Кіріспе

313 – 386) Иерусалимдік Кирилл (Κύριλλος Α΄ Ἱεροσολύμων, Kýrillos A Ierosolýmon; Cyrillus Hierosolymitanus; шамамен 313 – 386) – ерте шіркеудің теологы, епископ және қасиетті кісі. Шамамен 350 жылдың соңында ол Максимнан кейін Иерусалим епископы болды, бірақ Кесариялық Акакийдің қастығы және түрлі императорлардың саясаты салдарынан бірнеше рет жер аударылды. Кирилл өз заманында катехумендерге нұсқау беру және литургия тәртібі туралы маңызды жазбаларды қалдырды. Кирилл Рим-католик шіркеуінде, Шығыс православие шіркеуінде, Орталық православие шіркеуінде және Англикан қауымдастығында қасиетті деп есептеледі. 1883 жылы Рим папасы XIII Лео Кириллды Шіркеу докторы деп жариялады. Англия шіркеуінде Кирилл 18 наурызда еске алынады.

Өмір жолы мен мінез-құлқы

Епископ болғанға дейінгі өмірі туралы көп мәлімет жоқ; оның 315 жылы туғаны туралы айту – болжамға негізделген. Батлердің сөзіне қарағанда, Кирилл Иерусалим қаласында немесе оның жанында дүниеге келген және ерте христиан дінбасылары мен грек философтарының еңбектерін жақсы білген. Кирилл 335 жыл шамасында Иерусалим епископы Макарийден диакен болып тағайындалды, ал сегіз жылдан кейін епископ Максим оны священник қылып бекітті. 350 жылдың аяғына қарай ол Иерусалим епископтығына Максимның орнына келді, бірақ бұл дәлел Кириллдің өзі «епископ» деп атаған катехизистеріне негізделген. Иероним сондай-ақ Кириллдің осы кезеңде ариандыққа жатқанын айтады. Паломник Егерия Кириллді уағызшы және литургист ретінде сипаттайды.

Епископтық

Кесария митрополиті Акакий мен Кириллдің қарым-қатынасы шиеленісіп кетті. Православ тарихшылар Акакийді жетекші ариан ретінде көрсетеді, ал оның 350-жылдары Кириллге қарсылығы осы жазушылармен байланыстырылады. Созомен сондай-ақ, Никея кеңесінің Кириллдің орындығына берген мәніне Акакийдың қызғануы және Иерусалим орындығының өсіп келе жатқан ықпалы Кесарияға төнген қауіп-қатер, оның христиандық қасиетті орынға айналуы және паломниктік орталығы болуы шиеленісті күшейткен болуы мүмкін деп санайды. Акакий Кириллді шіркеу мүлігін сатуда айыптады. Иерусалим қаласы қатты азық-түлік тапшылығына ұшыраған кезде, шіркеу тарихшылары Созомен мен Теодорет «Кирилл шіркеудің қасиетті әшекейлерін және император Константин бір кезде епископқа крещение рәсімін орындағанда киюге арналған алтын жіппен тігілген бағалы киімді жасырын түрде сатты» деп хабарлайды, мүмкін, адамдарды аштықтан сақтап қалу үшін. Екі жыл бойы Кирилл Акакийдің іс-әрекеттері үшін есеп беруге шақыруына қарсылық көрсетті, бірақ 357 жылы Акакийдің ықпалымен өткен шіркеу кеңесі Кириллдің қатысусыз оны қызметтен шеттетуге шешім шығарды, ал Кирилл Тарс епископы Сильванға паналады. Келесі жылы, 359 жылы, Акакийға қарсы атмосфера күштелген кезде Селевкия кеңесі Кириллді қайта орнатып, Акакийді қызметтен шеттетуге шешім шығарды. 360 жылы император Констанций бұл шешімді қайтадан өзгертіп, Кириллді Иерусалимнен тағы бір жылға жер аударды, бірақ 361 жылы император Юлианның билікке келуіне дейін ол қайта оралуға мүмкіндік алды. Кирилл 367 жылы ариан императоры Валенс тарапынан тағы да Иерусалимнен қуылды, бірақ 378 жылы Валенстің өлімінен кейін қайта оралды және 386 жылы өліміне дейін бейбіт өмір сүрді. 380 жылы Григорий Нисса Антиохияда өткен кеңестің ұсынысы бойынша Иерусалимге келді. Ол діннің жақсы жағдайда екенін байқады, бірақ қаланың партияларға бөлініп, моральдық тұрғыдан бұзылғанына алаңдады. Кириллдің Иерусалимге билік ету құқығы Константинополдің бірінші кеңесінде (381 ж.) расталды, онда ол қатысты.

Теологиялық ұстаным

Оның теологиясы бастапқыда сөздерімен нақты айқындалмағанмен, ол Никея православиесіне толыққанды мойын бұрғаны сөзсіз. Ол даулы "homoousios" терминінен сақталып, оның мағынасын көптеген мәтіндерде жеткізді, олар Патрипассиандық, Сабеллиандық және Арийге жатқызылған "Ұлдың болмаған уақыты болды" деген формуланы бірдей жоққа шығарады. Кириллдің жазбалары Құдайдың махаббат пен кешірімге толы, ол оның заманында сирек кездесетін қасиет. Кирилл өзінің жазбаларында кешірімнің және Киелі Рухтың емдік күші туралы терең ойларды жазған, мысалы: "Рух жұмсақпен келеді және өзін хош иісімен таныстырады. Ол Құдайға сенгендерге ауыртпалық ретінде сезілмейді, себебі Құдай – жеңіл, өте жеңіл. Рух жақындағанда, нұр мен білімнің сәулелері оның алдынан ағылады. Киелі Рух нағыз дос сияқты мейіріммен келіп, құтқаруға, емдеуге, үйретуге, кеңес беруге, күш беруге және жұбатуға дайын." Кирилл өзі де өмірінде Құдайдың кешірім туралы үндеуіне көп рет ілескен. Бұл оның екі мәрте жер аударылуынан ең анық көрінеді, онда ол ар-намысын жоғалтып, лауазымынан және халқынан айырылды. Ол өзіне қиянат жасағандарға ешқандай ашу-ыза көрсетпеді. Кирилл өз катехизисінде емдеу және жаңару тақырыптарына ерекше мән берді.

Катехетикалық дәрістер

Кириллдің Иерусалимдегі катехумендерге арналған атақты жиырма үш дәрісі екі бөлімге бөліп қарастырылуы тиімді: алғашқы он сегіз дәріс Катехетикалық дәрістер, Катехетикалық сөздер немесе Катехетикалық үндеулер деп белгілі, ал соңғы бесеуі Мистагогиялық катехезалар (μυσταγωγικαί) деп аталады, себебі олар құпиялар (μυστήρια) – яғни, Шомылу, Миросоздау және Евхаристия кіріспелерін зерттейді. Оның катехизистік дәрістері (грекше Κατηχήσεις, Katēchēseis) негізінен, шектеулі деректерге сүйене отырып, Кириллдің епископтық қызметінің басында, шамамен 350 жылы немесе, мүмкін, 348 жылы, ол әлі діни қызметкер болып жұмыс істегенде, епископы Максимның орынбасары ретінде берілген деп есептеледі. Катехикалық дәрістер Константин тұрғызған базилика – Мартирионда оқылды. Сенімнің қадірлілігі тек Христиан атымен белгіленген біз үшін ғана емес, шіркеуден тыс адамдардың өмірінде де маңызды. Сенім арқылы неке институты бұрын бірін-бірі танымаған адамдарды біріктіреді. Сенім арқылы егісшілік жалғасады, өйткені адам өнімді күтетініне сенбесе, еңбек ете алмайды. Сенім арқылы теңіз саяхатшылары кішкентай ағаш кемеге сеніп, құрлықтың берік топырағын толқындардың құбылмалы қозғалысына айырбастайды. 13-ші дәрісінде Иерусалимдік Кирилл Иса Мәсіхтің айқышқа ілініп, жерленуі туралы әңгімелейді. Осы дәрістерде Кирилл басты назарды Түпкі күнә мен Исаның бізді күнәмізден құтқару үшін өзінің өмірін құрбан етуіне аударады. Сонымен қатар, үш күннен кейін болған жерлеу мен тірілу Иса Мәсіхтің құдайлығын және Әкенің шексіз мейірімін көрсетеді. Кирилл Исаның өлімге толыққанды біліммен және ерік-жігермен барғанына қатысты өте қатаң пікір білдірді. Ол тек ерікті түрде ғана емес, сонымен қатар, барлық процесте сенімін сақтап, оған опасыздық жасағандардың барлығын кешірді. Кирилл: "Ол күнә жасаған жоқ, оның аузында алдақ жоқ, мазақталғанда мазақтамады, азап шеккенде ешкімді қорқытпады" деп жазды. Кириллдің бұл сөзі оның Исаның, әсіресе, осы соңғы құрбандық актісіндегі өзімшілдікке қарсы тұруына деген сенімін көрсетеді. Дәріс Исаның жазалау кезінде сезіміне де қысқаша үңілуге мүмкіндік береді – соққылар мен сақаулықтардан бастап, қызыл гүлдермен тоғытылған тәжге және айқышқа шегеленгенге дейін. Кирилл оқиғаны Исаның өлімге кесілгенге дейін айтқан сөздерімен байланыстырады, осы соңғы құрбандық актісіне қатысты. Мысалы, Кирилл: "Соққыға арқамды, бетімді ұрды, түкіргендерден бетімді жасырмадым" деп жазды. Бұл Исаның зорлыққа жауап ретінде екінші жағын бұру және зорлыққа қарсы қол көтермеу туралы үйретуін анық көрсетеді, себебі зорлық тек зорлықты тудырады. Катехизаның бұл бөлігі Кириллдің барлық жазбаларындағы дауысын көрсетеді. Жазбаларында әрқашан Киелі кітаптың негізгі хабары болады; Кирилл діни түсіндіруге қатысты өз сенімдерін қосуға тырыспайды және Киелі кітаптың нағыз ілімдеріне адал болады. Даниэлу шомылу рәсімін эсхатологиялық мәні бар деп санайды, себебі "шомылуға жазылу – көктегі таңдалғандар тізіміне өзіңнің атыңды жазу".

Эсхатология

Одед Иршай Кириллдің апокалипсисті күткен кезеңде өмір сүргенін, яғни христиандар тарихи оқиғалар мен табиғи апаттардың әрқайсысынан апокалипсистік мағына табуға құштар болғанын айтты. Кирилл өзінің епископтық қызметінің көп бөлігін Иерусалимнен үзіліс-үзіліс жер аударылып өткізді. Авраам Малхербе, егер қоғамдағы басшының билігі әлсіз болса, антихристтің жақын арада келуіне назар аудару, сол әлсіздікке назар аударудан тиімді түрде алаңдатады деп мәлімдеді. 351 жылғы жазбада Голгофаның үстіндегі аспанда жарықтан тұратын айқыш белгісі пайда болғаны көрсетілген, оған Иерусалимнің барлық халқы куә болды. Грек шіркеуі бұл кереметті 7 мамырда еске алады. Көбінесе хаттың түпнұсқалығы соңғы тілекте «homoousios» сөзінің болуына байланысты күмәндалғанмен, көптеген ғалымдар бұл кейінірек қосылған өзгеріс болуы мүмкін деп санайды және басқа ішкі дәлелдер негізінде хаттың түпнұсқалығын қабылдайды. Кирилл мұны Констанцийге қолдау көрсету белгісі ретінде түсіндірді, ол жақын арада узурпатор Магненциймен күреседі, сонымен қатар Иерусалимде жақын арада болады деп күтілген Екінші Келуді жариялады. Кириллдің эсхатологиялық талдауында Иерусалимнің орталық рөл атқаруы таңқаларлық емес. Матай 24:6 «соғыстар мен соғыс жайлы хабарлар» соңғы уақыттың белгісі ретінде айтылады, және Кирилл осы контексте Юлианның парсылармен соғысын қарастырды. Матай 24:7 «жер сілкінісі бір жерден екінші жерге» туралы айтады, және Иерусалим 363 жылы жер сілкінісін бастан өткерді, дәл сол кезде Юлиан Иерусалимде ғибадатхананы қайта құруға тырысып жатқанда. Кесариялық Акакиймен өзінің шіркеулерінің басымдығы үшін күреске түскен Кирилл, тіпті шіркеудегі келіспеушілікті де Раббының келуінің белгісі деп қарастырды. 15-ші катехизис Юлианды антихрист ретінде бейнелейтін болса да, кейінірек қосылған өзгеріс деп есептеледі, Иршай оны кейінірек қосылған өзгеріс ретінде қарастырады. Көптеген ғалымдар қазіргі уақытта Мистагогиялық катехизистерді Кирилл жазған деп санайды, бірақ 370-ші немесе 380-ші жылдары, Катехизистік лекциялармен бірдей уақытта емес. Испандық саяхатшы Егерияның айтуынша, бұл мистагогиялық катехизистер Пасха аптасы барысында Жаңа шомырылғандарға Анастасис шіркеуінде оқылды.

Басылымдар

В. К. Рейшль, Ж. Рупп (1848; 1860). Кирилл Иерусалимдік архиепископтың бар қалған еңбектері. Мюнхен. Криста Мюллер Кесслер және Майкл Соколов (1999). Иерусалимдік Кириллдің катехизисі христиандық палестин арамей тіліндегі нұсқасы, A Corpus of Christian Palestinian Aramaic, vol. V. Гронинген: STYX Publications. Криста Мюллер Кесслер (2021). Синай кодексіндегі (Georg. NF 19, 71) Иерусалимдік Кириллдің катехизисіне жаңа үзінділер, сондай-ақ St. Katherinenklosters қорынан алынған екінші мәтін куәсі (Syr. NF 11), Oriens Christianus 104, 23–66 беттер.

Қазіргі аудармалар

Маккоули, Лео П. және Энтони А. Стивенсон, (1969, 1970). Иерусалимдік Кириллдің еңбектері. 2 томдық. Вашингтон: Америка Католик Университеті Баспасөзі [кіріспе және ағылшын тіліндегі аудармалары бар: 1-том: Кіріспе лекциясы (Прокатехизис). Үрімдік дәрістер (Катехизистер). 2-том: Үрімдік дәрістер (Katēchēseis). Мистагогиялық дәрістер (Катечесеис мистагогикай). Параличпен ауыраған адам туралы уағыз (Homilia eis ton paralytikon ton epi tēn Kolymbēthran). Констанцийге хат (Epistolē pros Kōnstantion). Үзінділер.] Телфер, В. (1955). Иерусалимдік Кирилл және Емесалық Немезий. Христиандық классика кітапханасы, 4-том. Филадельфия: Вестминстер баспасы. Yarnold, E. (2000). Иерусалимдік Кирилл. Алғашқы шіркеу әкелері. Лондон: Рутледж. [Констанцийге арналған хатқа кіріспе және толық ағылшын тіліндегі аудармалары, Паралич туралы үгіт, Прокатехезис және Мистагогиялық Катехезис, сондай-ақ Үрімдік Катехизистерден үзінділерді қамтиды.]