapius of Caesarea. Through the activities of the theologian Origen (185/6–254) and the school of his follower Pamphilus (later 3rd century – 309), Caesarea became a center of Christian learning. Origen was largely responsible for the collection of usage information, or which churches were using which gospels, regarding the texts which became the New Testament. The information used to create the late fourth century Easter Letter, which declared accepted Christian writings, was probably based on the Ecclesiastical History [HE] of Eusebius of Caesarea, wherein he uses the information passed on to him by Origen to create both his list at HE 3:25 and Origen's list at HE 6:25. Eusebius got his information about what texts were accepted by the third century churches throughout the known world, a great deal of which Origen knew of firsthand from his extensive travels, from the library and writings of Origen. On his deathbed, Origen had made a bequest of his private library to the Christian community in the city. Together with the books of his patron Ambrosius, Origen's library (including the original manuscripts of his worksPamphilus might not have obtained all of Origen's writings, however: the library's text of Origen's commentary on Isaiah broke off at 30:6, while the original commentary was said to have taken up thirty volumes.) formed the core of the collection that Pamphilus established. Pamphilus also managed a school that was similar to (or perhaps a re establishment of) that of Origen. Pamphilus was compared to Demetrius of Phalerum and Pisistratus, for he had gathered Bibles "from all parts of the world". Like his model Origen, Pamphilus maintained close contact with his students. Eusebius, in his history of the persecutions, alludes to the fact that many of the Caesarean martyrs lived together, presumably under Pamphilus. Soon after Pamphilus settled in Caesarea (ca. 280s), he began teaching Eusebius, who was then somewhere between twenty and twenty five. Because of his close relationship with his schoolmaster, Eusebius was sometimes called Eusebius Pamphili: "Eusebius, son of Pamphilus". There are three interpretations of this term: (1) that Eusebius was the "spiritual son", or favored pupil, of Pamphilus; (2) that Eusebius was literally adopted by Pamphilus;|group=notes The name may also indicate that Eusebius was made Pamphilus' heir. Pamphilus gave Eusebius a strong admiration for the thought of Origen. Neither Pamphilus nor Eusebius knew Origen personally; Pamphilus probably picked up Origenist ideas during his studies under Pierius (nicknamed "Origen Junior") in Alexandria. Eusebius' Preparation for the Gospel bears witness to the literary tastes of Origen: Eusebius quotes no comedy, tragedy, or lyric poetry, but makes reference to all the works of Plato and to an extensive range of later philosophic works, largely from Middle Platonists from Philo to the late 2nd century. Whatever its secular contents, the primary aim of Origen and Pamphilus' school was to promote sacred learning. The library's biblical and theological contents were more impressive: Origen's Hexapla and Tetrapla; a copy of the original Aramaic version of the Gospel of Matthew; and many of Origen's own writings. Soon after joining Pamphilus' school, Eusebius started helping his master expand the library's collections and broaden access to its resources. At about this time Eusebius compiled a Collection of Ancient Martyrdoms, presumably for use as a general reference tool.

Кесарияның епискобы

313 жылдан кейін Евсевий Кесария епископы болып Агапийдің орнын басып, Александрия епископы Александрден шеттету алған Арий оған шақырумен келді. Кесариядағы епископтар кеңесі Арийді кінәсіз деп жариялады. Евсевий император Константиннің құрметіне ие болды. Осы себепті ол 325 жылы Никея соборындағы 318 қатысушыға өз шіркеуінің сенімін ұсынуға шақырылды. Дегенмен, Палестинаның Арийге қарсы сенімі басымдық алып, Никея сенімінің негізі болды. Арийдің теологиялық көзқарастары, яғни Ұлдың Әкеден төмен екендігі туралы ілімі, даулы болып қала берді. Антиохиялық Евстафий Ариандыққа түбір болған Оригеннің теологиясының күшейіп келе жатқан ықпалына қарсы күресті. Оригенді құрметтеген Евсевий Никея сенімінен тайып кеткені үшін Евстафийдің айыбына ұшырады. Евсевий жеңіске жетіп, Евстафий Антиохиядағы синодта қызметтен алынды. Алайда, Александриялық Афанасий одан да күшті қарсылас болды және 334 жылы ол Кесариядағы синодқа шақырылды (бірақ ол қатысудан бас тартты). Келесі жылы ол Тирдегі синодқа Евсевийдің төрағалығымен қайта шақырылды. Афанасий нәтижені болжап, өз мәселесін императорға жеткізу үшін Константинопольға сапар шекті. Константин Евсевийді де арасында қамти отырып, епископтарды өз сарайына шақырды. Афанасий 335 жылдың соңында сотталып, жер аударылды. Евсевий осы кезеңде императордың құрметіне ие болды және император Константиннің тікелей мақұлдауымен бірнеше рет ақталуға қол жеткізді. Императордың қайтысынан кейін (шамамен 337 жылы) Евсевий «Константиннің өмірі» атты маңызды тарихи еңбекті жазды, себебі ол куәгерлердің баяндамаларын және бастапқы дереккөздерді пайдаланды.

Шығармалары

Евсевийдің ауқымды әдеби қызметінің салыстырмалы түрде үлкен бөлігі сақталған. Кейінгі ұрпақтар оны ариандыққа қатысты күдікпен қарағанмен, Евсевий авторлық әдісімен өзін аса қажетті етіп көрсетті; оның түпнұсқа дереккөздерден жасаған толық және мұқият үзінділері кейінгілерін түпнұсқа зерттеудің қиын еңбегінен арылдырды. Сондықтан, Евсевий келтірген көптеген мәтіндер сақталды, әйтпесе олар жоғалып кетер еді. Евсевийдің әдеби туындылары оның өмірінің барысын көрсетеді. Алғашқыда, ол Памфилдің және, мүмкін, Антиохия мектебінің Тирлік Дорофейдің ықпалымен Киелі кітаптарды сынап-зерттеуге қатысты еңбектермен айналысты. Кейін Диоклетиан мен Галлерийдің қуғын-сүргіндері оның назарын өз заманының және өткеннің шейіттеріне аударды, бұл оны бүкіл Шіркеу тарихын және, ақырында, әлем тарихын зерттеуге жетеледі, ол оның пікірінше, Шіркеу тарихына дайындық болды. Содан кейін ариандықтардың дау-дамасы басталып, догматикалық мәселелер алға шықты. Христиан діні, ақыры, мемлекет тарапынан мойындалды, бұл жаңа проблемаларды тудырды – жаңа түріндегі кешірім сұраулар дайындалуы керек болды. Соңында Евсевий Константинге мадақтап, оның құрметіне сөздер жазды. Осы қызметтеріне оның өмір бойы жазған көптеген жазбалары, хаттары және басқа да түрлі еңбектері, сондай-ақ Киелі кітаптардағы жер-су аттарының орналасуы және қалалар арасындағы қашықтық туралы маңызды зерттемелері қосылады.

Киелі кітап мәтінін сынға алу

Памфил мен Евсевий Ескі өсиеттің, әсіресе Жаңа өсиеттің "Септуагинта" мәтінін мәтіндік тұрғыдан сынап-тексерумен айналысты. Ориген "Септуагинтаның" басылымын дайындаған болуы мүмкін, ал Евсевий мен Памфил оны түзетіп, таратып шығарған дегенді Жероним айтады. Төрт Евангелияның материалдарын оңай қарастыру үшін Евсевий Жаңа өсиетті абзацтарға бөліп, бір-бірімен байланысты перикоптарды табуды жеңілдететін синоптикалық кестемен жабдықтады. Бұл канондық кестелер немесе "Евсевий канондары" Орта ғасырлар бойы қолданылып келді, ал әсем жазылған қолжазбалар ерте ортағасырлық өнерді зерттеу үшін маңызды, себебі олар көптеген Евангелия кітаптарының ең әсем безендірілген беттері болып табылады. Евсевий "Карпианға хат" еңбегінде (Epistula ad Carpianum) өзінің канондарын қалай пайдалану керектігін толыққанды түсіндірді.

Жылнама

Хроника (Παντοδαπὴ Ἱστορία (Pantodape historia)) екі бөлікке бөлінеді. Бірінші бөлімі – Хронография (Χρονογραφία (Chronographia)) – көздерден алынған, халықтар бойынша жүйеленген жалпы тарихтың қысқаша мазмұны. Екінші бөлімі – Канондар (Χρονικοὶ Κανόνες (Chronikoi kanones)) – тарихи материалды параллель бағандарда синхронды түрде ұсынады, бұл параллель уақыт жобасына тең келеді. Жұмыстың түпнұсқасы грек тілінде жоғалып кеткен, бірақ оны Византия мектебінің кейінгі хронографтары, әсіресе Георгий Синцелл, одан үзінділер жасау арқылы қайта құруға болады. Екінші бөлімдегі кестелер Иеронимнің латын тіліне аудармасында толық сақталған, ал екі бөлімі де әрмен тіліне аудармасында қол жетімді. Грек тіліндегі түпнұсқалардың жоғалуы әрмен тіліндегі аудармаға ерекше маңыз берді; осылайша, Евсевийдің "Хроникасының" бірінші бөлігі, грек тілінде тек бірнеше фрагменттері ғана сақталған, әрмен тілінде толық сақталған, бірақ толық емес. Хрониканың сақталған нұсқасы 325 жылға дейінгі кезеңді қамтиды.

Дін тарихы

Өзінің "Шіркеу тарихы" немесе "Діни тарихы" атты еңбегінде Евсевий христиан шіркеуінің сақталған алғашқы тарихын хронологиялық тәртіппен жазды, ол бұрынғы көздерге негізделген және апостолдар дәуірінен бастап өзінің заманына дейін толыққанды болды. Бұл уақыт жоспары тарихты Рим императорларының билігімен байланыстырды және оның көлемі кең болды. Оған шіркеудің епископтары мен басқа да ұстаздары, христиандардың яхудилермен және діншіл деп есептелгендермен қарым-қатынасы, сондай-ақ 324 жылға дейінгі христиан шейіттері туралы мәліметтер кірді. Оның дәлдігі мен субъективтігі күмәнді болғанымен, Евсевийдің қазір жоғалған материалдарға қол жеткізгеніне байланысты ол ерте шіркеу туралы маңызды дереккөз болып табылады.

Константиннің өмірі

Евсевийдің Константин өмірі (Vita Constantini) – мақтау немесе панегирик, демек оның стилі мен фактілерді іріктеуі мақсатына бағынышты, сондықтан ол Шіркеу тарихының жалғасы ретінде толыққанды қолданылмайды. Тарихшы Сократ Сколастик өзінің тарихының кіріспесінде, Евсевийдің еңбегіне жалғас ретінде жазғанда былай деді: "Константиннің өмірін жазғанда да, осы автор Арий мәселесіне онша ден қоймаған, өзінің туындысының әдеби тіліне және императорды дәріптеуге, деректерді нақты баяндаудан гөрі көбірек мән берген." Бұл еңбек Евсевийдің қайтыс болуымен аяқталмай қалды. Кейбір ғалымдар осы еңбектің Евсевийге жататынына күмән келтіреді.

Доктрина

Евсевийдің претеристік, яғни орындалған эсхатологиялық көзқарасы ерекше. Ол: «Құдай Сөздері Мәсіхтің келуінің айқын белгілерін алдын ала білдіреді. Еврейлер арасында ұлтты даңққа ие еткен үш биік лауазым болды: біріншісі – патшалық, екіншісі – пайғамбарлық, соңғысы – бас діни қызметкерлік. Пайғамдықтарда осы үш лауазымның жойылуы мен толық құлауы Мәсіхтің келуінің белгісі болады делінген. Мұсаның (а.с.) заңдарының тоқтатылуын, Иерусалим мен оның ғибадатханасының қирауын және яһуди халқының жауларға бағынуын дәлелдеу арқылы уақыт келгенін көрсетуге болады. Қасиетті жазбалар бұл өзгерістердің, бұрынғы пайғамбарлардың заманында болмаған, Мәсіх келгенде орын алатынын болжады. Мен енді осы болжамдарға сәйкес орындалғанын көрсетемін» (Demonstratio Evangelica VIII) дейді. Догматикалық тұрғыдан алғанда, Евсевийдің көзқарасы Оригендікіндей. Ориген сияқты, ол Құдайдың абсолюттік билігі (монархия) туралы негізгі ойдан бастады. Құдай – барлық жаратылыстың себебі. Бірақ Ол тек себеп емес, барлық жақсылық Онда қамтылған, барлық өмір Одан басталады және Ол – барлық ізгіліктің бастауы. Құдай Мәсіхті әлемге, осылайша Құдайдың мәніндегі игіліктерге ие болу үшін жіберді. Евсевий Ұлдың Әкеден ерекше екенін, өйткені сәуле де көзі – күннен ерекшеленеді, деп нақтылайды. Евсевий адамдардың өз еркімен күнә жасағанын, олардың табиғатының қажеттілігімен емес, айтты. Евсевий былай деді: «Барлық нәрсенің Жаратушысы әрбір адамның жанына табиғи заңдылықты, оның іс-әрекетіндегі көмекші және серіктес ретінде орнатты, осы заң арқылы оған дұрыс жолды көрсетті; бірақ, Ол сыйлаған еркіндікпен, мақтауға лайық нәрсені таңдап, күшпен емес, өз еркімен, басқаша әрекет етуге мүмкіндігі болғанда дұрыс әрекет етті. Егер адам жамандықты таңдаса, ол кінәлі және жазаға лайық, өйткені ол өз еркімен табиғи заңды жеңіп, жамандықтың бастауына айналды, және өздігінен бұрыс жолға түсті, ешқандай сыртқы қажеттілік емес, еркі мен ой-санасының нәтижесінде. Кінә таңдауда, емес Құдайда. Себебі Құдай жанның табиғатын жаман етіп жаратпады, өйткені жақсылықты жаратушы жаман ештеңе жарата алмайды. Табиғатқа сай болған әр нәрсе жақсы. Әрбір ақыл-естің иесінің жақсылықты таңдауға қалыптасқан жақсы еркі бар. Бірақ адам дұрыс емес әрекет еткенде, кінә табиғатта емес. Өйткені жамандық табиғатқа сәйкес емес, керісінше, табиғатқа қарсы болады, ол табиғаттың емес, таңдаудың нәтижесі. Константиннің қызы Константинаға жазған деген хатында, ол Мәсіхтің бейнесін салу туралы оның өтінішін орындаудан бас тартты. Бұл хат 754 жылы Иерадағы иконаға қарсы кеңестің қаулыларында (қазір жоғалған) келтірілген, ал кейіннен 787 жылы Никеяның екінші кеңесінде Иера қаулыларына қарсы жауап ретінде жартылай келтірілген. Қазіргі кезде мәтіннің бір бөлігі осы көзден ғана белгілі. Хаттың шынайылығы мен авторлығы әлі де белгісіз».

Eusebius is fairly unusual in his preterist, or fulfilled, eschatological view. Saying "the Holy Scriptures foretell that there will be unmistakable signs of the Coming of Christ. Now there were among the Hebrews three outstanding offices of dignity, which made the nation famous, firstly the kingship, secondly that of prophet, and lastly the high priesthood. The prophecies said that the abolition and complete destruction of all these three together would be the sign of the presence of the Christ. And that the proofs that the times had come, would lie in the ceasing of the Mosaic worship, the desolation of Jerusalem and its Temple, and the subjection of the whole Jewish race to its enemies. The holy oracles foretold that all these changes, which had not been made in the days of the prophets of old, would take place at the coming of the Christ, which I will presently shew to have been fulfilled as never before in accordance with the predictions" (Demonstratio Evangelica VIII). From a dogmatic point of view, Eusebius is related in his views to Origen. Like Origen, he started from the fundamental thought of the absolute sovereignty (monarchia) of God. God is the cause of all beings. But he is not merely a cause; in him everything good is included, from him all life originates, and he is the source of all virtue. God sent Christ into the world that it may partake of the blessings included in the essence of God. Eusebius expressly distinguishes the Son as distinct from Father as a ray is also distinct from its source the sun. Eusebius held that men were sinners by their own free choice and not by the necessity of their natures. Eusebius said:
The Creator of all things has impressed a natural law upon the soul of every man, as an assistant and ally in his conduct, pointing out to him the right way by this law; but, by the free liberty with which he is endowed, making the choice of what is best worthy of praise and acceptance, he has acted rightly, not by force, but from his own free will, when he had it in his power to act otherwise, As, again, making him who chooses what is worst, deserving of blame and punishment, because he has by his own motion neglected the natural law, and becoming the origin and fountain of wickedness, and misusing himself, not from any extraneous necessity, but from free will and judgment. The fault is in him who chooses, not in God. For God has not made nature or the substance of the soul bad; for he who is good can make nothing but what is good. Everything is good which is according to nature. Every rational soul has naturally a good free will, formed for the choice of what is good. But when a man acts wrongly, nature is not to be blamed; for what is wrong, takes place not according to nature, but contrary to nature, it being the work of choice, and not of nature. A letter Eusebius is supposed to have written to Constantine's daughter Constantina, refusing to fulfill her request for images of Christ, was quoted in the decrees (now lost) of the Iconoclast Council of Hieria in 754, and later quoted in part in the rebuttal of the Hieria decrees in the Second Council of Nicaea of 787, now the only source from which some of the text is known. The authenticity or authorship of the letter remains uncertain.

Никейлік Символ

Пьер Франко Беатрис 2002 жылғы маусым айында жарық көрген "Церковная история" журналында Евсевийдің "Никейлік сенімділігіне гомоузиос (бір мәнді) сөзі тек Константиннің тікелей бұйрығымен қосылғанын" айтқандығын хабарлайды. Евсевий Кесариялықтың сөзіне қарағанда, гомоузиос сөзі Никейлік Символға Константиннің жеке тапсырысымен енгізілген. Бірақ бұл мәлімдеме өте күмәнді. Константиннің түсіндірмесімен бірге осы сөзді "ариан" Евсевийдің қабылдағанына қарағанда, парадоксалды көрінетін жайтты түсіндіру қиын, ал оның қарсыластары – Александриялық Александр, Кордовалық Оссий, Анкиралық Марцелл және Антиохиялық Евстатий сияқты антиариандық партияның басшыларының еңбектерінде мүлде із қалдырмаған. Бұл адамдар Константиннің теологиялық кеңесшілері және кеңестің ең жақтастары саналады. Константиннің өмірінде де, оған дейін де гомоузиос терминінің қатаң үштік мағынасындағы христиандық қолданысы туралы ешқандай дәлел жоқ. Никейлік гомоузиостың христиандық дәстүрмен байланысын жоққа шығарғаннан кейін, бұрын ескерілмеген екі пұтқа табынушылық құжатын талдау негізінде жаңа түсіндіру ұсынуға болады. Бұл мақаланың негізгі тезисі – гомоузиос Константиннің герметикалық түсінігінен тікелей пайда болған. Поимандрде және тіпті Теософияда ғана кездесетін жазуда көрсетілгендей, египеттік пұтқа табынушылықтың теологиялық тілінде гомоузиос сөзі Nous Әкесі мен Logos Ұлы екі бөлек болмыс екенін, бірақ олардың екеуі де құдайлық табиғаттың бірдей кемелдігін бөлісетінін білдіреді. Константиннің рөлі кеңес кезінде белгісіз болып қалды.

Дегенмен, кеңес сөзді күштеп енгізуге тырыспаған, керісінше Иерусалимнің мойындауына қатысты мәтінді қабылдаған.

Құрмет

Евсевийдің ең алғашқы жазылған мейрамы Уильям Райт аударған 411 жылы шыққан ең көне сириялық мартирологияда кездеседі. Мартирологияда оның мерекесі 30 мамыр деп көрсетілген. Евсевий қазіргі Сирия православие шіркеуі тарапынан да қасиетті саналады, ал Корбископ Раджан Ачен жасаған қасиеттердің ресми күнтізбесінде мерекесі 29 ақпанға белгіленген. Евсевий Рим-католик шіркеуінде ұзақ жылдар бойы құрметке ие болған. Епископ Дж. Б. Лайтфут, Генри Уэйстің «Христиандық биография және әдебиет сөздігінде» (1911) Евсевийге арналған жазбасында, «Мартирологиум Романумда ол ғасырлар бойы өз орнын сақтап келген» және «Галликандық қызмет кітаптарында тарихшы қасиетті ретінде еске алынады» деп жазады. Алайда Лайтфут, «Грегорий XIII басшылығымен Мартирология қайта қаралып, оның есімі алынып тасталған, орнына Евсевий Самосаттығы қойылған, себебі Цезареяның орнына қателікпен Самосата жазылған деп есептелген» деп атап көрсетеді. Рим-католик авторы Анри Валуа, Евсевийдің жазбаларына қатысты ежелгі авторлардың Евсевийге қолдау білдірген және қарсы болған куәліктерін аудармаларына қосады, оның ішінде бірнеше мартирологиялардағы Евсевий туралы мәліметтерді және Викторий Аквитанияға дейінгі «Бақытты» деген атауды жақтар санатына қосады. Валуа Усуард пен Ноткерді де қамтиды, олар Римдік мартирологияда оның мерекесін 21 маусымда атап көрсетеді, ал 21 маусымға арналған Галликандық бревиарда былай делінген:

Евсевийдің сүйек сынығынан алынған реликвиясы бастапқы реликвиарі ішінде Иллинойс штатының Мортон Гроув қаласындағы Қасиетті Марта католик шіркеуінде орналасқан Барлық қасиеттілердің ғибадатханасында қойылған.