Кіріспе

Бауырымен жорғалаушылардың бейресми тобы. Кекірт (ящерица) – жыландардан (және аз дәрежеде амфисбаниандардан) басқа барлық қабықты жорғалаушыларға қолданылатын жалпы атау, 7000-нан астам түрді қамтиды. Олар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда және көптеген мұхиттық аралдарда таралған. Бұл топ парафилетикалық, себебі кейбір кекірттер басқа кекірттерге қарағанда жыландарға жақын туыс. Кекірттердің мөлшері бірнеше сантиметрлік хамелеондар мен геккондардан бастап, 3 метрлік Комодо драконына дейін жетеді. Көптеген кекірттер төрт аяқты, күшті бүйірлі қозғалыспен жүреді. Кейбір туыстамалар (оларды "аяқсыз кекірттер" деп атайды) екінші рет аяқтарынан айырылып, жылан тәрізді ұзын денеге ие. Кейбір кекірттер, мысалы, орманды мекендейтін Драко, ұшуға қабілетті. Олар көбінесе аумақтық болып келеді, аталықтары басқа аталықтармен күреседі және жарқын түстермен жұптасу үшін тартып, қарсыластарын қорқытуға белгі береді. Кекірттер негізінен ет жейтін, көбінесе аңды күтіп отыратын хищниктер. Көптеген кішкентай түрлер жәндіктермен қоректенеді, ал Комодо су бұғылары сияқты ірі сүтқоректілерді жейді. Кекірттер хищниктерден қорғану үшін әртүрлі бейімделулерді пайдаланады, олардың ішінде у, камуфляж, рефлекстік қан кету және құйрықтарын құрбан етіп, қайта өсіру қабілеті бар.

Ең үлкені мен кішігірімдері

Бұл топшаға жататын түрлердің ересек кезіндегі ұзындығы бірнеше сантиметрден бастап (мысалы, Brookesia micra сияқты хамелеондар мен Sphaerodactylus ariasae сияқты гекондар) ең ірі өмір сүретін варан тұқымдасының өкілі – Комодо басының жағдайында шамалы емес. Көптеген кекірттер салыстырмалы түрде кішкентай жануарлар болып табылады.

Айырмалы белгілері

Көбінесе кесірткелердің денесі дөңгелек, қысқа мойны жоғары көтерілген, төрт аяғы және ұзын құйрығы болады, бірақ кейбіреулері аяқсыз болады. Кесірткелер мен жыландар қозғалмалы төртбұрышты сүйекке ие, бұл оларды ринхоцефалиялардан ерекшелейді, олардың диапсидтік бас сүйектері берік болады. Хамелеон сияқты кейбір кесірткелердің тұтқалы құйрықтары бар, олар өсімдіктер арасында көтерілуге көмектеседі. Кесірткелердің тістері олардың әртүрлі тамақтануын көрсетеді, оның ішінде етқоректі, жәндікқоректі, барлық жейтін, өсімдікқоректі, нектармен қоректі және ұлуларды жейтін түрлер бар. Әдетте, түрлердің тістері тамақтануына сәйкес біркелкі болады, бірақ кейбір түрлердің тістері әртүрлі, мысалы, жауындардың алғы жағында кескіш тістер, артқы жағында ұрып-соғу тістері болады. Көптеген түрлер плевродонт, ал агамдар мен хамелеондар акродонт. Сонымен қатар, хамелеонның саусақтары әр аяқта екі қарама-қарсы топқа бөлінеді (зигодактилия), бұл оларға құстар сияқты бұтақтарға қондыруға мүмкіндік береді. Хамелеонның алдыңғы аяқтары 3 ішкі және 2 сыртқы саусақтан, ал артқы аяқтары 2 ішкі және 3 сыртқы саусақтан тұрады. Ал кейбіреулері тік тұрып, артқы аяқтары мен құйрығына сүйеніп тұра алады. Драко туысына жататын бірнеше кішкентай түрлер желкендей алады: кейбіреулері биіктігінен айырылып, белгілі бір қашықтыққа жете алады. Гекон мен хамелеон сияқты кейбір түрлер шыны мен төбелерді қоса алғанда, тік беттерге жабыса алады.

Сезім мүшелері

Қашықтар басқа омыртқалы жануарлар сияқты көру, сезу, иіс сезу және есту сезімдерін пайдаланады. Бұл сезімдердің үйлесімділігі түрлі түрлердің тіршілік ортасына байланысты өзгереді; мысалы, бос топырақпен жабынған скинктер иіс сезуге және сезуге көп көңіл бөледі, ал гекондар аулау қабілетіне және соққы жасамас бұрын жемге дейінгі қашықтықты бағалауға қабілеттілігі үшін өткір көруге көбінесе сенеді. Мониторлы қашықтардың көру, есту және иіс сезу сезімдері өте дамыған. Кейбір қашықтар сезім мүшелерін ерекше жолмен қолданады: хамелеондар көздерін әртүрлі бағытта бұрып, кейде бір уақытта алға және артқа қарау мүмкіндігіне ие болады. Қашықтарда сыртқы құлақтар жоқ, олардың орнына барабан қабығын (құлақ пердесін) көруге болатын дөңгелек тесік бар. Көптеген түрлер жыртқыштарды ерте ескерту үшін естуге сенеді және ең кішкентай дыбыс естілгенде қашады. Жыландар мен көптеген сүтқоректілердегідей, барлық қашықтардың да феромондарды анықтауға арналған арнайы иіс сезу жүйесі – вомероназальды мүшесі бар. Мониторлы қашықтар иісті тілдерінің ұшынан осы мүшеге жеткізеді; тіл тек осы ақпаратты жинау үшін қолданылады және тамақ өңдеуге қатыспайды.

Уыт

2006 жылға дейін Гила жабайысы және мексикалық бұршақ балдыры ғана улы кесірткелер деп есептелген. Алайда, мониторлар тұқымдасының бірнеше түрі, оның ішінде Комодо драконы, ауыз бездерінде күшті у шығарады. Мысалы, жолақты монитордың уы, фармакологиялық әсерлері арқылы жылдам есінен айырып, қан қысымын төмендетіп және қан ұюына кедеріс келтіре отырып, кең ауқымды қан кетуге себеп болады. Жыландардан белгілі болған тоғыз түрлі у токсині кесірткелерде де табылды. Бұл әрекеттердің кең спектрі кесіртке уытының белоктарына негізделген жаңа медициналық препараттар жасау мүмкіндігін береді. Улы токсиндерге байланысты гендер кесірткелердің, тіпті дәстүрлі түрде улы емес саналатын игуаналар мен сақалды дракондар сияқты көптеген түрлерінің сілекей бездерінде анықталды. Бұл гендер шамамен 200 миллион жыл бұрын кесірткелер мен жыландардың ортақ атасынан пайда болғанын көрсетеді (олар Toxicofera деген бір класты құрайды).

Тыныс алу

Саванна мониторы мен жасыл игуананың өкпе анатомиясы бойынша жүргізілген соңғы зерттеулер (2013 және 2014 жылдар) олардың бір бағытты ауа ағыны жүйесіне ие екенін көрсетті, ол тыныс алғанда өкпелер арқылы ауаның циклмен қозғалуын қамтиды. Бұрын мұндай жүйе тек архозаврларда (крокодилдер мен құстарда) ғана кездеседі деп есептелген. Бұл диапсидтерде бір бағытты ауа ағынының алғашқы қасиеті болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Аумақтық

Қашықтар арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттердің көп бөлігі көбейіп жатқан жеке тұлғалар арасында болады. Аумақтық мінез-құлық кең таралған және отырып күтіп аң аулау стратегиясын қолданатын түрлермен байланысты. Еркектер аналықтарды тартатын және басқа еркектерден қорғайтын ресурстар бар аумақтарды белгілейді және сақтайды. Маңызды ресурстарға күнге күюге арналған орындар, тамақтану және ұя салу орындары, сондай-ақ жыртқыштардан қорғаныш іздейтін жерлер кіреді. Түрдің мекендеу ортасы аумақтардың құрылымына әсер етеді, мысалы, тас қашықтары тасты тік жарларда аумақтарын құрады. Кейбір түрлер топтасып, сақтандыруды күшейтеді және жеке тұлғалардың, әсіресе жас қашықтардың жыртқыштарға шалынбау қаупін азайтады. Агонистік мінез-құлық көбінесе жыныстық жағынан жетілген еркектер арасында аумақ немесе жұптасу үшін болады және демонстрацияларды, поза алуды, қууды, бағысуды және тістесуді қамтиды, сондай-ақ мойынсұну кезінде қараңғы түстерге өтуді қамтиды. Көптеген геккон түрлері жарқын түсті, ал кейбір түрлері түсін көрсету үшін денелерін еңкейтеді. Кейбір түрлерде жарқын түсті еркектер бәсекелес немесе аналықтардың жанында болмағанда солғын түске енеді. Әдетте еркектер демонстрация жасайды, бірақ кейбір түрлерде әйелдер де осындай коммуникацияны қолданады. Қола аноледе бас қимылдары әйелдер арасындағы кең таралған коммуникация нысаны болып табылады, жылдамдығы мен жиілігі жасқа және аумақтық статусына байланысты өзгереді. Химиялық сигналдар немесе феромондар да коммуникацияда маңызды рөл атқарады. Еркектер сигналдарын көбінесе бәсекелестерге, ал әйелдер сигналдарын әлеуетті жұбайларға бағыттайды. Қашықтар өздерінің иісі арқылы бір түрдің өкілдерін тануға қабілетті. Акустикалық коммуникация қашықтарда сирек кездеседі. Сызылу, әдеттегі рептилиялық дыбыс, көбінесе ірі түрлердің қауіп көрсетуінің бөлігі ретінде, аузын ашып шығарылады. Кейбір топтар, әсіресе гекколар, жылан қашықтары және кейбір игуанидтер күрделі дыбыстарды шығара алады және дауыс аппараты әртүрлі топтарда тәуелсіз түрде дамыған. Бұл дыбыстар жұптасу, аумақты қорғау және қиын жағдайларда қолданылады, оларға шертпелер, сықырлаулар, үреулер және құрлы қағыстар кіреді. Еркек токай гекконының жұптасу шақыруы "токай токай!" деп естіледі. Тактильді коммуникация жеке тұлғалардың бір-біріне үйкелісуімен байланысты, ол жұптасу немесе агрессия кезінде болуы мүмкін.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кесірткелер алыс солтүстік пен Антарктидадан, сондай-ақ кейбір аралдардан басқа, бүкіл әлемде кездеседі. Олар теңіз деңгейінен бастап биік тауларда дейін таралған. Кесірткелер жылы, тропикалық климатты ұнатады, бірақ бейімделгіш және ең экстремалды ортадан басқа барлық жерде тіршілік ете алады. Олар түрлі мекенжайларды пайдаланады: көпшілігі негізінен жерде өмір сүреді, ал кейбіреулері тастарда, ағаштарда, жер астында және тіпті суда да кездеседі. Теңіз игуанасы теңізде өмір сүруге толыққанды бейімделген. Хамелеондар қоңыздар, шегірткелер, қанатты термиттер және мойынқұс сияқты көптеген жәндік түрлерін жейді. Олар осы жемтіктерін ұстау үшін жабық күйінде күтіп отыру мен шабуылға өтеді. Хамелеон бір тармаққа қонсып, тек көздерін қозғалта отырып, толыққанды қозғалмай тұрады. Жәндік қонғанда, хамелеон көзін нысанаға тікелей бағыттайды, содан кейін баяу жақындасып, ұзын, жабысқақ тілін сығарып, артқа тартып алады, осылай ол жемтігін бірге ала келеді. Гекондар саранча, қоңыздар, термиттер және көбелектермен қоректенеді. Скинктер мен аллигатор кесірткелері бұршақтарды жейді, ал олардың күшті жақтары мен тістері қабықтарды сындыруға бейімделген. Кесірткелердің шамамен 2 пайызы, оның ішінде көптеген игуанидтер, шөпқоректілер болып табылады. Бұл түрлердің ересектері гүлдер, жапырақтар, сабақтар және жемістер сияқты өсімдік бөліктерін жейді, ал жас кесірткелер көбірек жәндіктермен қоректенеді. Өсімдік бөліктерін қорыту қиын болуы мүмкін, сондықтан ересекке жақындаған жас игуаналар өсімдікпен қоректенуге көшу үшін қажетті микрофлораны алу үшін ересектердің нәжісін жейді. Ең шөпқоректі түр – теңіз игуанасы, ол теңіз балдырларын және басқа да теңіз өсімдіктерін іздеу үшін суға шомып кетеді. Кейбір шөпқоректі емес түрлер жеміспен қоректену арқылы жәндіктерге толықтырады, себебі олар оңай сіңіріледі. Мавр геконы камуфляж үшін түсін өзгерте алады: ақ түсті геконды қараңғы бетке қойғанда, ол бір сағат ішінде қоршаған ортаға сәйкес қараңғы болады. Хамелеондар көбінесе камуфляж емес, сигнал беру үшін түстерін өзгерту қабілетін пайдаланады, бірақ Смиттың кішкентай хамелеоны сияқты кейбір түрлер камуфляж мақсатында белсенді түрде түстерін өзгертеді. Жазық құйрықты мүйізді кесірткенің денесі шөлдік аяқтай түстес, көлеңкесін азайту үшін жалпақталған және ақ қауырсынмен жиектелген.

Автотомия

Көптеген кесірткелер, гекон мен скинктер сияқты, өз құйрықтарын тастауға қабілетті (автотомия). Ажыратылған құйрық, кейде керемет түсті, ажыратылғаннан кейін де қимылдап, жыртқыштың назарын қашып бара жатқан жемнен аударады. Кесірткелер апталар бойы құйрықтарын жартылай жаңартады. Кесіртке құйрықтарын жаңартуға 326 ген қатысады. Балық қабыршақты гекон Geckolepis megalepis ұсталғанда тері мен қабыршақтарының бөліктерін тастайды.

Қашу, өлі болып ойнау, рефлекстік қан кету

Көптеген кесірткелер қауіптен құтылуға тырысады, қауіпсіз жерге қашады; мысалы, қабырға кесірткелері қабырғаға шағылысып, тесіктерге немесе жарықтарға жасырынуы мүмкін.

Қалдықтардың тарихы

Қазақылардың ең жақын туыстары – ринхоцефалиялар, бұрын әртүрлі бауырымен жорғалаушылар тобы болған, қазір олардың тек бір түрі ғана сақталған – Жаңа Зеландияның туатарасы. Ерте және орта триас кезеңдерінің кейбір бауырымен жорғалаушылары, мысалы, Sophineta және Megachirella, скваматтардың тамырлық тобының өкілдері болуы мүмкін, олар қазіргі қазақыларға ринхоцефалиялардан гөрі жақын, алайда олардың орны күмәнді, кейбір зерттеулер оларды скваматтарға қарағанда ринхоцефалияларға аз жақын деп санайды. Ең көне даусыз қазақылар Ортаңғы Юра дәуіріне жатады, олардың қалдықтары Еуропа, Азия және Солтүстік Африкадан табылған. Қазақылардың морфологиялық және экологиялық әртүрлілігі креда кезеңі бойында айтарлықтай артты. Мозазаврлар, кеміргіштердің су ортасында тіршілік еткен, жойылып кеткен агиалозаврлар тобынан пайда болған болуы мүмкін. Dolichosauridae – мозазаврларға жақын, кеш креда кезеңінің сулы вараноидты кесірткелерінің туысы.

Сыртқы

2015 жылы Райнер Шох пен Ханс Дитер Сьюс қазба жәндіктерінің арқасында кесірткелер және басқа да қабықты жорғалаушылардың жорғалаушылар арасындағы орнын зерттеді. Кесірткелер қазіргі кездегі құс емес жорғалаушылардың шамамен 60% құрайды.

Ішкі

Жыландар да, амфисбаниялар (құрткесіктер) да қабықтылар (барлық кесірткелерді қамтитын ең кіші клад) ішінде терең орналасқан кладтар, сондықтан "кесіртке" парафилетикалық. Кладограмма 2012 және 2016 жылдары Виенс және оның әріптестерінің геномдық талдауына негізделген. Кладограммада көрсетілмеген таксондар үлкен әріптермен белгіленген.

Адамның өзара әрекеттесуі және пайдалануы

Көптеген кекірек түрлері адамдарға зиян келтірмейді. Тек ең үлкен кекірек түрі – Комодо басы, ұзындығы мен салмағы сәйкесінше метрге жетеді және 70 килограмға дейін салмақтай алады, адамдарды аңдып, шабуылдап, кейде өлтіретіні белгілі. 2007 жылы Индонезияда сегіз жасар бала шабуылдан кейін қан жоғалтудан қайтыс болды. Сан алуан кекірек түрлері үй жануарлары ретінде ұсталады, оның ішінде сақалды айдаһарлар және гекондар (мысалы, танымал жолбарыс геконы). Саванна мониторы және Аргентина тегуі, сондай-ақ қызыл тегу сияқты тегулер де ұсталады. Жасыл игуаналар Орталық Америкада тағам ретінде қолданылады, оларды ағаштарда демалу әдеттері мен тауыққа ұқсас дәмі үшін кейде "ағаш тауығы" деп атайды, ал Африкада тікенді құйрықты кекіректер жейді. Солтүстік Африкада Uromastyx түрлерін "дала балығы" деп атап, көшпелі тайпалар жейді. Су диспенсерінен су ішкен қызыл тегу. Гила монстры сияқты кекіректер медициналық қолданысқа ие улар өндіреді. Гила уы плазмадағы глюкоза деңгейін төмендетеді; бұл зат қазір диабетке қарсы препарат экзенатид (Byetta) жасау үшін синтезделеді.

Мәдениетте

Әлемнің түкпір-түкпірінде мифтер мен халық ертегілерінде кесірткелер кездеседі. Австралия аборигендерінің мифологиясында, Тарротарро кесіртке құдайы адамзатты еркек және әйелге бөліп, адамдарға өнер арқылы өздерін білдіру қабілетін берді. Гавайиде және Полинезияның басқа да мәдениеттерінде Мо'о есімді кесіртке патшасы кездеседі. Амазонияда кесіртке – аңдардың патшасы, ал Африканың банту тайпалары арасында UNkulunkulu құдайы хамелеонды адамдарға мәңгі өмір сүретіндерін жеткізу үшін жіберді, бірақ хамелеон кешікті, ал басқа кесіртке адамзаттың уақыты шектеулі екенін жеткізді. Махараштрада кең таралған аңыз Сингад шайқасында қамал қабырғасына арқан байлап, қарапайым үнді мониторының қалай көтерілгенін айтады. Үндістан мен Непалдың боджпури тілінде сөйлейтін аймақта балалар арасында кесірткенің құйрығына ең кішкентай саусағымен үш (немесе бес) рет тиген кезде ақша табылатынына сенім бар. Көптеген мәдениеттерде кесірткелер жыландардың символизмін бөліседі, әсіресе қайта туудың белгісі ретінде. Бұл олардың үнемі терісін жаңалауынан туындаған болуы мүмкін. Христиан шамдарындағы кесіртке мотиві, мүмкін, дәл осы символизмге сілтеме жасайды. Джек Тресиддердің сөзіне сәйкес, Египетте және классикалық әлемде олар даналықпен байланысты жақсылықтың белгілері болған. Африка, аборигендер және Меланезия халық фольклорында олар мәдени батырлармен немесе ата-бабалардың бейнесімен байланысты.