Кіріспе

Моральдық әділдік және заңды қолдану ұғымы

Әділдік, ең кең мағынасында, адамдарға тең және әділ қарау қағидатын білдіреді. Әділдік орнаған қоғамда әрбір адам өзіне тиіс нәрсені алады. "Тиіс" дегеннің мағынасын түсіндіру этика, логика, құқық, дін, теңдік және әділдік сияқты түрлі салалар мен философиялық бағыттарға сүйенеді. Мемлекет соттарды қызметкерлік ету және олардың үкімдерін орындау арқылы әділдікті қамтамасыз етеді.

Тарих

Әділдікті түсіну үшін әр түрлі философиялық және моральдық теориялар ұсынылған. Әділдіктің алғашқы теорияларын ежелгі грек философтары Платон "Мемлекет" атты еңбегінде, ал Аристотель "Никомах этикасы" мен "Саясат" атты еңбектерінде жазған. Әділдіктің діни түсіндірмелерін құдайлық бұйрық теориясы аясында топтастыруға болады, ол әділдіктің Құдайдан шығатынын айтады. Кейін батыстық ойшылдар әділдіктің негіздерінің қайда жатқаны туралы әртүрлі теориялар ұсынды. 17 ғасырда Джон Локк сияқты философтар әділдіктің табиғи заңнан туындайтынын айтты. Жан-Жак Руссо сияқты ойшылдар қолдаған әлеуметтік келісім теориясы, әділдік қоғам мүшелерінің саяси тәртіпте басқарылуға өзара келісімінен туындайды деп санайды. 19 ғасырда Джон Стюарт Милл сияқты утилитаризм философтары әділдікке ең көп адам үшін ең жақсы нәтижелерді тудыратын нәрсе қызмет етеді деді. Қазіргі заманғы жүйелерге үлестіру әділдігі, теңдік, жазалау әділдігі және қалпына келтіру әділдігі сияқты ұғымдар кіреді. Үлестіру әділдігі қандай тауарлар бөлінетінін, кімге бөлінетінін және дұрыс бөлудің қандай екенін қарастыра отырып, әділдікті анықтайды. Теңдік жақтастары әділдік тек теңдік принципіне сәйкес келе алады деп санайды. Жазалау әділдігі теориясы әділдікке қылмыс жасағандарды жазалау арқылы қол жеткізіледі дейді, ал қалпына келтіру әділдігі (кейде "өтеу әділдігі" деп те аталады) – бұл құрбандар мен қылмыскерлердің қажеттіліктеріне баса назар аударатын әділдікке қатысты көзқарас.

Гармония және ертедегі гректер

Платонның пікірінше, әділдік – тепе-теңдік пен үйлесімділік туралы. Ол жеке адам немесе қоғам ішіндегі қарама-қайшылықтардың арасындағы дұрыс қатынасты көрсетеді. Платон әділдікті әркімнің өзіне жүктелген жауапкершілікке сай немесе оған тиесілі нәрсені иеленуі және оны істеуі деп түсіндіреді. Яғни, әділ адам – өзінің ерекше қабілеттерін қоғамға пайдалану арқылы үлес қосатын және еңбегіне сай сыйақы алатын адам. Олар өз орнында болады, үнемі жақсылыққа ұмтылады және алғандарына лайықты жауап қайтарады. Бұл принциптер жеке адамға, ұйымға және қоғамға қатысты. Платонның «Сократ» кейіпкері бойынша әділдіктің мысалы – аяқ киім шебері болуға табиғаты жаратылған (табиғаты), экономикалық топтың (әлеуметтік жағдайы) ізгілігін (салауаттылығын) бойына сіңірген, аяқ киім шебері (кәсібі) ретінде жұмыс істеп, жұмысын жақсы атқаратын (біліктілігі) және осы арқылы мемлекет экономикасына пайда әкеліп, баршаның бақытына үлес қосатын адам – «Жақсылық» формасын бейнелейді. Керісінше, әділсіздіктің мысалы – аяқ киім шебері болуға табиғаты жаратылған (табиғаты), билеуші топтан (әлеуметтік жағдайынан) қажетті ізгілік (ақыл-ойы) жетіспейтін және мемлекет басшысы (кәсібі) ретінде жұмыс істеп, осы жұмысты нашар атқаратын (біліктілігі), соның салдарынан барлық азаматтардың бақытын қамтамасыз ететін үкіметті, әскерді және экономиканы құртатын адам – «Жамандық» формасын бейнелейді. Осы идеяларды түсіндіру үшін Платон адамның үш құрамынан тұратынын айтады: ақыл, рух және құштарлық. Бұл оның философиясындағы қаланың үш бөлігіне сәйкес келеді, ол оны арба метафорасы арқылы сипаттайды: ақылды білдіретін күймеші екі атты – рух пен құштарлықты сәтті басқару арқылы арба тиімді жұмыс істейді. Осы тақырыптарды дамыта отырып, Платон даналықты сүйетін, яғни философтардың билік жүргізуге ең лайықты екенін айтады, себебі тек олар ғана жақсылықтың мәнін толық түсінеді. Денсаулық мәселесінде дәрігердің кеңесін алуды шаруаның кеңесінен артық санағандай, қала да билікті халықтың нақты қажеттіліктерін емес, өкіметке құмар саясаткерлерге емес, жақсылықты білетін адамға тапсыруы керек. Сократ осы ойды түсіндіру үшін кеме туралы мысал келтіреді: әділсіз қала – ашық теңіздегі кемеге ұқсайды, оны күшті бірақ мас капитан (қарапайым халық) басқарады, кеменің бағытын өздеріне пайдалы етуге тырысатын сенімсіз кеңесшілер тобы (саясаткерлер) және кемені портқа жеткізе білетін жалғыз навигатор (философ) болады.

Құдайдың бұйрығы мен әділдік туралы діни теориялар

Құдайдың бұйрығы теориясының жақтаушылары әділдік, тіпті барлық мораль Құдайдың заңды бұйрығы екенін айтады. Мысалы, кісі өлтіру – жамандық, оған жаза берілуі керек, себебі Құдай осылай деп айтқан. Теорияның кейбір нұсқалары, Құдайға бағыну керек, өйткені Құдайдың адамзатпен қарым-қатынасының мәні сонда, ал басқалары Құдайдың өзі – жақсылықтың мәні екенін, демек Құдайдың бұйрығын орындау әркім үшін жақсы болар еді деп тұжырымдайды. Платонның құдайлық бұйрық теориясы туралы алғашқы ойлары оның «Евтифрон» диалогында кездеседі. Бұл «Евтифрон дилеммасы» деп аталады және былай қойылады: «Моральдық жағынан жақсы нәрселер құдайлардың бұйрығымен жақсы болады, әлде құдайлар оларды жақсы болғандықтан бұйрыққа алады?» Егер соңғысы дұрыс болса, онда әділдік адам санасымен түсінілмейтін нәрсе болады; ал егер біріншісі дұрыс болса, онда мораль құдайлардан тәуелсіз болып табылады, демек адамдардың үкіміне бағынады. Иммануил Кант пен К.С. Льюис тарапынан екі контексте кеңінен танымал болған жауап, объективті моральдің болуы Құдайдың бар екендігін, ал Құдайдың бар екендігі объективті моральдің болуын білдіреді деген тұжырымдамасы дедуктивті түрде дұрыс екенін айтады. Яһудилер, христиандар және мұсылмандар дәстүрлі түрде әділдіктің қазіргі, нақты, дұрыс және, әсіресе, басқарушы ұғым екеніне, сондай-ақ әділдіктің түпкілікті түрде Құдайдан шыққандығына және Оның иелігінде екеніне сенеді. Киелі кітапта Мұса заңы сияқты институттар Құдайдың әділдік стандарттарын сақтау үшін ізраилдіктерге талап ету мақсатымен құрылғаны айтылады. Еврей Киелі кітабында Құдай яһуди-христиан патриарх Ыбырайым туралы былай дейді: «Мен оны таңдадым, осылайша ол балаларына және үйіне, Менің жолымды сақтау үшін, әділдік пен туралық жасау үшін бұйрық бере алады» (Жаратылыс 18:19). Забур жыршысы Құдайды «[Оның] тағының негізі – әділдік және туралық» деп сипаттайды (Забур 89:14). Жаңа өсиетте де Құдай мен Иса Мәсіх әділдікке ие және оны көрсетеді, көбінесе Құдайдың мейірімділікті көрсетуімен және қолдауымен салыстырылады (Маттай 5:7).

Табиғи құқық

Табиғи құқыққа (мысалы, Джон Локк сияқты) әділдік кіретінін жақтаушылар үшін, әділдік адамның өзіне біткен қасиеті.

Деспотизм мен күмәнділік

Платонның "Республика" кітабында Трасимах кейіпкері әділдік – күштілердің пайдасына қызмет етеді, яғни биліктің немесе саясаткер билеушінің халыққа таңған нәрсесінің ғана атауы екенін айтады.

Өзара келісім

Әлеуметтік келісімшартты қолдайтындар әділдіктің баршаның өзара келісімінен туындайтынын айтады; немесе көптеген түсіндірмелерде, теңдік пен әділдік принципін сақтайтын, шартты жағдайларда келісетін нәрселерден. Бұл мәселе төменде "Әділеттілік ретінде әділдік" тақырыбында талданды. Әділдік принципінің болуы – дауға (немесе кейбір жағдайларда сотқа) қатысушылардың барлығы үшін тең мүмкіндіктерді білдіреді.

Бағыттамалық мән

Джон Стюарт Милл сияқты пайдалылықты ойлаушылардың пікірінше, әділдік біз көбінесе ойлайтындай негізгі емес. Керісінше, ол дұрыстықтың негізгі стандартынан, яғни салдарлылықтан туындайды: дұрыс деп есептелетін нәрсе – ең жақсы салдарға (әдетте жалпы немесе орташа игілікпен өлшенетін) ие болады. Осылайша, әділдіктің дұрыс принциптері – ең жақсы салдарға әкелетін принциптер болып табылады. Бұл қағидалар келісімшарттарды орындау сияқты таныс болуы мүмкін, бірақ нақты салдарларға байланысты басқаша да болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, маңыздысы – осы салдарлар, ал әділдік маңызды, егер ол маңызды болса, тек осы негізгі стандарттан туындайды. Милл әділдіктің ерекше маңызды екендігіне қатысты біздің жаңылысқан сенімімізді екі табиғи адамдық бейімділіктерден туындайды деп түсіндіруге тырысады: бізге зиян келтіргендерге кек қайтаруға деген құштарлығымыз, яғни өзін-өзі қорғау сезімі және өздігімізді басқа адамның орнына қою қабілетіміз – көңіл жағу. Сондықтан, біреудің зиян шеггенін көргенде, біз өзімізді оның жағдайына қойып, оның орнына кек қайтаруға ниеттейміз. Егер осы процесс әділдік туралы сезіміміздің бастауы болса, онда ол оларға деген сенімімізді күмәнге салуы керек.

Утилитаризм

Утилитаризмге сәйкес, әділдік барлық қатысты тұлғалардың жалпы немесе орташа әл-ауқатын барынша арттыруды талап етеді. Жаза қылмысқа қарсы үш жолмен күреседі:
Қорқыту. Жазаның сенімді болжамы адамдарды басқаша шешімдер қабылдауға итермелеуі мүмкін; дұрыс жасалған болжамдар адамдарды әл-ауқатты барынша арттыратын таңдаулар жасауға итермелеуі мүмкін. Бұл әділ жаза туралы күшті сезімдермен сәйкес келеді: ол, әдетте, қылмыстың ауырлығына пропорционал болуы керек. Қайта оңалту. Жаза "жаман адамдарды" "жақсы" адамдарға айналдыруы мүмкін. Утилитар үшін, "жаман адам" дегеніміз – "жағымсыз нәрселерге (мысалы, зардапқа) себеп болуы мүмкін адам". Сондықтан, утилитаризм біреудің жамандық жасау ықтималдығын азайтатындай өзгертуге бағытталған жазаны ұсына алады. Қауіпсіздік/Қорғау. Жамандық жасаудан өте қайта оңалмайтын адамдар болуы мүмкін. Егер осылай болса, оларды түрмеге салу зиян келтіру мүмкіндіктерін шектеу арқылы әл-ауқатты арттыруы мүмкін, сондықтан пайдасы қоғамды қорғауда жатыр. Жазаның себебі – әл-ауқатты арттыру, ал жаза осы мақсатқа жету үшін қажет болған кез келген адамға, кез келген формада және ауырлықта қолданылуы керек. Бұл кейде кінәсіздерді жазалауды немесе жалпы алғанда ең жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін пропорционалсыз ауыр жазаларды қолдануды ақтауы мүмкін (мысалы, теледидарда тікелей эфирде бірнеше күдікті дүкен ұрыларын атқылау дүкен ұрылығына тиімді тоқтату әкелуі мүмкін). Сондай-ақ, жазаның нақты салдарына байланысты, жаза ешқашан дұрыс болып шықпауы мүмкін екенін көрсетеді.

Қиянатшылық

Кері қайтарушылардың пікірінше, нәтижешілдік дұрыс емес, себебі барлық кінәлі адамдар жасаған қылмысына сәйкес жазаға лайық деп санайды, оның негізінде жаза қылмыстың ауырлығына және барлық кінәлілерге пропорционал болуы керек деген сенім жатыр. Дегенмен, кейде кері қайтарушылық – жасырын кек алу ғана дейді. Бірақ, кері қайтару және кек алудың арасында айырмашылықтар бар: біріншісі бейтарап және лайықтылық өлшеміне ие, ал екіншісі жеке және көлемі шексіз болуы мүмкін.

Қалпына келтіру әділ-құқықтық жүйесі

Қайта қалпына келтірушілік әділет – бұл құрбандар мен қылмыскерлердің қажеттіліктерін басымдыққа қоятын әділеттік көзқарасы, ол абстрактілі құқықтық принциптерден гөрі олардың қажеттіліктеріне баса назар аударады. Ол құрбандардың белсенді қатысуын ынталандырады және қылмыскерлерді өз іс-әрекеттері үшін жауапкершілікке тартуға шақырады, нәтижесінде қанағаттану деңгейі жоғарылайды. Құрбан мен қылмыскер арасындағы диалогты дамытатын қайта қалпына келтірушілік әділет, құрбандардың қанағаттануы және қылмыскерлердің жауапкершілігінің ең жоғары деңгейін көрсетеді.

Аралас теориялар

Кейбір заманауи философтар утилитаризм мен ретрибутивтік теориялар өзара қарама-қарсы емес екенін айтады. Мысалы, Эндрю фон Хирш 1976 жылы жазған "Doing Justice" атты кітабында, үлкен қылмыстарды кіші қылмыстардан гөрі ауыррақ жазалау біздің моральдық міндетіміз екенін ұсынды. Бірақ, егер біз осы шектеуге бағынсақ, утилитаризм идеалдары маңыздырақ, бірақ екінші дәрежелі рөл атқарады.

Кіріспе

Батыс елдерінің жүйелі немесе бағдарламалық саяси және моральдық философиясы Платонның "Мемлекеті" еңбегінде "Әділет немесе тазалық дегеніміз не?" деген сұрақтан басталады. Қазіргі заманғы әділет теорияларының көпшілігі бойынша, әділет өте маңызды: Джон Роулз былай демекші, "Әділет – әлеуметтік институттардың ең бірінші қасиеті, ал шындық – ой жүйелері үшін". Платоннан Роулзға дейінгі классикалық көзқарас бойынша, "әділет" ұғымы әрқашан "әділетсіздік" ұғымына логикалық немесе "этимологиялық" қарама-қарсылықпен түсіндіріледі. Мұндай көзқарастар әділетсіздіктің түрлі мысалдарын әділет теориясы шешуге тиіс мәселелер ретінде келтіреді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бірқатар көзқарас, алайда, осы екі ұғым арасындағы көрінетін айқын дуализмге күдік келтіреді. Әділетті қайырымдылық, мейірімділік, сақтық, кешірімділік, жомарттық немесе сонымен қатар олардың өзара байланысты екендігі де түсініледі. Әділет – негізгі қасиеттердің бірі. Метафизикалық әділет көбінесе тағдыр, қайта туу немесе Құдайдың құдіреті, яғни ғарыштық жоспарға сәйкес өмірмен байланыстырылған. Әділет пен тазалықтың мағыналық теңдігі тарихи және мәдени тұрғыдан орнатылған.

Заң алдындағы теңдік

Заң теңдік, әділдік және құқыстық туралы маңызды және күрделі мәселелерді көтереді. "Заң алдында бәрі тең" деген ежелгі мәтел бар. Заң алдындағы теңдікке сенім – құқықтық эгалитаризм деп аталады. Осы сенімді сынға алып, 1894 жылы Анатоль Франс былай деді: "Заңның ұлы теңдігі байлар мен кедейлердің екеуіне де көпір астында ұйықтауға, көшеде тілеуге және нан ұрлауға тыйым салады". Осы мәтелмен Франция әлеуметтік теңсіздікті ескермейтін құқықтық теңдік теориясының негізгі кемшілігін көрсетті; барлыққа бірдей қолданылатын заң, ең әлсіздерге пропорционалды түрде зиян келтіруі мүмкін.

Қарым-қатынас әділдігі

Қарым-қатынастық әділдік жеке байланыстар мен қоғамдық қатынастарды зерттейді, нормативтік және саяси жақтарына назар аударады. Ролстің әділдік теориясы әлеуметтік игіліктерді кедейлердің пайдасына бөлуді мақсат етеді, бірақ билік қатынастары, саяси құрылымдар немесе әлеуметтік мағыналарды ескермейді. Тіпті Ролстің өзіне деген құрметі де таратумен үйлеспейді. Айрис Марион Янг әділдіктің тарату есебі саяси әділдікті ұғынудың жеткілікті жолын қамтамасыз ете алмайтынын, себебі ол күнделікті өмірдің көптеген талаптарын ескермейді және әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылықтарды түсінуге негізделген қарым-қатынастық әділдік көзқарасы жақсырақ тәсіл ұсынады, ол жеке тұлғалар, топтар және институционалдық құрылымдар арасындағы әділетсіз билік қатынастарын мойындайды. Янг Ким де әділдік мәселесіне қарым-қатынастық тұрғыдан қарастырады, бірақ Ирис Марион Янгтың топтық құқықтарды саяси жақтауынан өзгеше, ол әділдіктің жеке және моральдық аспектілеріне баса назар аударады. Оның моральдық жақтарына келсек, ол әділдікке рационалды және автономды моральдық жауапкершілікке негізделген жауапты әрекеттер кіреді, ал жеке адам құқықтар мен міндеттердің толық иесі болып табылады. Саяси тұрғыдан ол әділдіктің дұрыс контексі – бостандық пен теңдіктің дәстүрлі элементтерімен қатар, әртүрлілік пен төзімділік ұғымдарын қамтитын либерализм түрі деп санайды.

Классикалық либерализм

Заң алдындағы теңдік – классикалық либерализмнің негізгі принциптерінің бірі. Классикалық либерализм жеке құқықтардың есебінен топтық құқықтарды ілгерілетуге қарсы тұрады. Теңдікпен қатар, жеке бостандық классикалық либерализмнің маңызды түсінігі болып табылады. Бостандық мәселесіне келсек, британдық әлеуметтік және саяси теоретик, философ және идеялар тарихшысы Исайя Берлин "Еркіндіктің екі түсінігі" еңбегінде оң және теріс бостандықты анықтайды, мемлекеттік араласудан бостандық түріндегі теріс бостандыққа бейім. Ол Джон Стюарт Миллдің зиян келтірмеу принципін қолдау арқылы теріс бостандық тұжырымын одан әрі дамытады: "Адамзаттың жеке және ұжымдық түрде кез келген адамның іс-қимыл еркіндігіне араласуға құқығы бар жалғыз себеп – өзін-өзі қорғау", бұл бостандыққа қатысты классикалық либералдық көзқарас.

Теңдік

Саяси теорияда либерализм екі дәстүрлі элементті қамтиды: еркіндік және теңдік. Көптеген қазіргі заманғы әділдік теориялары теңдік тұжырымын баса назарлайды, соның ішінде Роулздың әділдік туралы теориясы – әділдік ретінде. Рональд Дворкин үшін теңдіктің күрделі түсінігі – жоғары саяси құндылық. Дворкин қоғамның көмекке мұқтаж болған жағдайға өздері себепкер болған адамдарға көмектесу бойынша әділдік міндеттемесі бар ма деген сұрақ көтереді. Таңдау мен табиғаттың нәтижесі арасындағы айырманы анықтауда, сондай-ақ ол ұсынатын ресурстарды қайта бөлуде болашақ ұрпақтарға қатысты әділдік мәселелерінде қиындықтар туындайды.

Өзге де капитал

Құқықтық теорияда әділдік заңды әділеттілікпен байланыстыратын түсінік ретінде қарастырылады, себебі заңды әділеттілікке сілтеме жасамастан қолдану мүмкін емес. Осы тұрғыда, әділеттілік – «әділдіктің негізгі мағынасы және этикалық құрылымы» ретінде түсіндіріледі.

Эволюциялық көзқарас

Эволюциялық этика және мораль эволюциясы әділдік тұжырымының эволюциялық негіздерін көрсетеді. Биоәлеуметтік криминологияның зерттеулері, адамның қылмыстық әділеттілік туралы түсінігі ататектерінің шағын топтық ортасындағы қылмыстарға жауап беру тәсіліне негізделгенін, және мұндай жауаптар бүгінгі қоғам үшін әрдайым тиімді болмауы мүмкін екенін айтады.

Әділдікке қатысты пікірлер

2008 жылы UCLA-да жүргізілген зерттеулер әділдікке реакциялар миға сіңірілгенін және «әділдік мидың тышқандарда тамаққа жауап беретін бөлігін белсенділендіреді. Бұл әділдікпен қарау негізгі қажеттілікті қанағаттандырады деген пікірмен үйлеседі». 2003 жылы Эмори университетінде капучин маймылдарымен жүргізілген зерттеулер басқа да ынтымақтастыққа бейім жануарлардың да осындай сезімі бар екенін және «әділетсіздікке қарсылық тек адамға тән емес» екенін көрсетті.

Институттар мен сот

Адамдар бір-бірімен байланысқан, бірақ келіспейтін әлемде әділдік идеалдарын орнату үшін институттар қажет. Бұл институттар әділдіктің шамамен іске асырылуымен ақталуы мүмкін, немесе идеалды стандарттармен салыстырғанда терең әділетсіздікке ұшырауы мүмкін – мысалы, құлдық институты. Әділдік – әлемнің толыққанды жүзеге асыра алмайтын идеалы, кейде оған түсіністікке қарамастан, саналы түрде қарсы тұрудан, бұл қатаң салдарға әкелуі мүмкін. Институционалдық әділдік мәселесі заңдылық, процедура, кодификация және түсіндіру сияқты мәселелерді көтереді, оларды құқық теорияшылары мен заң философтары зерттейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсатының 16-сы әділдікті сақтау үшін күшті институттардың қажеттігін баса көрсетеді.

Психология

Қылмыстардан кейін құрбанның әділетке қатысты көзқарасы зерттелген. Құрбан болғандар үшін құрметпен қарау, ақпарат алу және өз пікірін білдіру әділет сезімімен қатар, теңдікті сақтау процесінің дұрыс жүргеніне сену үшін маңызды. Пембертон және тағы басқалар әділеттің "Үлкен 2" моделін ұсынды, ол агенттік, қарым-қатынас және қоғамдағы мүшелікке байланысты. Құрбан болғандар бақылауды жоғалту салдарынан агенттікке деген сезімін жоғалтады, ал қылмыскер олардың әлеуметтік тобының мүшесі болса, қарым-қатынасты жоғалтуы мүмкін, сонымен қатар басқа адамдарға немесе институттарға деген сенімі де төмендеуі мүмкін. Бұл адамның әділ және моральдық әлемде өмір сүретініне сенуін қиратады. Осыған байланысты, әділет сезімін жазалау немесе қалпына келтіру арқылы емес, қарым-қатынас пен әрекет ету сезімін арттыру арқылы қайта жаңартуға болады. Әлеуметтік әділет, әсіресе жеке адамдар мен отбасылардың әлеуметтік топтар арасында еркін қозғалуымен байланысты әлеуметтік мобильдікпен де байланысты. Әлеуметтік әділет космополитизмнен өзгеше, ол барлық адамдар ортақ моральдық құндылықтарға ие жалғыз біртұтас әлемдік қауымдастықтың мүшелері деген идея. Сондай-ақ, әлеуметтік әділет теңгерімшілдіктен де ерекшеленеді, ол барлық адамдар мәртебе, құндылық немесе құқықтар тұрғысынан тең деп есептейді, бірақ әлеуметтік әділет теорияларының барлығы теңдікті талап етпейді. Мысалы, социолог Джордж Ч. Хоманс әділеттің түбіргі себебі – әр адам өз еңбегіне сай сыйақы алуы керек деген пікірде. Экономист Фридрих Хайек әлеуметтік әділет тұжырымының мағынасы жоқ екенін айтып, әділеттің жеке адамның мінез-құлқы мен нарықтың болжауға келмейтін күштерінің нәтижесі екенін мәлімдеді. Әлеуметтік әділет қатынастық әділет тұжырымымен тығыз байланысты, ол ұлт сияқты ортақ белгілері бар немесе ынтымақтастық немесе келіссөздер жүргізіп отырған адамдармен әділ қарым-қатынас орнату туралы.

Қауіпсіздікті арттыру

Утилитаризмге сәйкес, әділдік барлық қатысты тұлғалардың жалпы немесе орташа әл-ауқатын барынша арттыруды қажет етеді. Бұл басқалардың қадір-қасиеті үшін кейбіреулердің құрбандығын талап етуі мүмкін, егер әрбір адамның қадір-қасиеті бейтарап түрде ескерілсе. Утилитаризм, жалпы алғанда, іс-әрекеттерді, институттарды немесе бүкіл әлемді ақтау стандарты – бұл бейтарап әл-ауқатты нәтижесі, ал құқықтар, меншік, қажеттілік немесе кез келген басқа да утилитаризмдік емес өлшемдермен тек жанама байланысы бар, немесе мүлдем жоқ. Адамның әл-ауқаты оларды қамтитын жағдайда, осы басқа өлшемдер де жанама маңызға ие болуы мүмкін. Бірақ тіпті солай болған жағдайда да, адам құқықтары сияқты талаптар жалпы әл-ауқатты есептеудің бір бөлігі ғана болады, ал іс-қимылға тосқауыл қоятын еңсерілмейтін кедергі емес.