Кіріспе

Христиан теологы (шамамен 339 – 397)

Миландық Амвросий (Аурелий Амвросий; шамамен 339 – 397 сәуір), киелі Амвросий ретінде құрметтеледі, 374 жылдан 397 жылға дейін Милан епископы қызметін атқарған теолог және мемлекет қайраткері. Ол ариандық пен жазыққыштарлыққа қарсы римдік христиандықты белсенді түрде қолдап, өзін танымал қоғамдық тұлға ретінде көрсетті. Ол көптеген еңбектер қалдырды, олардың ең белгілілері – 377–391 жылдар аралығында жазылған этикалық түсіндірме «De officiis ministrorum» және 386–390 жылдар аралығында жазылған «Exameron» атты экзегетикалық еңбегі. Оның уағыздары, іс-әрекеттері, әдеби шығармалары және инновациялық музыкалық гимнографиясы оны 4-ғасырдың ең ықпалды шіркеу қайраткерлерінің біріне айналдырды. Амвросий Миландағы Эмилия-Лигурияның римдік губернаторы болып қызмет етіп жүргенде, 374 жылы халықтың қолдауымен күтпеген оқиғамен Милан епископы болып тағайындалды. Епископ ретінде ол ариандыққа қарсы қатаң позиция алды және императорлар Феодосий I мен Магнус Максим арасындағы қақтығысты реттеуге тырысты. Дәстүр бойынша, Амвросий антифондық ән салуды дамытқан және «Te Deum» гимнін жазған деп есептеледі, бірақ қазіргі ғалымдар бұл екі еңбектің де оған тиесілі еместігін дәлелдейді. Амвросийдің кем дегенде төрт гимнның авторы екені, соның ішінде жақсы танылған «Veni redemptor gentium» гимні де нақтыланған; олар Амвросиан гимндерінің ядросын құрайды, оған кейде оған жатқызылатын басқа да гимндер кіреді. Ол сондай-ақ Августин Гиппонскийге (354–430) айтарлықтай әсер етіп, оның христиан дініне келуіне көмектесті. Батыс христиандығы Амвросийді шіркеудің төрт дәстүрлі докторының бірі деп мойындады. Ол католик шіркеуі, шығыс православие шіркеуі, англикандық қауым және әртүрлі лютерандық конфессиялар тарапынан қасиетті саналады және Милан мен ара өсірушілердің қамқоршысы ретінде құрметтеледі.

Түпнұсқасы мен мансабы

Амвросий туралы аңыздар оның өмірбаяны жазылмас бұрын-ақ империяға тарап кеткендіктен, қазіргі тарихшыларға оның нағыз мінезін түсіну және оның іс-әрекеттерін ежелгі заманның аясында бағалау қиынға соғып жатыр. Көпшілік оның заманының бейнесі екеніне келіседі. Осылайша Амвросий – қарсыластарына қарсы дінін қорғап, ашық сөйлей білген шынайы рухани тұлға, римдік басшының көзқарастары мен салтын сақтап қалған ақсүйек, сонымен қатар кедейлерге көмектескен дервиш еді.

Ерте өмір

Амвросий 339 жылы римдік христиан отбасында дүниеге келген. Амвросий өзінің 392 жылы жазылған 49-шы хатында 53 жаста екенін айтқан. Ол өмірін Галлия Бельгия провинциясының астанасы Аугуста Треверорумда (қазіргі Трир қаласы) бастады, бұл сол кездегі Солтүстік Галлияның және қазіргі Германиядағы Рейн-Пфальц жерінің бір бөлігі болған. Ғалымдар оның әкесі кім болғаны туралы келіспейді. Кейбір ғалымдар оның әкесін Галлияның преториандық префекті Аурелий Амброзий деп санайды, ал басқалары оның әкесін 3 ақпан 339 жылы императорлық конституция алған Ураний есімді лауазымды тұлға деп есептейді (Кодекс Теодосиан, XI.5 кітабында, 339 жылы билік еткен үш императордың бірі – Константин II, Констанций II немесе Констанс жазған қысқаша үзіндіде көрсетілген). Амвросийдің Трирде туғаны және оның әкесі преториандық префект болғаны немесе оның әкімшілігінде қызмет еткені анық. Амвросий туралы аңыз бойынша, ол бесікте жатқанда оның бетіне көптеген аралар қонған, содан кейін бір тамшы бал қалдырған. Оның әкесі бұл оның болашақта шешендігінің және балдай тәтті тілінің белгісі деп ойлаған. Аралар мен ара ұялары әулиенің символикасында жиі кездеседі. Амвросийдің анасы зиялы және діншіл әйел болған. Ол римдік Аурелий Симмах отбасының мүшесі болуы мүмкін, бұл Амвросийді оратор Квинт Аурелий Симмахтың туысы етеді. Отбасы тарихында бір шейіт (Сотрис атты қыз) болған. Амвросий үш баланың ең кішісі еді. Оның бауырлары – Амвросийдің «De excessu fratris Satyri» еңбегіне арналған Сатирус және 352 мен 355 жылдар арасында бойжеткендікке өсиет білдірген Марцеллина, сонда Либерий папасы оған киім кигізген. Амвросийдің екі бауыры да қасиеттілер ретінде құрметтелген. Амвросийдің өмірінің ерте кезеңінде оның әкесі қайтыс болды. Кейінірек оның анасы үш баласымен Трирден қашып, Римге көшіп келді. Римде Амвросий әдебиет, құқық және риториканы оқыды. Содан кейін ол әкесінің жолын жалғастырып, мемлекеттік қызметке кірді. Преториандық префект Секст Клавдий Петроний Проб оған алғашқыда сот кеңесшісі лауазымын берді, ал шамамен 372 жылы оны Милан қаласындағы Лигурия және Эмилия провинциясының губернаторы етіп тағайындады.

Миланның епискобы

374 жылы Милан епископы, ариандық Ауксентий қайтыс болды, және ариандар мұрагерлікке талас тудырды. Амвросий осы дағдарыста болатын дүрбелеңнің алдын алу үшін сайлау өтетін шіркеуге барды. Оның сөзін "Амвросий, епископ!" деген ұранмен бүкіл жиын қолдады. Амвросий Никеялық христиан сенімінде болғанымен, ариандар оның олардың сенімдеріне көрсеткен қайырымдылығы үшін оны қабылдауға болатындығын ойлады. Бірақ ол, өзінің дайын емес екенін сезінді – Амвросий салыстырмалы түрде жаңа христиан болатын, әлі шомылдырылмаған және теологиялық білім алмаған еді. Амвросий жасырыну үшін әріптесінің үйіне қашып кетті. Император Грациан қасиетті лауазымдарға лайықты адамдарды тағайындаудың Римнің дұрыстығын мақтаған хат жіберген соң, Амвросийдің үй иесі оны тапсырды. Бір апта ішінде ол шомылдырылып, дін қызметкері болып тағайындалды және Миланның жаңа епископы ретінде қадірленіп сайланды. Бұл Батыста жоғары лауазымды шенеуніктердің епископтық лауазымды қабылдаған алғашқы жағдайы еді. Епископ болған соң, ол дереу шешінік өмір салтын қабылдады, ақшасын кедейлерге таратып, барлық жерін сыйға берді, тек қарындасы Марцеллинаға ғана көмек қалдырды. Бұл оның беделін одан әрі арттырды; оның халық арасындағы танымалдылығы оған мансабы бойында зор саяси ықпал берді. Амвросийдің епископтыққа тағайындалуымен, оның бауыры Сатирус Миланға көшу үшін префектурадан кетіп, епархияның әлемдік істерін басқарды.

Ариандық

Арий (336 жылы қайтыс болды) – христиан дін қызметкері, ол шамамен 300 жылы Құдай Әке Ұлын жаратқандығын айтты, бұл Ұлдың мәңгілік емес, Құдай Әкеден өзгеше "мәнге" ие, кішірек жаратылыс екенін білдірді. Бұл христология дәстүрге қайшы болғанымен, Мысыр, Ливия және басқа рим провинцияларында жылдам тарады. Епископтар дауға қатысты, халық екі лагерьге бөлініп, кейде әр тарапты қолдау үшін көшеде демонстрациялар өткізді. Ариандық Батыс және Шығыс империяларындағы жоғары лауазымды тұлғалар мен дін қызметкерлеріне ұнады. Батыс императоры Грациан православиені қолдағанмен, оның кіші жартылай інісі Валентиний II, 375 жылы империядағы серігі болғаннан кейін, ариандық сенімде қалды. Амвросий ариандық ұсыныстарды теологиялық тұрғыдан жоққа шығаруға тырысты, бірақ ол жас ханзаденің позициясын өзгерте алмады. Шығыста император Феодосий I де Никеялық сенімді мойындады, бірақ оның билігінде, әсіресе жоғары дін қызметкерлері арасында көптеген ариандықтар болды. Осы діни қызулықта ариандардың екі жетекшісі, Ратиария епископы Палладий және Сингидунум епископы Секундиан, көптеген жақтастары бар екеніне сенімді болды және Грацианды империяның барлық аймақтарынан жалпы кеңес шақыруға көндірді. Бұл өтініш әділ болғандықтан, Грациан оны тергеусіз қабылдады. Дегенмен, Амвросий салдарынан қорқып, императорды мәселені Батыс епископтарының кеңесімен шешуге инабаттандырды. Сәйкесінше, 381 жылы Аквилеяда отыз екі епископтан тұратын синод өтті. Амвросий президент сайланды, ал Палладий өз пікірін қорғауға шақырылғанда бас тартты. Дауыс беру нәтижесінде Палладий және оның әріптесі Секундиан епископтық лауазымдарынан шеттетілді. Амвросий өзінің епископтық қызметінің жартысынан астамын ариандыққа қарсы күреске арнады. Шіркеу үшін бірлік маңызды болғанымен, мемлекет үшін де маңызды болды, және Амвросий римдік ретінде осы мәселеге өте сезімтал болды. Дінге өтушілер үшін иудаизм бұрынғы ғалымдар есептегеннен гөрі тартымдырақ болды, ал пұтқа табынушылар әлі де көпшілікті құрады. Дінге қарсылықтар, 14-15 ғасырлардағы Реформациямен салыстыруға болатын діни қызулық дәуірінде маңызды мәселелерге айналды. Православтық христиандық теологиялық және практикалық деңгейде көптеген сынақтарға тап болғанда өзін қалай анықтау керектігін анықтады, ал Амвросий маңызды кезеңде шешуші ықпал етті.

Империялық қатынастар

Амвросийдің Рим императорлары Грациан, Валентиан II және Феодосий I-мен жақсы қарым-қатынасы мен түрлі деңгейдегі ықпалы болды, бірақ оның нақты қандай деңгейде болғаны, қандай сипатта болғаны, және қалай, қашан әсер еткені туралы мәселелер 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басындағы ғылыми еңбектерде қызу талқылауға түсті.

Грациан

Көптен бері Грациан мен Амвросийдің жеке достығы болған деп есептеліп келеді, онда Амвросий рухани жетекші рөлінде болған. Бірақ, қазіргі ғалымдар мұндай көзқарасты деректермен толық қолдау таппайды. Ежелгі христиан тарихшысы Созомен (шамамен 400 – 450 жылдары) Амвросий мен Грацианның жеке қарым-қатынаста кездескенін көрсететін жалғыз көз – ол. Созоменнің айтуынша, Грациан билік ететін жылдың соңында Амвросий оның жеке аң аулауға шыққан тобына келіп, өлім жазасына кесілген пұтқа табынушы сенатордың ісін қорғау үшін шара қолдануға өтініш жасаған. Бұл, Амвросийдің Грацианмен бірнеше жылдан бері таныс екенін көрсетеді. Грациан Амвросиймен танысқанға дейін де діншіл адам болған. Қазіргі зерттеулер Грацианның діни саясаты Амвросийге мойынсұнудың нәтижесі емес, оның жеке көзқарастарының көрінісі екенін көрсетеді. Амвросийдің ықпалымен Грациан императорға арналған көптеген діни кітаптар мен хаттар жазды. Бұл жазбалардың көптігі және олардағы мақтаулар көптеген тарихшыларды Грациан Амвросийдің ықпалында болды деген қорытындыға келтірді. Маклинн, патшаға жазған хаттарда мақтау сөздерінің көп кездесуі жиі болатынын айтады. Ол сондай-ақ, Грацианның іс-әрекеттері оның жеке бастамаларымен немесе Амвросийдің ықпалымен қатар, жүйедегі шектеулермен де анықталғанын қосты. Маклинн, Грациан саясатына ең үлкен әсерді 378 жылы Адрианополь шайқасынан туған саяси өзгерістер тигізгенін мәлімдейді. Грациан өткен жылы готтармен соғысқа қатысып, Балқанға бара жатқанда, оның тағысы мен "шығыс әскерінің ең батылдары" Адрианопольде талқандалып қалды. Грациан Сирмиумға қайтып, сонда сарайын құрды. Арийлер сияқты бірнеше қарсыластар Сирмиумдағы үкіметтен пайда табуға тырысты. Арийлер Амвросийдің беделін түсіру үшін, Грацианмен әлі таныспаған Амвросийдің діні күмәнді екенін жеткізді. Грациан оның сенімін тексеру үшін Амвросийге хат жазып, оның дінін түсіндіруді сұрады. Осыдан кейін, 379 жылы Амвросий мен Грациан Миланға сапар барысында алғаш рет кездесті. Епископ Грациан мен оның кеңесшілеріне жақсы әсер етті, олардың арасында христиандық және аристократиялық дәстүрлер басым болды – Амвросий сияқты. Император 380 жылы Миланға оралғанда, Амвросий оның сұрауы бойынша, өзінің сенімін екі томдық "De Fide" еңбегінде жазды: бұл православие және Амвросийдің саяси теологиясы туралы мәлімдеме, сондай-ақ арий ересіне қарсы күрес болды – бұл мәселенің қоғамдық талқылауға арналуы тиіс еді. Император Амвросиден сабақ алуды сұрамаған, және "De Fide" еңбегінде Амвросий мұны нақты айтады. Ол сондай-ақ, арийлердің пікірін жоққа шығаруды да сұрамады. Ол тек өзінің ұстанымын қорғауды сұрады, бірақ соңында ол барлығын істеді. 382 жылы Амвросий Аусонийдің орнын басып, Грациан сарайындағы маңызды тұлғаға айналды. Амвросий әлі 380-жылдардың соңында патшалардың "жүрегіне" айналмаған, бірақ ол Жеңіс құрбандық орнын қайта орнатуға қарсы сөйледі. 382 жылы Грациан Римнің діни культтарын қолдаған мемлекеттік қаржыны басқа мақсатқа жұмсады. Осы жылға дейін, ежелгі дәстүрлерді қолдау үшін мемлекеттік қаржы төленуі тоқтатылмады.

Валентиан II

Баласы жоқ Грациан кіші інісі Валентиан II-ге ұл сияқты қараған. Ал Амвросий 379 жылғы қыста Сирмиумда Никейлік епископты тағайындауға көмектескені үшін Валентиан II-нің анасы, императрица Юстинаның ашуын қоздырған еді. Көп ұзамай Валентиан II, анасы және сарай Сирмиумнан кетіп қалды; Сирмиум Теодосийдің бақылауына өткендіктен, олар Грациан билік еткен Миланға баруға мәжбүр болды. 383 жылы Грациан Галлияда (Франция) Лионда Магнус Максимус қолынан қаза тапты. Валентиан он екі жаста болған, ал оның анасы Юстина регенттікке ұқсас жағдайға түсті. 385 (немесе 386) жылы император Валентиан II және анасы Юстина, сондай-ақ көптеген дін қызметкерлері, мирян және әскерилер ариандыққа көшті. Амвросий мен Юстина арасындағы қақтығыс көп ұзамай басталды. Ариандар Валентианнан Миландағы екі шіркеуді оларға беруді талап етті: біреуі қалада (Апостолдар базиликасы), екіншісі қала сыртында (Святой Виктор). Амвросий шіркеулерді беруден бас тартты. Ол: «Құдайға тиесілі нәрсе, императордың билігінен тыс» деді. Осылайша Амвросий ежелгі римдік қағидаға жүгінді: құдайға арналған храм сол құдайдың меншігіне айналады. Амвросий бұл көне заңдық қағиданы христиан шіркеулеріне де қолданды, епископты, құдайдың өкілі ретінде, оның меншігінің сақшысы деп есептеді. Кейіннен Амвросий базиликада Сағат Литургиясын орындап жатқанда, қала префекті оны ариандарға беруге көндіру үшін келді. Амвросий тағы да бас тартты. Базиликаны иелену үшін сарайдың бірнеше чиновниктері (декандары) императордың туларын ілуге жіберілді. Оның орнына, базиликаның төңірегіне император орналастырған әскерлер шіркеуге ағыла бастады, Амвросийге адалдығын білдірді. Шіркеудің сыртындағы тулар алынып тасталды, ал аңыз бойынша балалар оларды жыртып жіберді. Амвросий базиликаны тапсырудан бас тартты және императорына кескілесе жауап берді: «Егер сіз менің өмірімді талап етсеңіз, мен мойынсұнуға дайынмын: мені түрмеге немесе өлімге апарсаңыз да, қарсылық көрсетпеймін, бірақ мен ешқашан Мәсіхтің шіркеуін сатпаймын. Мен халықтан көмек сұрамаймын, мен құрбандық тақтасының алдында өлуге дайынмын, оны тастамаймын. Мен халықтың наразылығын қоздырмаймын, бірақ оны тек Құдай ғана басып тастай алады». Жұма күні император ашумен: «Егер Амвросий бұйрық берсе, сіздер мені оған тізгілеп жібересіздер» деді. 386 жылы Юстина мен Валентиан II ариандық епископ Аксентий кішіні қабылдады, және Амвросийге Миландағы шіркеуді ариандардың пайдалануына беруді тағы да бұйрық берді. Амвросий және оның қауымы шіркеудің ішіне кіріп, бекінді. Оны ұрлап әкетуге тағы бір әрекет жасалды, сондай-ақ оны тұтқындап, қаладан қууға тырысты. Бірнеше айыптаулар жасалды, бірақ Иоанн Златоусттың жағдайынан айырмашылығы, ешқандай ресми айыптама қойылмады. Императордың мұндай билігі болғаны сөзсіз, бірақ ол, мүмкін, Амвросийдің халық арасындағы танымал болуы және олардың не істеуі мүмкін екенінен қорқып, осылай істемеген болар. Магнус Максим Галлияда билікті басып алғанда (383) және Италияға шабуыл жасауды ойластырғанда, Валентиан Амвросийді оны көндіруге жіберді, және елшілік сәтті аяқталды (384). Екінші, кейінгі елшілік сәтсіз аяқталды. Магнус Максим Италияға (386-387) кірді және Милан алынды. Юстина мен оның ұлы қашып кетті, бірақ Амвросий қаладан кетпеді және кедейлерге көмектесу үшін шіркеудің күміс заттарын ерітті.

Феодосий

Амвросий «De Fide» деп жазған кезде Теодосий 381 жылы Никеялық католик христиандықты христиандық сенімнің жалғыз заңды нұсқасы ретінде бекітетін жарлықпен өзінің сенім мәлімдемесін жариялады. Ғалымдар арасында бұл императордың жеке сеніміне сай екендігіне келісім бар. Валенттің (378) қайтысынан кейін (шығыстағы император 364–378 жылдары) шіркеу үшін көптеген сұрақтар шешілмеген қалды, ал Теодосийдің жарлығын осы сұрақтарды шешуді бастауға жасалған әрекет ретінде қарастыруға болады. Теодосийдің табиғи жомарттығын өзін орнықтыру және жеке құдайшылдығын ашық түрде растау қажеттілігі басаңдатты. 28 ақпан 380 жылы Теодосий Константинополь қаласына арналған Салоника жарлығын шығарды, онда тек арийлік көзқарасты қолдамайтын христиандар ғана католик екендігі және олардың ғибадат орындары ресми түрде «шіркәу» ретінде танылуы мүмкін екендігі белгіленді. Жарлық ариандыққа қарсы болды, христиандықта бірлік орнатуға және ерестікті басуға тырысты. Немец ежелгі тарихшысы Фессалоника жарлығының жалған дінге қарсы немесе антисемиттік емес екенін, христиандықты империяның ресми діні деп жарияламағанын және христиандарға басқа діндердегілерге қарағанда артықшылық бермегенін жазды. Либесшуц пен Хилл Теодосий мен Амвросийдің алғаш рет 388 жылы, Максим жеңілгеннен кейін Теодосийдің Миланда болған кезінде кездескенін көрсетеді. 390 жылы Салоникадағы қырғыннан кейін Теодосий Амвросийдің өтінішімен жария түрде өкініш білдірді. Амвросий Салоникадағы оқиғалар кезінде сарайда болмаған, бірақ олар туралы хабардар болғаннан кейін Теодосийге хат жазды. Бұл хатта Амвросий императордан өкінудің жартылай ашық түрде көрсетілуін талап етіп, оған епископы ретінде ол аяқталғанша қасиеттілікке жібермейтінін айтты. Вольф Либесшуц былай деді: «Теодосий мойынсұнып, императорлық киімсіз шіркеуге келді, Рождествоға дейін, сонда Амвросий оны ашық түрде қабылдады». Бұрынғыда кейбір ғалымдар Амвросийдің император Теодосий I-ге осы кезеңнен бастап артық ықпал еткенін, оны 391 жылдың ақпан айынан бастап пұтқа табынушылыққа қарсы заң шығаруға итермелегенін айтқан. Алайда, бұл түсіндірме жиырмасыншы ғасырдың соңынан бері қатты дау тудырды. Маклинн Теодосийдің пұтқа табынушылыққа қарсы заңдары епископқа қызығушылық тудыратын көлемде тым шектеулі болды деп санайды. Миландағы собордың есігінде Амвросийдің митрасы бар прелат ретінде Теодосийдің кіруіне кедергі келтірген, кейде Амвросийдің Теодосийге үстемдігінің дәлелі ретінде қаралатын кездесу, қазіргі тарихшылар тарапынан «дінге бағынған қиял» деп жоққа шығарылды. Шіркеу есігінде кездесу болған жоқ. Бұл оқиға бесінші ғасырдың тарихшысы Теодореттің ой-өрісі, ол 390 жылғы оқиғалар туралы «өз идеологиясын пайдаланып, тарихи жазбадағы олқылықтарды толтыру үшін» жазған. ХХІ ғасырғы көзқарас бойынша Амвросий «тақ артындағы күш емес» еді. Екеуі жиі кездеспеді, ал олардың қарым-қатынасын ашатын құжаттар жеке достықтан гөрі олардың өкілдік жасайтын күшті институттардың – Рим мемлекеті мен Италия шіркеуінің – екі күшті басшысы арасындағы келіссөздер туралы. Камерон Амвросийдің императорға айтарлықтай ықпал еткеніне ешқандай дәлел жоқ дейді. Теодосий қайтыс болғаннан кейін ғасырлар бойы ол христиандық православиенің жауынгері ретінде қарастырылып, пұтқа табынушылықты жойып жіберді. Бұл пікірді олардың қайтысынан кейінгі ғасырда сенімсіз тарихшы ретінде танылған Теодорет жазды. Теодосийдің алдыңғылары Константин, Констанций және Валент жартылай арийлер болған. Сондықтан, христиандық әдеби дәстүрдің ең көп бөлігін христиандықтың соңғы жеңісі үшін православие Теодосийге тиді. Қазіргі ғалымдар бұл оқиғаны тарихи шындықты бейнелеуден гөрі православиелік христиан жазушыларының тарихты түсіндіруі деп санайды. Діни Теодосийдің Амвросий бейнелеген шіркеу билігіне мойынсұнуы туралы көзқарас олардың қайтысынан кейін бір ұрпақ ішінде қалыптасқан аңыздың бір бөлігі болып табылады.

Кейінгі жылдар және өлім

393 жылы сәуірде Арбогаст (Батыс әскери шебері) және оның марионетка императоры Евгений, Феодосий I және оның ұлы Гонорийға қарсы өздерінің позицияларын бекіту үшін Италияға жорық жасады. Гонорий империяның батыс бөлігін басқару үшін Август етіп тағайындалған еді. Арбогаст пен Евгений Амвросийдің қолдауын алу үшін өте құлшыныспен хаттар жолдады; бірақ олар Миланға жеткенге дейін ол Болоньяға көшіп, онда Киелі Виталис пен Агриколаның қабірлерінің ауыстырылуына қатысты. Одан Флоренцияға барып, 394 жылдың қыркүйек айының басында Фригид шайқасында Теодосиймен кездесу үшін Евгений Миланды қалдырғанға дейін сонда болды. Рим империясын толық бағындырғаннан кейін Теодосий 395 жылы Миланда қайтыс болды, ал Амвросий оның қадір-қасиетін жоғары бағалап сөз сөйледі. Екі жылдан кейін (4 сәуір 397) Амвросий де дүние салды. Оның орнына Милан епископы болып Симплициан келді. Амвросийдің денесі бүгінгі күнге дейін Миландағы Сант-Амброджио шіркеуінде сақталып, оның заманында Киелі Гервас және Протас деп танылған денелермен бірге құрметпен қарастырылады. Амвросий католик шіркеуінің Рим ритуалының күнтізбесінде 7 желтоқсанда еске алынады, сондай-ақ Англия шіркеуінде және епископ шіркеуінде де 7 желтоқсанда құрметтеледі.

Кейіпкер

1960 жылы Нил Б. Маклинн Амброзийдің саясатына қатысты күрделі зерттеу жазды, мақсаты – «Амброзий қоғамды жеке саяси билікке жету құралы ретінде қарастырғанын көрсету» болды. Кейінгі зерттеулер Амброзийдің епископтық міндеттерін, Никейлік теологиясын, епископтық қызметте ариандармен қарым-қатынасын, пастырлық қамқорлығын, қоғамға деген адалдығын және жеке аскетизмін қарастырып, бұл көзқарасты жұмсартты. Амброзийдің барлық жазбалары дінін қорғауға бағытталған туындылар, тіпті оның саяси көзқарастары мен іс-әрекеттері де дінімен тығыз байланысты болды. Ол өзінің ішкі ой-толғаныстарын ашу үшін емес, Құдайын қорғау үшін жазды. Бонифаций Рамзи «Ән-дер әнінің мистикалық мағыналарын жазған және көптеген керемет гимндер жазған» адамның «терең руханилығын жоққа шығару қиын» екенін жазады. Рухани тұрғыдан берік болғанына қарамастан, Амброзийдің ойлау жолы көбінесе тікелей және практикалық болды, ал теориялық емес. «De Officiis» – бұл «интеллектуалдық бәсекелес емес», Милан шіркеуіндегі дін қызметкерлеріне күнделікті қызметтерінде көмектесетін пайдалы нұсқаулық. Үшінші ғасырда христиандық дін монахтық өмір салтын дамытты, ол кейіннен Рим қоғамының қалған бөлігіне таралды, нәтижесінде діни себептермен бой тарту, ерікті кедейлік және өзінен бас тарту кең таралды. Бұл өмір салтын көптеген жаңа мүмін, соның ішінде Амброзий қабылдады, бірақ олар монах болған жоқ. Бұл дәуірдегі епископтардың әкімшілік жауапкершілігі зор болды, Амброзий кейде императорлық істерге де араласатын, бірақ ол әлі де өз қоғамдастарының әл-ауқатын қамтамасыз етудегі басты міндетін орындады. Ол аптасына бірнеше рет, кейде күнделікті уағыз айтып, Евхаристияны тойлады, кедейлердің, жесірлердің және жетімдердің, «құдайға адал әйелдердің» (монахинялардың) және өз дін қызметкерлерінің қажеттіліктерімен тікелей айналысты. Ол хаттарға жеке жауап берді, қонақжайлық танытты және адамдарға қол жетімді болды. Амброзий барлық адамдармен жақсы қарым-қатынас орнатуға қабілетті болды. Бұл кезде жергілікті шіркеудің әдет-ғұрыптары әртүрлі болды, сондықтан епископ ретінде Амброзий барлық адамның оның іс-әрекеттеріне бейімделуін талап ете алды. Оның міндеті – шіркеулерді ырым-жырымдар мен сенімдер бойынша мүмкіндігінше біріктіру болды. Оның орнына ол жергілікті дәстүрлерге құрмет көрсетіп, қалыптасқан тәжірибелерге бейімделіп, анасына да солай істеуді ұсынды. Епископ ретінде Амброзий адамдарды біріктіру және «діни, саяси, әскери және әлеуметтік құлпырулар мен өзгерістер кезеңінде біршама тұрақтылықты қамтамасыз ету» үшін көптеген түрлі жұмыстар атқарды. Браун Амброзийдің «фракциялық күрескерге лайық» екенін айтады. Амброзий көптеген адамдармен жақсы қарым-қатынаста болғанымен, қақтығысқа қарсы емес еді, тіпті императорларға да қарсылық білдірді, өзінің шешімдері үшін қиналар емес екеніне сенімді болғандықтан туған батылдықпен. Рим аристократы және губернатор ретінде өмір сүрген Амброзий епископ болғаннан кейін де Рим үкіметінің көзқарасы мен іс-әрекеттерін сақтағаны анық. Оның іс-әрекеттері мен жазбалары императордың шіркеудің ішкі істеріне, оның ішінде доктринаға, моральдық оқытуға және басқаруға қатысты билігінің шектері туралы айқын көрсетіп тұр. Ол Валентианға былай деп жазды: «Иман мәселелерінде епископтар христиан императорларының емес, императорлардың төрешілері болып табылады» (Епистолдың 21-тарауы, 4-тармақ). Ол император таңдаған ариандық епископқа: «Император шіркеуде емес, шіркеудің үстінде емес» деді (Ауксентийге қарсы уағыз, 36). Амброзийдің іс-әрекеттері мен жазбалары «Латын Батысында шіркеу мен христиан мемлекетінің қарым-қатынасы үшін жарамды үлгі құрды. Екі билік те негізінен оң қарым-қатынаста болды, бірақ шіркеу өмірінің ең ішкі саласы – сенім, моральдық тәртіп, шіркеулік тәртіп мемлекеттің ықпалынан тыс қалды». Амброзий өзінің билігінің шектерін де жақсы білді. 396 жылы, қадірлі, құрметті және жақсы көретін епископ ретінде мансабының шыңында, императорлық агенттер оның шіркеуіне кіріп, оны және оның дін қызметкерлерін құрбандық тақтасының маңына жиылып, саяси күдіктіні тұтқындаудан қорғауға тырысты, оны Амброзийдің алдында тоқтатуға мүмкіндік болмады. «Рим мемлекетінің басты функцияларына келгенде, тіпті өмірлік Амброзий да жеңіл салмақта болды».

Яһудилерге деген көзқарас

Амбросийдің кейде яһудилерге қарсы қарым-қатынас танытқаны туралы мәліметтер бар, мысалы, 388 жылы император Феодосий I-ге христиандардың жергілікті яһуди қауымына қарсы кек қайтарғаны және Евфрат өзенінің жағасындағы Каллиник қаласындағы синагогты қиратқаны туралы хабар жеткен. Синагог, әдетте, қамалданған қала ішінде орналасқан және ондағы әскерлерге қызмет ету үшін салынған. Амбросий императорға қарсы пікір білдіріп, екі дәлел келтірді: біріншіден, егер епископ бұйрыққа бағынса, ол өзінің сенімін сатқан болар еді, екіншіден, егер епископ бұйрыққа бағынудан бас тартса, ол шейіт болып, императорды ұялтатын жағдай тудырар еді. Амбросий бұрынғы бір оқиғаны еске алып, Магнус Максимнің Римдегі христиандарды яһуди синагогын өртеп жібергені үшін айыптаған жарлығын айтты. Феодосий епископқа қатысты бұйрықты кері қайтарды. Бірақ Амбросийге бұл жеткіліксіз болды, ал Феодосий келесі рет Миланға келгенде Амбросий тікелей қарсы шығып, оны осы мәселені тоқтатуға көндіруге тырысты. Маклинн Амбросий императордың ықыласын жеңе алмағанын және содан кейін оның кеңестерінен шеттетілгенін айтады. Каллиник оқиғасы жеке тұрған жағдай емес. Жалпы айтқанда, Маклинн Амброзийді қазіргі заманғы көзқарас бойынша қатыгез бен фанатик ретінде көрсетсе де, ғалымдар Амброзийдің яһудилерге деген көзқарасын бір сөйлеммен сипаттауға болмайды деп келіседі, өйткені Амброзийдің яһудилерге деген барлық көзқарасы жағымсыз болған жоқ. Мысалы, Амбросий өзінің жазбаларында еврей Филонның еңбектерін кеңінен пайдаланады, Филонды «Құдай сөздерінің адал түсіндірушілерінің» бірі ретінде қарастырады. Филон Екінші храм дәуіріндегі яһуди дінінде белгілі бір дәрежеге ие болған білімді және жақсы жазатын адам болған. Оның 43 трактаты сақталған, оларды яһудилер емес, христиандар жазған. Филон Базилийдің «Гексамерон» атты еңбегі арқылы құдайдың алты күнде жаратылуы туралы христиандық әдеби көзқарасты қалыптастыруға негіз болды. Евсевий, Каппадокиялық Әулет Аталары және Дидим Соқыр да Филонның жазбаларын пайдаланған, бірақ Амброзийден артық ешкім пайдаланбаған. Осы кең сілтемелердің нәтижесінде Филон христиан дәстүрінде құрметті Шіркеу Әкесі ретінде қабылданды. «Шындығында, бір византиялық катана тіпті оны «Епископ Филон» деп атайды. Филонға деген осы жоғары құрмет оның христиан дініне ауысқаны туралы бірқатар аңызға әкелді, бірақ бұл пікір өте күмәнді дәлелдерге негізделген». Амбросий өзінің жазбаларында Иосиф Флавийді, Маккавейлерді және басқа да яһуди көздерін пайдаланған. Ол кейбір яһудилерді мақтап айтқан. Амбросий Никейлік емес барлық топтарды теріс сипаттауға бейім болған, оларды бір категорияға біріктірген. Бұл оның жазуында риторикалық мақсатқа қызмет етті және осыған сәйкес қарастырылуы керек.