Кіріспе

Кекіректер түрі

Қылшаң шайтан (Moloch horridus), сондай-ақ тау шайтаны, қылшақты кекірек, қылшақты ажыдаар және Молох деп те аталады, Agamidae тұқымдасына жататын кекірек түрі. Бұл түр тек Австралияға ғана тән. Молох туысының жалғыз түрі. Оның толық ұзындығы (құйрығын қоса есептегенде) шамамен 20 см-ге жетеді, әйелдері еркектерге қарағанда ірілеу болады.

Таксономия

Тікенді шайтанды алғаш рет 1841 жылы биолог Джон Эдвард Грей сипаттады. Ол Молох туысына жататын жалғыз түр болғанымен, көптеген таксономистер табиғатта тағы бір түр табылуы мүмкін деп күдіктенеді. Тікенді шайтанға халық арасында "шайтан кекірегі", "мүйізді кекірегі" және "тікенді бақа" сияқты басқа да аттар берілген.

Сипаттама

Тікенді шайтанның денесі (құйрығын қоса алғанда) 25 сантиметрге дейін жетеді және 15-20 жылға дейін өмір сүре алады. Аналықтары еркектерден ірілеу болады. Көптеген түрлері шөлдің қоңыр және құмдық түстеріне жасырынады. Бұл түстер жылы ауа райында ашық, ал суық ауа райында қараңғырақ болады. Тікенді шайтанның бүкіл денесі конустық тікендермен жабылып, олардың көпшілігі кальцийленбеген. Денесінің жоғарғы жағын қауетті тікендердің көп саны жабады. Бұл тікенді қабықшалар оны жыртқыштардан қорғауға көмектеседі. Жаудан қашу үшін маскировка мен алдау да қолданылады. Бұл кесірткелердің ерекше қозғалысы – азық, су және жұптас іздеп баяу қозғалғанда тоңу және тербелу. Тікенді шайтанның қабықшалары жолақты болып келеді, бұл жануарға дененің кез келген бөлігімен, әдетте аяқтарымен, суға тиіп су жинауға мүмкіндік береді; капиллярлық әрекет суды терідегі арналар арқылы аузына жеткізеді. Тікенді шайтан түнгі салқындағаннан кейін пайда болатын нәрге дейін шөлдегі ылғалды да жинауға қабілетті. Бұл процеске ылғалмен байланыс, олардың гидрофильді тері бетінің капиллярлармен құрылымы және ішкі тасымалдау механизмі кіреді. Кесіртке денесін ылғалды топыраққа сүртеді және ылғалды құмды арқасына қашап жинап алады, сыртқы эпидермис қабаты терінің ылғалын сіңіруге бейімделген. Кератин талшықты эпидермис гидрофильді және қабықша беттерінде алтыбұрышты микроқұрылымдарға ие. Судың шамалы мөлшері теріге тигенде (алдын ала ылғалданғанда) бұл микроқұрылымдар суға толады, тері беті суды жақсы сіңіретіндей болады. Бұл ылғалдың кеңірек аумаққа таралуына мүмкіндік береді, нәтижесінде сіңіру жылдамдығы артады, себебі су капиллярлық әрекет арқылы қабықшалары арасындағы кішкентай арналарда жиналады. Жиналған су жартылай жабысқан қабықшалардың астындағы түтікшелі арналар арқылы тасымалданады, бұл кесірткенің бүкіл денесіне таралатын, өзара байланысқан жүйе. Арналар ауызда аяқталады, онда ылғал жеткілікті болған кезде, мысалы, су тобырларында, тістеу қозғалыстары арқылы белсенді сіңіру (ішу) байқалады. Техас мүйізді шаяншағы (Phrynosoma cornutum), дөңгелек құйрықты мүйізді шаяншақ (Phrynosoma modestum), шөлдік мүйізді шаяншақ (Phrynosoma platyrhinos), араб жабайы бас агмасы (Phrynocephalus arabicus), күндізгі жабайы бас агмасы (Phrynocephalus helioscopus), Phrynocephalus horvathi, сары дақты агмасы (Trapelus flavimaculatus), Trapelus pallidus және шөлдік агмасы (Trapelus mutabilis) сияқты түрлерде де осы гидрофильді ылғал жинау физиологиясы тән.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Тікенді шайтан көбінесе Австралияның орталық бөлігінің көп бөлігін жабатын құрғақ бұталы жерлерде және шөлдерде, сондай-ақ ішкі аймақтардағы құмды жазықтар мен құмды тізбектерде, малли белдеуінде мекендейді. Батыс Австралияда тікенді шайтанның қоныс ету ортасы белгілі бір климаттан емес, құмды сазды топырақ аймақтарымен көбірек байланысты.

Өзін-өзі қорғау

Тікенді шайтанның қатайған, бірқатар өткір тікендері бар, олардың көмегімен ол жыртқыштардың шабуылдауын қиындатады, себебі оны жұту өте қиын. Оның сонымен қатар, арқасында жалған бас бар. Егер ол өзге жануарлардан қауіп сезсе, басын алдыңғы аяқтарының арасына салып, жалған басын көрсетеді. Тікенді шайтанды жейтін жыртқыштарға жабайы құстар және қанатқалар жатады.

Диета

Тікенді жын негізінен құмырсқалармен қоректенеді, әсіресе Ochetellus flavipes және Camponotus, Ectatomma, Iridomyrmex (әсіресе Iridomyrmex rufoniger) түрлерімен. Тікенді жындар бір күніне мыңдаған құмырсқа жеуі мүмкін.

Көбею

Тікенді ішекқуыстың аналығы қыркүйек пен желтоқсан аралығында 3-тен 10-ға дейін жұмыртқа туады. Ол оларды шамамен 30 см тереңдіктегі ұя қазып, сонда салады. Жұмыртқалар үш-төрт айдың ішінде жарылады.

Халықтық сілтеме

Тікенді шайтанның танымал болуы анекдоттық ұсақ алаяқтықтың негізі болып табылады. Онжылдықтар бұрын (мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде) Оңтүстік-Батыс Австралияда орналасқан американдық әскери қызметшілерге "қос жи" (Emex australis) деп аталатын арамшөптердің тікенді жемістерін сатқан деген әңгіме бар, бірақ оларды алаяқтың бір бөлігі ретінде "тікенді шайтан жұмыртқалары" деп атаған. Тікенді шайтандарды тұтқындыққа алып, күтіп баққан жағдайлар болған.