Кіріспе

Геккоталар – кішкентай, көбінесе ет жейтін, кең таралған, Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездесетін кесірткелер. Геккоталар инфрарегіне жататын геккоталар, әлемнің барлық жылы климаттық аймақтарында таралған. Олар түрлеріне қарай ерекше дыбыстар шығарады. Gekkonidae тұқымдасына жататын геккондардың көпшілігі әлеуметтік қарым-қатынаста шырылдап немесе тіктеп дыбыс шығарады. Токай геккосы (Gekko gecko) жұптасу кезінде қатты дауыстауымен белгілі, ал кейбір басқа түрлер қорқып не қауіп сезгенде сызылдап шығады. Олар – әлемдегі шамамен 1500 түрі бар, ең көп түрлі кесірткелер тобы. Eublepharidae тұқымдасына жататын түрлерді қоспағанда, барлық геккондарда қақпақтар жоқ; оның орнына көздің сыртқы бетінде мөлдір жарқын қабат бар. Олардың әрбір көзінде қараңғыда жарықты көбірек өткізу үшін кеңейтілетін тұрақты линзасы бар. Көздерін жыпылықтата алмайтындықтан, қақпақтары жоқ түрлер көздерін тазалау үшін оларды тілімен сүртіп тазартады, осылайша оларды таза және ылғалды ұстайды. Көптеген кесірткелерден айырмашылығы, геккондар көбінесе түнгі өмір салтына бейімделген. Түнгі өмір салтына бейімделген геккондар күндізгі өмір салтына ие болған түрлерден пайда болды, олар көздерінен жарық сезгіш жасушаларын жоғалтқан. Сондықтан гекконның көзі түс сезгіш жасушаларын өзгертіп, әртүрлі типтерге, яғни бір және екі жасушаға айналдырды. Үш түрлі фотопигмент сақталған, олар ультракөк, көк және жасыл сәулелерге сезімтал. Сонымен қатар, олар кем дегенде екі түрлі тереңдікте өткір кескінді жасауға мүмкіндік беретін көп фокусты оптикалық жүйе қолданады. Көптеген геккон түрлері түнгі өмір салтына бейімделген болса, кейбіреулері күндізгі өмір салтына бейімделген және тәуелсіз түрде бірнеше рет дамыған. Көптеген түрлер аяқ-қолдың арнайы жабысқақ төсемдерімен танымал, олар тегіс және тік беттерге жабысып, тіпті үй ішіндегі төбелерден оңай өтуге мүмкіндік береді. Гекконды әлемнің жылы аймақтарында тұратын адамдар жақсы біледі, олар, мысалы, үй гекконы, жабық үйдің бөлігіне айналады және көбінесе жәндіктермен қоректенеді, өйткені олар шыбындар мен масалар сияқты зиянкестерді жейді. Көптеген кесірткелер сияқты, геккон өзін қорғағанда құйрығын жоғалта алады, бұл процесс автотомия деп аталады; жыртқыш құйрыққа шабуылдайды, ал геккон қашып құтылады. Ең ірі түрі – Gigarcanum delcourti, тек бір ғана сақталған нұсқасы белгілі, ол 19 ғасырда жиналған және Франциядағы Марсельдегі Табиғат тарихы мұражайының жертөлесінен табылған. Бұл геккон ұзын болған және ол Жаңа Каледонияға тән, онда ол жергілікті орманды жерлерде өмір сүрген. Ең кішкентай геккон, Ярагуа сфаэро, шамамен ұзын және 2001 жылы Испаниола аралының жағалауындағы кішкентай аралда табылды.

Этимология

Нео-латын тіліндегі gekko және ағылшын тіліндегі 'gecko' сөздері индонезиялық-малайзиялық gēkoq сөзінен туындаған, бұл малай сөзі жава тілінен алынған, tokek сөзінен, ол Токай гекосы сияқты кейбір түрлердің шығаратын дыбыстарын имитациялайды.

Ортақ белгілері

Басқа бауырымен жорғалаушылар сияқты, гекон да эктотермиялық, яғни өте аз мөлшерде метаболизмдік жылу өндіреді. Негізінен, геконның дене температурасы оның қоршаған ортасына байланысты болады. Сондай-ақ, геконның қозғалыс, тамақтану, көбею сияқты негізгі функцияларын орындауы үшін салыстырмалы түрде жоғары температура қажет. Жастар геконның терісі аптасына бір рет түседі, ал толық бойға жеткенде бір-екі айда бір рет түседі.

Тіркелу қабілеті

Геконның 60% -ға жуығы жабысқақ аяқ жапсырмаларына ие, бұл оларға сұйықтықтарды немесе беткі кернеуді пайдаланбай-ақ, көптеген беттерге жабысуға мүмкіндік береді. Мұндай жапсырмалар геккон эволюциясы барысында бірнеше рет пайда болып, жоғалып кеткен. Жабысқақ топадтар шамамен он бір түрлі геко тұқымында өздігінен дамыды және кем дегенде тоғыз тұқымда жоғалды. Бұл ван дер Ваальс әрекеттесулері сұйықтықтарды қамтымайды; теория бойынша, синтетикалық сетадан жасалған аяқ киім, жабысу ылғалдылыққа байланысты өзгеретін болса да, Халықаралық ғарыш станциясының бетіне де, қонақ бөлме қабырғасына да оңай жабысады. Геконның аяғындағы сеталар да өзін-өзі тазартады және әдетте бірнеше қадам ішінде кез келген тығыздалған ластануды жояды. Политетрафторэтилен (ПТФЕ), өте төмен беткі энергияға ие, гекон үшін көптеген басқа беттерге қарағанда жабысу қиынырақ. Геконның жабысу қабілеті, әдетте, жоғары ылғалдылықпен, тіпті гидрофобтық беттерде жақсарады, бірақ суға толық батыру жағдайында төмендейді. Бұл жүйедегі судың рөлі талқыланып жатыр, бірақ соңғы тәжірибелер бойынша, сеталарда және беттерде молекулалық су қабаттарының болуы (су молекулалары өте үлкен дипольдық моментке ие), екеуінің де беткі энергиясын арттырады, сондықтан осы беттерді байланыста ұстап тұрудағы энергияның пайдасы ұлғаяды, бұл геконның жабысу күшінің артуына әкеледі. Геконның аяқ-саусақтары адамның саусақтары мен аяқ-саусақтарынан кері бағытта иіледі. Бұл оларға ван дер Ваальс күшін жеңуге мүмкіндік береді, аяқ-саусақтарын ұштарынан ішке қарай бетінен ажырату арқылы. Бұл әрекет арқылы гекон шпательді бір-бірінен бөліп алады, сондықтан әр шпательді бөліп алу үшін белгілі бір күш қажет. (Бұл процесс скотч лентасын бетінен ажыратуға ұқсас.) Геконның аяқ-саусақтары көбінесе толық тартымды мүмкіндіктерінен төмен жұмыс істейді, өйткені қателік шегі беттің дөрекілігіне байланысты үлкен, сондықтан осы бетке жанасатын сеталардың саны маңызды. Кішкентай ван дер Ваальс күшін қолдану үшін өте үлкен беттік аудандар қажет; геконның әрбір шаршы миллиметрінде шамамен 14 000 шашты сета болады. Әрбір сетаның диаметрі 5 мкм. Адам шашы 18-ден 180 мкм-ге дейін өзгереді, сондықтан адам шашының көлденең қимасы 12-ден 1300 сетаға тең. Әрбір сетаның ұшы 100-ден 1000 шпательмен қапталған. Әрбір шпательдің ұзындығы 0,2 мкм. Ересек геконның сетасы салмақты көтере алады: әр шпатель 5-тен 25 нН жабысу күшін тудырады. Шпательдің жабысу күшінің нақты мәні, ол жабысатын субстраттың беткі энергиясына байланысты өзгереді. Соңғы зерттеулер сондай-ақ ван дер Ваальс күштері сияқты алыс аралықтағы күштерден алынған беткі энергияның компоненті, материалдың сыртқы атомдық қабаттарының астындағы құрылысына байланысты екенін көрсетті (беттен 100 нм дейін); оны ескере отырып, жабысқақ күшін анықтауға болады. Сеталардан басқа, фосфолипидтер; олардың денелерінде табиғи түрде түзілетін майлы заттар да қатысады. Бұл липидтер сеталарды майлайды және геконға келесі қадамға дейін аяғын ажыратуға мүмкіндік береді. Геконның жабысуының пайда болуы, ықтималдығы бар, аяқтардың төменгі жағындағы эпидермистің қарапайым өзгерістерінен басталған. Бұл жақында Оңтүстік Америкада Gonatodes тұқымында табылған. Эпидермальді спинульдерді сетаға қарапайым өңдеу Gonatodes humeralis тегіс беттерге көтерілуге және тегіс жапырақтарда ұйықтауға мүмкіндік берді. Геконның жабысуын еліктеуге арналған биомиметикалық технологиялар көптеген қолдануға болатын қайта қолдануға болатын, өзін-өзі тазартатын құрғақ жабысқақтарды өндіре алады. Бұл технологияларды дамыту үшін күш-жігер жұмсалуда, бірақ синтетикалық сеталарды өндіру – материалды жобалаудың оңай міндеті емес.

Тері

Геконың терісі көбінесе қабыршақтармен жабылмайды, бірақ макро деңгейде бүкіл денеге тараған шаштық өскіндерден құралған папиллозалық беткей ретінде көрінеді. Бұл өскіндер су өткізбейтін қасиетке ие етеді, ал шаштың ерекше құрылымы күшті микробқа қарсы әрекет көрсетеді. Бұл өскіндердің ұзындығы 4 микронға дейін жетеді және ұшына қарай жіңішкерейеді. Геко терісінің бактерияға қарсы қасиеттері бар екені байқалды, ол теріге тиген кезде грам-теріс бактерияларды өлтіреді. Мадагаскардың мох жапырақты құйрықты геккосы, U. sikorae, камуфляж ретінде дамыған түсқабыққа ие, көбінесе сұрғылт қоңырдан қараға дейін немесе жасыл қоңыр түсті болады, әр түрлі белгілермен – ағаш қабығына, тіпті оның үстіндегі лишайдар мен мохқа ұқсатады. Оның денесінің, басының және аяқтарының бойымен созылатын тері қатпарлары бар, оларды күндіз ағашқа жапсырып, көлеңкелерді таратып, контурын дерлік көрінбейтін етеді.

Тіс

Гекон - полифиодонттар, және әр 3-4 ай сайын 100 тісін жаңалай алады. Дамыған тістің қасында тіс қабатындағы одонтогендік жасушадан пайда болатын кішкентай алмастыратын тіс өсіп келеді. Тістердің қалыптасуы плевродонттық болып келеді; олар жақ сүйектерінің ішкі бетіне бүйірінен бірігіп (анкилозданып) өседі. Бұл қалыптасу Squamata отрядының барлық түрлеріне тән.

Эволюциялық тарих

Кейінгі юра дәуіріндегі бірнеше кесіртке түрлері геконның ерте туыстары деп есептеледі, ең белгілісі және жақсы қолдау тапқаны – Германияның соңғы юра дәуірінен табылған ағашқа өрмелеуші Eichstaettisaurus. Монғолияның ерте креда дәуірінен табылған Norellius та геконға жақын туыс ретінде қарастырылады. Қазіргі геконның ең ежелгі белгілі қазбалары Мьянманың (оның ішінде Cretaceogekko) ортаңғы креда дәуіріндегі бірмелік құмынан табылды, олардың жасы шамамен 100 миллион жыл. Олардың аяқтарында қазіргі гекондардың аяқтарына ұқсас жабысқақ төсемдер бар.

Көбею

Көптеген геккондар шағын мөлшерде жұмыртқа салады. Кейбіреулері тірі туады, ал аздаған түрлері партеногенез арқылы жыныссыз көбейе алады. Геккондарда жынысты анықтау механизмдерінің кең түрлілігі бар, оның ішінде температураға тәуелді жыныс анықталуы және эволюциялық уақыт ішінде олардың арасында көптеген ауысулар болған XX/XY және ZZ/ZW жыныстық хромосомалары да бар. Мадагаскар күндізгі геккондары жұптасу ритуалын орындайды, онда жыныстық жағынан жетілген аталықтары артқы аяқтарындағы тесіктерден балауыз тәрізді зат шығарады. Аталықтары аналықтарына жақындағанда басын шайқап, тілдерін жылдам қозғайды. Gekkonidae тұқымдасында партеногенез репродуктивтік жүйе ретінде бірнеше рет пайда болған. Ооциттер үш түрлі міндетті партеногенетикалық кешенде мейозға түсуге қабілетті екені көрсетілген. Бұл геккондардың міндетті партеногенезі үшін хромосомалардың қосымша мейозға дейінгі эндорепликациясы қажет. Өміршең ұрпақтарды қалыптастыру үшін мейоз кезінде дұрыс бөлінуге бірдей хромосомалардың көшірмелерінен құралған биваленттердің пайда болуы көмектеседі.