Кіріспе

Палеозойдың броньды жауы жоқ балықтары Остракодермдер – палеозой дәуірінің броньды жауы жоқ балықтары. Бұл термин қазіргі жіктелімдерде жиі кездеспейді, себебі ол парафилетикалық (жауы бар балықтарды қоспағанда) (аспидтер циклостомаларға жақын болса, полифилетикалық болуы мүмкін) және демек, бір эволюциялық тарамға сәйкес келмейді. Дегенмен, бұл термин әлі де броньды жауы жоқ балықтарды шала топтастырудың бейресми тәсілі ретінде қолданылады. Остракодермдердің ерекшелігі – жабыршықтарды тамақтану үшін емес, тек тыныс алу үшін пайдалану. Алдыңғы жабыршықтары бар хордалылар оларды тыныс алу мен тамақтану үшін қолданған. Остракодермдердің басында жеке фарингеальдық жаңқалық қалталары болған, олар қорғаныш операкулумы жоқ, тұрақты түрде ашық. Омыртқасыз жануарлардан өзгеше, тамақты жылжыту үшін кілкілдейтін қозғалыс қолданған олар, остракодермдер кішкентай және баяу қозғалатын жемді ауыздарына тарту үшін бұлшықетті жұтқыншаларын пайдаланған. Швейцариялық анатомист Луи Агассиз 1830 жылдары Шотландиядан сүйекті бронялы балықтардың қазбаларын алған. Оларды жіктеуге қиындық туды, себебі олар тірі тіршілік иесіне ұқсамайтын. Басында оларды мысық пен бекіре сияқты бронялы балықтармен салыстырған, бірақ кейін олардың қозғалмалы жауы жоқ екенін түсінген. Сондықтан 1844 жылы оларды "остракодермдер" деп атаған жаңа топқа бөліп, "қабық терілі" (грекше ὄστρακον + δέρμα) деген мағына берген. Остракодермдердің басы сүйекті қалқанмен жабылған. Олар сүйекті басы бар ең алғашқы тіршілік иелерінің қатарында. Эволюциялық биологтарға бұл қалқанның микроскопиялық қабаттары "кішкентай тіс сияқты құрылымдардан тұрғандай" көрінеді. Нил Шубин былай деп жазады: "Остракодермнің сүйегін тіліп, микроскопқа қарасаңыз, тіс құрылымымен бірдей нәрсені табасыз. Эмаль қабаты және тіпті целлюлоза қабаты да бар. Бүкіл қалқан мыңдаған кішкентай тістердің біріккенінен тұрады. Бұл сүйекті бас, қазба жәдітелігіндегі ең ертегілерінің бірі, толығымен кішкентай тістерден жасалған. Тістер бастапқыда тістеу үшін пайда болған (Конадонттарды қараңыз); кейін тістердің бір түрі оларды қорғау үшін жаңаша қолданылды". Жауы бар балықтардың пайда болуынан кейін (плакодермалар, акантодиандар, акулалар және т.б.) шамамен 420 миллион жыл бұрын, көптеген остракодерм түрлерінің саны азайды, ал соңғы остракодермдер девон кезеңінің соңында жойылып кетті. Жақындағы зерттеулер жақтары бар балықтардың остракодермдердің жойылуына бұрын ойлағаннан гөрі аз әсер еткенін көрсетті, себебі олар шамамен 30 миллион жыл бойы айқын азаймастан бірге өмір сүрді. Остракодерми подклассы циклостомата подклассымен бірге Агната бөліміне жатқызылған, оған лампарей және миксогалар кіреді.

Негізгі топтар

Остракодермдердің негізгі топтары Топ Сыныбы Суреттемесі Cephalaspido morphi Cephalaspidomorphi немесе cephalaspids («бас қалқандары»), қазіргі заманғы балықтардың көпшілігі сияқты, өте жақсы қорғалған. Әсіресе бас қалқаны жақсы жетілген, ол бас, жаңағалар және ішкі органдардың алдыңғы бөлігін қорғайды. Денесі көп жағдайда жақсы қорғалған. Бас қалқанының бүкіл бетінде кең жақтаулы сызықты орган құрайтын көптеген ойыстар болды. Көздері кішкентай, басының үстінде орналасқан. Нақты жауы болған жоқ. Ауыз ашылуы иілгіш еріншелер жасауға мүмкіндік беретін шағын пластиналармен қоршалған, бірақ тістеуге қабілеті болмады. Көптеген биологтар бұл таксонды жойылған деп санайды, бірақ шамшаның жіктелуінде де қолданылады, себебі шамшалардың бір кезде цефаласпидтермен байланысты болғаны ойластырылған. Егер шамшалар қосылса, бұл топтың белгілі аумағы силур және девон кезеңдерінен қазіргі күнге дейін кеңейтіледі. †Galeaspida (жойылған) Galeaspida («күркіреу қалқандары») басында үлкен сүйек қалқанына ие. Galeaspida силур және девон дәуірінде (430-370 миллион жыл бұрын), қазіргі Оңтүстік Қытай, Тибет және Вьетнам аумағында, жасыл, тұщы және теңіз ортасында өмір сүрген. Сырттай, олардың морфологиясы Osteostraci-ге қарағанда Heterostraci-ге көбірек ұқсас, ал бір түрі, Tujiaaspis vividus, жұпталған қанаттарына ие болған. Galeaspida ми қабығы морфологиясының жақындығына байланысты Osteostraci-ге жақын туыс деп саналады. †Pituriaspida (жойылған) Pituriaspida («pituri қалқандары») – орта девон Австралиясының теңіздік, дельталық ортасында өмір сүрген, қаптамалы жауы жоқ балықтардың шағын тобы (шамамен 390 миллион жыл бұрын). Олар туралы екі түрі ғана белгілі: Pituriaspis doylei және Neeyambaspis enigmatica, олар Австралияның Батыс Квинсленд штатында орналасқан Джорджина бассейнінің құмтастарында табылған. †Osteostraci (жойылған) Osteostraci («сүйекті қабықшалар») қазіргі Солтүстік Америка, Еуропа және Ресей аумағында орта силурден кейінгі девонға дейін өмір сүрген. Анатомиялық тұрғыдан алғанда, остеостракандар, әсіресе девон түрлері, белгілі барлық агнаттардың ішіндегі ең жетілген түрлердің бірі болды. Бұл жұптасқан қанаттардың дамуымен және олардың күрделі бас сүйегі анатомиясымен байланысты. Остеостракандар жақсыз омыртқалы жануарлардың ішкі құлағында екі жұп жартылай шеңберлі каналға ие болу жағынан, жақсыз омыртқалы жануарлардың ішкі құлағында кездесетін үш жұпқа қарағанда, шамшаларға көбірек ұқсас. Олар питуриаспидтердің бауырлас тобы болып саналады. Бұл екі таксонның бірігіп, жақсыз омыртқалы жануарлар гнатостомалардың бауырлас тобын құрайды. Бұл гипотезаны склеротикалық сүйекшелер, жұптасқан көкжиектер, үш қабатты дермалық қаңқа (изопединнің базалық қабаты, губкалық сүйектің ортаңғы қабаты және дентиннің беткі қабаты) және перихондральды сүйек сияқты бірнеше синапоморфиялар қолдайды. Басқа топтар Басқа топтар †Pteraspido morphi (жойылған) †Pteraspidomorphi («қанатты қалқан пішіндері») бас бөлігін кеңінен қорғайды. Көптегендері судағы қозғалыс оңайлығын арттыру үшін көтеруді пайдалану үшін гипоцеркальды құйрықтарына ие болды. Олар соруға болатын ауыз мүшелеріне де ие болды, ал кейбір түрлері тұщы суда өмір сүрген болуы мүмкін. Таксонның құрамында Heterostraci, Astraspida, Arandaspida кіші топтары бар. †Thelodonti (жойылған) Thelodonti («әлсіз тістер») – үлкен бронь пластиналарының орнына ерекше қабыршақтары бар, жойылған, жақсыз балықтардың шағын тобы. Thelodonti (бұрынғы келолепидтер) деп аталатын палеозойлық балықтар тобы монофилетикалық топтастыруды білдіре ме, әлде жақсыз және жақты балықтардың негізгі желілеріне жататын әртүрлі діңгек топтарын білдіре ме деген мәселе бойынша көп пікірталас бар. Thelodonti «thelodont қабыршақтарының» болуымен біріктірілген. Бұл сипаттама міндетті түрде ортақ тектің нәтижесі емес, өйткені оны әртүрлі топтар өздігінен дамытып шығарған болуы мүмкін. Осылайша, thelodonti әдетте полифилетикалық топты білдіреді деп есептеледі, дегенмен бұл мәселеде нақты келісім жоқ; егер олар монофилетикалық болса, олардың ата-бабалық жағдайы туралы нақты дәлел жоқ. Thelodonti морфологиялық жағынан Heterostraci және Anaspida кластарының балықтарына өте ұқсас және жақын туыс болған, олар негізінен ерекше, кішкентай, тікенді қабыршақтармен жабылған. Бұл қабыршақтар өлімнен кейін оңай таратылды; олардың кішкентай мөлшері мен беріктігі оларды сол кездегі ең көп таралған омыртқалылардың қазбасына айналдырды. Балықтар тұщы және теңіз ортасында өмір сүрді, алғаш рет ордовик кезеңінде пайда болды және кейінгі девонның фразиан-фамендік жойылған оқиғасында жойылды. Олар негізінен шөгінділермен қоректенетін, судың түбінде тіршілік ететін жануарлар болды, бірақ кейбір түрлер су бағанына еркін жүзуге қабілетті болғанын көрсететін дәлелдер бар. †Anaspida (жойылған) Anaspida («қалқансыз») – силур және девон кезеңдерінде өмір сүрген, жақсыз омыртқалы жануарлардың жойылған тобы. Anaspida кішкентай теңіз агнаттары болды, олар ауыр сүйек қалқандары мен жұпталған қанаттарынан айырылған, бірақ айқын, жоғары гипоцеркальды құйрықтарына ие болды. Олар алғаш рет ерте силурде пайда болды және кейінгі девонның жойылған оқиғасына дейін гүлденді, онда шамшалардан басқа көптеген түрлер сол кездегі қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты жойылды.