Кіріспе

Француздық Бірінші дүниежүзілік соғыстағы каскасы – Адриан каскасы, алғаш рет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз армиясы үшін жасалған, ықпалды жауынгерлік каска. Оның бастапқы нұсқасы, M15, француз армиясының алғашқы стандартты каскасы болды және миллиондаған француз әскері окоп соғысына қатысқан кезде жасалды. Жақын арадан жасалған оқтардың сынықтарынан бас жарақаттары соғыс даласындағы жарақаттардың жиі себебіне айналды. 1915 жылы енгізілген бұл каска – алғашқы заманауи болат каска және 1930 жылдарға дейін көптеген армиялардың негізгі каскасы болып қызмет етті. Алғашқыда жаяу әскерлеріне берілген, өзгертілген нұсқалары атты әскерлер мен танк экипаждарына да берілді. Кейінгі нұсқасы – M26, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, француз армиясының сарбаздары стандартты кепи шапқасын киген, ол жарақаттан қорғаныш бермеді. Қазба соғысының алғашқы кезеңдері тіпті басты қорғаудың да майдан жауынгерлерінің арасында өлім-жітім деңгейін айтарлықтай төмендететінін көрсетті. 1915 жылдың басында кепидің астында кию үшін қарапайым болат бас киім (calotte métallique, cervelière) шығарылды. Соның салдарынан француз штабы сарбаздарды жарылатын артиллериялық снарядтардың сынықтарынан қорғайтын металл шлем жасауды тапсырды. Қазбадағы сарбаздар да бас үстінен жарылатын снарядтардың сынықтарынан зардап шегуі мүмкін болғандықтан, шлем осі бойына дефлекторлық қыртыс қосылды. Шлемнің алдыңғы бөлігіне жаяу әскер мен ат әскері үшін граната, шабуылшылар үшін керней, артиллерия үшін айқасты оқ, отаршыл әскерлер үшін зәкір және Солтүстік Африка бөлімшелері үшін жарты ай белгісі бекітілді. Көпшілік пікірдің қателігіне қарамастан, M15 шлемі және басқа да Бірінші дүниежүзілік соғыс шлемдері мылтық немесе пулемет оқтарының тікелей соққысынан пайдаланушыны қорғау үшін жасалмаған. Бұл бас киімді генерал-интендант Луи Август Адриан жасады. Армия қабылдаған шлем жұмсақ болаттан жасалған және салмағы тек ), бұл оны қазіргі британдық Броди шлемінен және неміс Штальхелмінен жеңіл және аз қорғалған етті. 1915 жылдың көктемінде шлемдерге тапсырыс берілді, ал шілдеде олар шығарыла бастады. Қыркүйек айында Франциядағы барлық майдангерлер шлеммен қамтамасыз етілді. Шлемді жасау таңқаларлықтай күрделі болды, өндірісіне металл дайындауды қоса алғанда, жетпіс кезең қатысты. Белгілер мен ерекше қыртысты орнату үшін қосымша уақыт кетті, сонымен қатар салмағы жүз граммға артты. Алайда, шлем әскерлердің моральдық рухын көтеруге көмектескен, өте танымал әскери суретші Эдуард Детайльдің көркем стилін еске түсіру үшін осылайша әдейілеп жасалған. Шын мәнінде, француз әскерлері шлемдерімен тығыз байланысты болды. Шлемнің жеңіл салмағы Францияның қозғалғыштыққа баса назар аударуына да сәйкес келді және сарбаздарға ұзақ уақыт киюге ыңғайлы болды. Шлемге қоса, Адриан жасаған бронелі "эполеттер" жиынтығы да шрапнель мен әуеден түсірілген тікендерден қорғану үшін шығарылды, бірақ олар кеңінен қолданылмады. 1915 жылдың соңынан бастап, шлемнің көлеңкеден көрінбеуі үшін оның үстіне қақ немесе ашық көк түсті матадан жасалған қаптама кигізілді. Алайда, егер шлемді снарядтың сынықтары тесіп кетсе, жараға кірлі маталар ілінетіні және инфекция қаупі артатыны анықталды. Соның салдарынан 1916 жылдың ортасында қаптамаларды алып тастау туралы бұйрық шығарылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында "Адриан" француз армиясының барлық жаяу әскер бөлімдеріне берілді. Ол Францияда соғысқан кейбір американдық дивизиялар, соның ішінде "Харлем тозаңдаушылары" деп белгілі 369-шы жаяу әскер полкі және Галлердің көк армиясының поляк күштері де қолданды. Француз жандармериясының ұялы бөлімі 1926 жылы қою көк түсті нұсқаны қабылдады және оны 1960 жылдарға дейін, әскер оны тастағаннан кейін де киіп жүрді. 1915 жылдың желтоқсанында Уинстон Черчилль (кейіннен 1940-1945 жылдар аралығында Ұлыбританияның премьер-министрі болды), британдық армияның Гренадерлік гвардиясының майоры болып қызмет еткенде, француз генералы Эмиль Файоллден Адриан шлемі сыйлады. Ол оны фотосуреттерде және сэр Джон Лавери салған портретте киіп жүргенін көруге болады. Шлем шрапнельге қарсы тиімді болды және оны жасау арзан әрі оңай болды. Соның салдарынан 20 миллионнан астам "Адриан" шлемі шығарылды. Сальвадор, Грекия, Гаити, Италия (лицензиямен жасалған нұсқаларын қоса алғанда), Жапония, Латвия, Люксембург, Мексика, Марокко, Перу, Польша, Румыния, Ресей, Сербия, Испания, Сиам, Түркия, АҚШ, КСРО және Югославия, осы елдердің көпшілігі шлемнің алдыңғы бөлігіне өздерінің белгілерін қосты.

Қазіргі заманғы бағалау

PLOS One журналында 2020 жылы жарияланған зерттеуде Адриан шлемі жоғарыдан жасалған жарылыстарда шамамен бір ғасырдан кейін қолданысқа енген Advanced Combat Helmet-тен жақсырақ екені анықталды. Ол сондай-ақ Stahlhelm және Brodie шлемдерінен де басым болды. Зерттеушілер мұның себебі Адриан шлеміне тән ерекшелік – гребень болуы мүмкін деп санайды.