Кіріспе

Өзіңе қалай қарым-қатынас жасауын қаласаң, басқаларға да солай қарым-қатынас жаса. Бұл принцип кейде өзаралық этика деп аталады, яғни басқалардың өзіңе қалай қарым-қатынас жасағанын емес, сен өзің қалағандай қарым-қатынас жасауың керек. Осы қағиданың әртүрлі түрі көптеген діндер мен наным жүйелерінің ғасырлар бойы қалыптасқан негіздерінде кездеседі. Бұл принцип мінез-құлықты реттейтін оң немесе теріс нұсқау ретінде көрінеді: Басқаларға өзіңе қалай қарым-қатынас жасауын қаласаң, солай жаса (оң немесе тікелей нұсқау). Бұл қағиданың ең ерте кездескен жазбасы 1604 жылы англикан дінінің өкілдері Чарльз Гиббон мен Томас Джексонның еңбектерінде кездеседі.

Ежелгі Мысыр

Мүмкін, өзара қарым-қатынас максиміне ең ерте растау, ежелгі Мысырдың Маат құдайының бейнесі, "Еркін шаруа" әңгімесінде кездеседі, ол Орта патшалық дәуіріне (шамамен б.з.д. 2040–1650 жылдар) жатады: "Енді бұл бұйрық: Істегенге сол істі қайтар, осылай істеуге мәжбүрлейді." Бұл мақал-мәтел "do ut des" принципін бейнелейді. Кейінгі кезеңде (б.з.д. 664–323 жылдар) сақталған папируста Алтын ережеге қатысты ертедегі теріс тұжырым бар: "Өзіңе жасалғанын қаламасаң, ешкімге жасама."

Буддизм

Будда (Сиддхартха Гаутама, б.з. дейінгі 623-543 ж.ш.) алтын ереженің теріс тұжырымдамасын өзінің этикасының маңызды таяуларының бірі етіп белгіледі. Ол Трипитакада түрлі орындарда және түрлі түрінде кездеседі. Өзін басқалармен салыстырып, "Мендей олар да, олардай мен де" деп ойлап, кісі өлтірмеуі керек, сондай-ақ басқаларды өлтіруге себеп болмауы керек. |Сутта Нипата 705

Өзі бақыт іздеп жүргенде, басқа да бақытқа ниеттенген жандарды зорлықпен қысымға түсірген адам, болашақта бақытқа жете алмайды. |Дхаммапада 10. Зорлық

Өзің үшін жарасымсыз деп білген нәрсені басқаларға жасаудан аулақ бол. |Уданаварга 5:18

Басқаның орнына қойып, кісі өлтірмеуі керек, сондай-ақ басқаны өлтіруге себеп болмауы керек.

Сикхизм

Барлық адамның санасы мұраттай құнды. Оларды ауырту ешқандай жақсылыққа алып келмейді. Егер сен Жаныңды іздесең, ешкімнің жүрегін қындырма.

Конфуцийшілдік

Бұл ой «Аналектілердің» V.12 және VI.30-тарында (б.з.д. 500 ж.) да кездеседі, оны онлайн «Қытай мәтіндері жобасынан» табуға болады. Бұл тіркес христиандық «Алтын ереже» нұсқасынан ерекшеленеді. Ол өзгелерге ешқандай әрекет жасауды талап етпейді, тек зиянды нәрселерден қана аулақ болуға шақырады. Жақсылық жасауға және моральдық көзқарас ұстануға кедергі келтірмейді.

Даоизм

Дананың өзіндік мүддесі жоқ, ол халықтың мүддесін өз мүддесі деп санайды. Жақсыларға жақсылық жасайды, жамандарға да жақсылық жасайды, себебі ізгілік – мейірімділік. Сенімділерге сенімді, сенімсіздерге де сенімді, себебі ізгілік – адалдық. Тао Те Цзин, 49-тарау. Көршіңнің табысын өз табысың, ал көршіңнің зиянын өз зияның деп есепте. Тай Шан Кан Ин Пьен.

Мохизм

Мози алтын ережені әділеттіліктің ең маңызды қасиетінің салдары ретінде қарастырды және қарым-қатынастарда теңдік пен жеке мүддеден бас тартуды қолдады.

Зороастризм

Өзіңе зиян келтіретін нәрсені басқаларға жасама. | Шаяст на Шаяст 13.29

Вика

Осы сөздерді тыңдап, жақсылап есіңе ал, Деаның, ана Құдайыңның сөздері: "Сендерге бұйырамын, Жердің балалары, өздеріңе зиян деп ойлаған нәрсені ешқашан басқаға жасауға болмайды, себебі зорлық-зомбылық пен жеккөрушілік осылай туады. Менің бұйрығым – барлық зорлық-зомбылық пен жеккөрушілікке қарсы бейбітшілік пен сүйіспеншілікпен жауап беру! Менің Заңым – барлық нәрсеге деген сүйіспеншілік. Тек сүйіспеншілік арқылы ғана тыныштыққа жетесіңдер. Әрине, тек тыныштық пен сүйіспеншілік ғана әлемді емдейді және барлық жамандықты бағындырады." | "Жолдар кітабы, Иманды Викка"

Саентология

Басқаларға өзің қаламаған нәрсені істемеуге тырыс. Басқалармен өзің қалағандай қарым-қатынас жасауға ұмтыл. | Бақытқа жол

Йоруба тілі

Құс баласын шағу үшін өткір таяқ алған адам, алдымен оның өзіне тигендегі ауырсынықты сезініп көрсін. | Йоруба мақалы.

Әлемдік этика

Дүниежүзілік діндер парламенті 1993 жылы "Жаһандық этикаға қарай декларация" жариялады. Бұл декларацияда "Алтын ереже" ("Біз басқаларды қалай қаласақ, солай қарым-қатынас жасауымыз керек") көптеген діндер үшін ортақ принцип ретінде жарияланды. Бастапқы декларацияға Бахаи діні, брахманизм, Брахма Кумари, буддизм, христиандық, индуизм, жергілікті діндер, конфессияаралық, ислам, джайнизм, иудаизм, америкалық түпкі діндер, нео-язықшылық, сикхизм, даосизм, теософия, унитариандық универсализм және зороастризм сияқты әлемнің барлық ірі діндерінен 143 көшбасшы қол қойды. Бірнеше мәдениеттердің фольклорында Алтын ереже ұзын қасықтардың метафорасы арқылы бейнеленген.

Гуманизм

Гарвард университетінің гуманистік дін қызметкері Грег М. Эпштейннің пікірінше, " 'басқаларға қалай қаласаң, солай істе' – ешбір дін толығымен өткіріп алмайтын ұғым. Бірақ алтын ереженің ешбір нұсқасы Құдайды талап етпейді". Әртүрлі дереккөздер алтын ережені гуманистік принцип ретінде көрсетеді: Алтын ереже бойынша өмір сүру дегеніміз – басқа адамдарға, тіпті бізден өзгеше болғандарға да, көңіл жағуға тырысу. Көңіл жағу – мейірімділік, қайырымдылық, түсіністік және құрметтің бастауы. Біз кім болсақ та, не ойласақ та, қайдан келсек те, бұл қасиеттерді бағалаймыз. Басқа адам болудың немесе басқа жағдайда өмір сүрудің, басқа тәжірибелерді бастан өткерудің қандай екенін толық білу мүмкін болмаса да, көптеген адамдар үшін өзімізге қандай нәрсе ауыр тиедіін елестету және басқаларға ауыр тигізуден аулақ болу оңай. Сондықтан көптеген адамдар алтын ереженің қорытындысы – "басқаларға өзің қаламайтын нәрсені істеме" – прагматикалық деп санайды. Өзгелерге қаламайтын нәрсені оларға да істеме. Адамзаттың ойлап тапқан ең ұлы, ең қарапайым және ең маңызды моральдық аксиомасы осы – тарих бойында дерлік барлық мәдениеттер мен діндерде кездесетін, бізге алтын ереже ретінде таныс нәрсе. Моральдық ұстанымдардың құнды болуы үшін күрделі немесе түсініксіз болуы қажет емес, шын мәнінде осы ереженің қарапайымдылығы оны ұлы етеді. Оны ойлап табу, түсіну және қолдану оңай, ал осы үш нәрсе – күшті және салауатты моральдық жүйенің белгілері. Оның мәнін ұғу оңай: басқа адамға зиян келтіруі мүмкін әрекет жасамас бұрын, өзіңді оның орнына қойып, осы әрекеттің өзіңе тигенін қалап бағалайсың ба деп ойла. Егер қаламайтын болсаң, басқа адам да қаламайды, сондықтан оны істеме. Бұл – адамның негізгі қасиеті, басқаның сезімін сезіну қабілеті, осы мүмкіндікті қамтамасыз етеді, және біз өмірімізді осы эмпатия принципімен басқаруымыз керек.

Экзистенциализм

Адам өзін өзі таңдайды десек, бұл әрбір адамның өзін өзі таңдауы қажет екенін білдіреді. Бірақ, өзі үшін таңдағанда, ол барлық адам үшін де таңдайды дегенді де білдіреді. Шын мәнінде, адам өзі қалағандай болу үшін жасайтын барлық іс-әрекеттерінің ішінде, оның өзі болуы керек деп ойлайтын адам бейнесін жаратпайтын бірде-бір әрекет жоқ. Осының немесе соның арасында таңдау жасау – бір мезгілде таңдалған нәрсенің құндылығын мойындау; себебі біз ешқашан нашар нәрсені таңдай алмаймыз. Біз әрқашан жақсырақ нәрсені таңдаймыз, ал біз үшін жақсырақ болмаса, ешнәрсе біз үшін жақсы бола алмайды. Жан-Поль Сартр, Экзистенциализм – гуманизм, 291–292 беттер.

Классикалық утилитаризм

Джон Стюарт Милл өзінің "Утилитаризм" (1861 жылы жарық көрген) атты кітабында былай деп жазды: "Назареттік Исаның алтын ережесінде пайдалылық этикасының толық мәні жатыр. 'Өзіңе қалай тілесең, басқаларға да солай істе' және 'жақыныңды өзіңдей сүй' – бұл утилитаризм моралінің идеалды кемелдігін құрайды."

Адам құқықтары

Марк Х. Борнштейн мен Уильям Э. Паденнің пікірінше, Алтын ереже – қазіргі заманғы адам құқықтары тұжырымдамасының ең негізгі қағидасы болып табылады, онда әрбір адам әділ қарауға құқылы және басқалар үшін әділдікті қамтамасыз етуге өзара жауапкершілік жүктеледі. Дегенмен, Лео Дамрош Алтын ереженің «құқықтарға» тікелей қатысты деген ұғым – заманауи түсінік екенін, ал оның бастауымен ешқандай байланысы жоқ екенін айтты. Адам «құқықтарының» қалыптасуы – 18 ғасырдағы Францияда Жан-Жак Руссоның философиясы арқылы таратылған философиялық идея ретінде бастау алған, қазіргі заманғы саяси идеал. Оның еңбектері Томас Джефферсонға ықпал етті, ол 1776 жылы Руссоның «бұзылмайтын құқықтар» туралы айтқан сөздерін АҚШ Тәуелсіздік декларациясына енгізді. Дамрош Алтын ережені адам құқықтарымен шатастыру – бұл ежелгі түсініктерге заманауи ойлауды қолдану екенін дәлелдеді.

Ғылым және экономика

Жарияланған зерттеулерде әділдік сезімі мен Алтын ереже нейроғылыми және нейроэтикалық принциптермен түсіндіріліп, олардың тамырлары осы принциптерде жатыр деген пікір айтылады. Алтын ережені психология, философия, социология, адам эволюциясы және экономика салаларының тұрғысынан да қарастыруға болады. Психологиялық тұрғыдан алғанда, ол басқа адамдарға деген эмпатияны қамтиды. Философиялық тұрғыдан алғанда, адам көршісін де "өз" немесе "өзі" деп қабылдайды. Социологиялық тұрғыдан қарағанда, "жақыныңды өзіңдей сүй" қағидасы жеке адамдар арасында, топтар арасында және жеке адам мен топтар арасында қолданылады. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, "өзара көмекке келгендік" адамдардың тіршілік ету және көбейу қабілетін арттырған маңызды қадам ретінде қарастырылады, себебі адам миының дамуы үшін ұзақ балалық шақ және отбасынан тыс қорғау мен күтім қажет болды. Экономикада Ричард Свифт Дэвид Грейбердің идеяларына сүйене отырып, "қайтарушылық болмаса, қоғам өмір сүре алмайды" деген тұжырым жасайды. Басқа приматтарды зерттеу Алтын ереженің адам емес, басқа түрлерде де бар екенін көрсетеді.

Сын

Иммануил Кант сияқты философтар әр түрлі себептермен бұл қағидаға қарсылық білдірді. Олардың бірі – басқаларды қалай қабылдауды қалайтынын анықтаудың эпистемологиялық мәселесі. Ең оңай жолы – олардан сұрау, бірақ олар стратегиялық тұрғыдан тиімді деп тапса, адаспай жауап бере алады, сондай-ақ олар сіз түсінгендей таңдау жағдайын толыққанды түсінбеуі мүмкін. Біз өзімізге қарағанда басқаларға тиетін зиян мен пайданы сезінуге көбірек бейімділігіміз болуы мүмкін, бұл басқаларға күдікпен қарасақ, қақтығыстың күшеюіне әкелуі мүмкін. Сондықтан Лайнус Полинг алтын қағидаға басқаларға қатысты көзқарасты енгізуді ұсынды: «Өзгелерге сіз өзіңізге жасағаннан 20 пайыз жақсырақ қатысыңыз, бұл субъективті бейімділікті түзетуге мүмкіндік береді». Алтын қағиданы ресми түрде қабылдамайтын бір дін – Бен Классен құрған «Тұрпайылық қозғалысының» нео-нацистік діні. Бұл діннің жақтастары алтын қағиданың ақылға сыймайтын және «толыққанды қолданылмайтын принцип» екенін санайды.

Жағдайдың айырмашылығы

Иммануил Кант алтын ережені жағдайдың айырмашылығын ескермейтіндігі үшін сынға алды, сонымен бірге қылмысы үшін сотталған тұтқын судьядан босатуды сұрағанда алтын ережеге сілтау жасай алатынын айтты, судья ешкімді түрмеге жібергісі келмейтінін, демек басқаларға да солай істемеуі керек екенін көрсетеді. Алайда, Канттың еңбектерінің дәйектілігін сынаған бірнеше авторлар алтын ереже мен Канттың «Метафизика негіздері туралы» еңбегінде ұсынған Категориялық императив арасындағы «ұқсастыққа» назар салды (қосымша ақпарат алу үшін осы сілтемеге қараңыз). Бұл, әлдеқайда ертерек Лейбницке де белгілі болған сияқты, өйткені ол Канттан бұрын-ақ оған жауап берген, судьяның өзін тек қылмыскердің ғана емес, сонымен қатар барлық зардап шеккен адамдардың орнына қойып, содан кейін жаза тағайындау немесе қылмыскерді босату сияқты әрбір мүмкіндікті осы үлкенірек жақсылықтың ішінде кішірек жамандық бар-жоғына қарай бағалауы керек екенін ұсынған.

Сын-пикірлерге басқа да жауаптар

Маркус Джордж Сингер алтын ережені қарастырудың екі маңызды түрлі жолы бар екенін атап өтті: 1) өзіңізге тілегендей нақты әрекеттер жасауды немесе 2) өзіңізді басқалар тілегендей жалпы бағытта басқаруды талап ету. Алтын ережеге қарсы келтірілетін мысалдар көбінесе бірінші түріне екіншісінен гөрі күштірек қарсылық білдіреді. Алтын ереже туралы кітабында Джеффри Уоттлс осыған ұқсас бір байқау жасап, мұндай наразылықтар көбінесе алтын ережені белгілі бір жалпы тәсілдермен қолданған кезде туындайтынын айтады (атап айтқанда, талғам мен жағдайдың айырмашылықтарын назарға алмау, субъективті пікірге бейімділікті түзетусіз қалдыру және т.б.). Бірақ егер біз алтын ережені өзіміздің қолдануымызға қатысты қолдансақ, яғни басқа адамдар да алтын ережені осылай қолданғанын қалап бармаймыз деп сұрасақ, көбінесе жауап жоқ болады, себебі басқалардың мұндай факторларды елемеуі бізге ұнамайтын мінез-құлыққа алып келеді. Осыған сәйкес, біз де осылай істемеуіміз керек – алтын ереженің өзіндік логикасы бойынша. Осылайша, алтын ереже өзін-өзі түзетуге қабілетті. Бұл идеяны Джоуни Рейникайненнің мақаласы толыққанды дамытады. Сонымен, алтын ереже қандай жағдайлардың айырмашылығы моральдық тұрғыдан маңызды екенін анықтауға көмектесе алады. Бізге қатысты шешім қабылдағанда, басқа адамдар біздің нәсілімізге немесе ұлтымызға қатысты кез келген жат көзқарасты елемеуін қаласақ, сонымен бірге тамақтағы әртүрлі талғамдарымызды, агрессивтілікке құштарлығымызды және т.б. елемеуін де қалаймыз. Бұл принцип – "басқаларға, мүмкіндігінше, олар қалағандай қарау" – кейде "платиналық ереже" деп аталады.

Халыққа танымал сілтемелер

Чарльз Кингслидің "Су балалары" (1863) романында "Өзің қалағаныңды басқаларға жаса" (және тағы бірі, "Басқалар қалай істесе, сен де солай істе") есімді кейіпкерлер бар.