Кіріспе
C. С. Льюис-тің 1960 жылғы "Төрт махаббат" кітабы – христиандық және философиялық көзқараспен махаббаттың мәнін ой-эксперименттер арқылы зерттейтін туынды. Кітап 1958 жылғы радио сөздерінің негізінде жазылған, ол кезде АҚШ-та сексуалдық мәселелерге ашық тоқталғандығы үшін сынға ұшыраған.
The Four Loves is a 1960 book by C. S. Lewis which explores the nature of love from a Christian and philosophical perspective through thought experiments. The book was based on a set of radio talks from 1958 which had been criticised in the U. S. at the time for their frankness about sex.
Қажеттілік/мәңгілік сүйіспеншілік
Сент-Джонның "Құдай – махаббат" деген сөзінен бастаған Льюис алғашқыда "қажеттілік тудырған махаббатты" (мысалы, баланың анасына деген сүйіспеншілігі) және "сый махаббатты" (Құдайдың адамзатқа деген махаббатымен бейнеленген) салыстырып, біріншісін кемсітпек болды. Бірақ ол тез арада осы махаббаттың тіпті негізгі түрлерінің де күрделірек екенін ұқты: баланың ата-ананың қамқорлығына деген қажеттілігі – өзімшілдік емес, қажеттілік, ал керісінше, ата-ананың сый махаббаты шамадан тыс болса, өзінің бұрмалануына әкелуі мүмкін.
Қуаныш
Льюис ләззаттың мәнін зерттеуді жалғастырады, қажеттілік тудырған ләззаттарды (мысалы, сусығанға су) табиғатты сүю сияқты бағалау ләззаттарынан ажыратады. Осы екіншісінен ол "махаббаттың үшінші түрі – бағалау арқылы туған махаббат" деп аталатын ұғымды дамытады, бұл қажеттілік арқылы туған махаббат пен сыйлау арқылы туған махаббатқа қосымша. Кітаптың қалған бөлігінде Льюис осы үш еселік, сапалық айырмашылықты өзінің тақырыбында көрсетілген төрт кең махаббат түрімен салыстырады. Қалған төрт тарауында Льюис махаббатты төрт санатқа бөліп қарастырады ("ең жоғарысы ең төменсіз тұра алмайды"), бұл грек тіліндегі махаббатты білдіретін төрт сөз – құштарлық, достық, эрос және қайырымдылық негізінде құрылған. Льюис Люцифердің (бұрынғы бас періште) мақтанға беріліп, өзін бұзып, тәлкекке түскеніндей, махаббат та – әдеттегідей, ең биік сезім – өзін болмаған нәрсе деп ойлап, бұзылуы мүмкін дейді. Льюистің "Бет-әлпетіміз болғанша" романы осы махаббат түрлерін көркемдік тұрғыдан бейнелеудің басты тақырыбы болып табылады.
Сторж эмпатиялық байланыс
Сторге (storgē, грекше: στοργή) – таныс болу арқылы, отбасы мүшелері немесе жай ғана танысқандықтан байланысқан адамдарға деген жақсы көру сезімі. Мысалы, ата-ананың баласына деген табиғи сүйіспеншілігі мен қамқорлығы. Бұл махаббаттың ең табиғи, эмоционалды және кең тараған түрі деп есептеледі: ол мәжбүрлеусіз туындайды, себебі таныстыққа байланысты туындаған сүйіспеншіліктің нәтижесі, ал ең кең тарағаны – өйткені ол «құнды» немесе махаббатқа лайық деп саналатын қасиеттерге ең аз назар аударады, соның салдарынан көптеген кемсітуші факторларды жеңіп шығады. Льюис оны қажеттілікке негізделген махаббат деп сипаттайды, егер қажеттіліктер қанағаттандырылмаса, оның жойылу қаупі бар. Льюис үшін сүйіспеншілікке мұқтаж болу және сыйлау сезімі кіреді. Ол оны барлық берік және ұзаққа созылатын бақыттың тоғыздан он бөлігін құрайды деп санайды. Дегенмен, сүйіспеншіліктің күші оны осал етеді. Льюис сүйіспеншіліктің «жасалып келгендей» немесе «дайын тұрғандай» көрінетінін айтады, сондықтан адамдар оны өз мінез-құлқына және оның табиғи салдарына қарамастан күтеді. Мұқтаж болу және сыйлау түрінде сүйіспеншілік «бұзылуы» мүмкін, ал қызғаныш, екіұштылық және тым қамқорлық сияқты күштер оны құртады.
Филия достық байланысы
Филия (грекше: φιλία) – күштілігі мен ұзақтығы жағынан туған бауырлар секілді жақын достар арасындағы махаббат. Достық – ортақ құндылықтары, қызығушылықтары немесе іс-әрекеттері бар адамдар арасындағы мықты байланыс. Льюис достық махаббатын басқа махаббат түрлерінен бірден ажыратады. Ол достықты "ең биологиялық емес, органикалық емес, инстинктивтік емес, әлеуметтік емес және қажеттілік тудырмайтын, ең табиғи емес махаббат" деп сипаттайды. Адамзат ұрпақ беру үшін достыққа мұқтаж емес, бірақ классикалық және орта ғасырлық әлемдер үшін бұл – ерікті түрде таңдалатындықтан жоғары деңгейдегі махаббат. Льюис нағыз достық, мысалы, Дәуіт пен Жонатанның достығы сияқты, бүгінде дағдыдан шығып бара жатқан өнер деп түсіндіреді. Ол қазіргі қоғамның достыққа немқұрайлы қарауына қатты наразылық білдіреді. Дәуіт пен Жонатан, Орест пен Пилад, Роланд пен Оливер, Амис пен Амиль сияқты нағыз достықты жырлаған өлеңді есіне келтіре алмайтынын айтады. Льюис былай дейді: "Ежелгілер үшін достық – барлық махаббаттың ең бақытты және толыққанды адамдық сезімі болған, өмірдің тәжі және ізгілік мектебі. Ал қазіргі әлем оны елемейді". Льюис үшін достық – серікке отырып туатын, терең құрметпен қаралатын махаббат, бірақ ол қазіргі қоғамдағы көптеген адамдардың оны лайықты бағалай алмайтынын сезінеді, себебі шынайы достықты сезінгендердің өзі аз. Дегенмен, Льюис достықтың қауіпті жақтарын да байқады, мысалы, топтасуға, авторитарлыққа қарсы болуға және мақтанға бейімділігін.
Эрос - романтикалық махаббат
Эрос (erōs, грекше: ἔρως) Льюис үшін "ғашық болу" немесе "біреуді сүю" мағынасындағы махаббат еді, ол Венера деп аталатын жалаңаш сексуалдық құштарлыққа қарсы қойылды: Льюис қолданған мысал – "әйелді иеленгісі келу" мен нақты бір әйелді сүю арасындағы айырмашылық. Бұл оның (классикалық) адамды рационалды жануар ретінде қарауына сай келеді, ол – ақылды періште мен инстинктісімен жетекші алаңдағы мысықтың біріктірілген түрі. Эрос Венераның қажетті құштарлығын барлық құштарлықтың ең жоғары бағалысы етеді; алайда, Льюис Эростың өзіне толыққанды бағынып, өзімшілдікті ақтауға, тіпті фалликалық дінге айналуына қазіргі заманғы бейімділіктің күшеюіне қарсы ескертті. Сексуалдық қатынасты және оның түрлі діндердегі, соның ішінде христиандық сенімдегі рухани маңызын зерттегеннен кейін, ол Эрос (немесе ғашықтық) өзінен бастап бейтарап, күшсіз күш екенін атап өтеді: "Эрос барлық сұлулығымен жақсылыққа да, жамандыққа да итермелеуі мүмкін". Эрос өте терең сезім болуы мүмкін екенін мойындаса да, ол оның өзін-өзі өлтіруге келісімге немесе кісі өлтіруге, сондай-ақ ажырасуға қатысты қатал бас тартуға, "бір-біріне азап шеккен екі адамды аяусыз тізбектеп, әрқайсысы жек көрудің уымен жаралы болып" соқтыруы мүмкін екенін естен шығармайды.
Агапе - "Құдай" берген шексіз сүйіспеншілік
Қайырымдылық (агапе, грекше: ἀγάπη) – жағдайдың өзгеруіне қарамастан сақталайтын махаббат. Льюис осы мүсілдік сүйіспеншілікті төрт махаббаттың ең жоғарысы деп есептейді және оны ерекше христиандық қасиет деп санайды. Осы тақырыптағы тарау, Левистің айтуынша, "Табиғи махаббаттар өздігінен толық емес" болғандықтан, басқа үш табиғи махаббатты Құдайға бағындыру қажеттігіне назар аударады, Құдай қайырымдылықпен толы және олардың "шайтандық" өзімдік мақтануына жол бермейді.