Кіріспе
Агамділер (Agamidae) – Африка, Азия, Австралия және Оңтүстік Еуропаның кейбір аймақтарында таралған 550-ден астам түрі бар игуаналар отбасысы. Көптеген түрлері әдетте "дракон" немесе "дракон кесірткесі" деп аталады.
Agamidae is a family of over 550 species of iguanian lizards indigenous to Africa, Asia, Australia, and a few in Southern Europe. Many species are commonly called dragons or dragon lizards.
Шолу
Филогенетикалық тұрғыдан, олар Игуанидтерге жақын туыс болуы мүмкін және сыртқы түрі ұқсас. Агамидтердің әдетте жақсы жетілген, күшті аяқтары болады. Олардың құйрықтары гекколар сияқты (және скинктер сияқты басқа да бірнеше отбасылар) түсіп, жаңадан өспейді, бірақ кейбіреулерінде қандай да бір деңгейде жаңару байқалады. Көптеген агамид түрлері дене температурасын реттеу үшін түстерін шектеулі түрде өзгерте алады. Кейбір түрлерде еркектердің түсі әйелдерге қарағанда жарқырақ болады және түстер сигнал беру мен көбею мінез-құлқында маңызды рөл атқарады. Агамидтер көбінесе жылы ортада мекендейді, құрғақ ыстық шөлдерден тропикалық жаңбырлы ормандарға дейін, бірақ кем дегенде бір түрі – таулық дракон, салқын аймақтарда табылған. Олар әсіресе Австралияда кең таралған. Бұл кесірткелер тобына әйгілі сақалды дракон, қытай су драконы және Уромастикс түрлері кіреді. Агамидтерді ерекшелейтін негізгі белгілерінің бірі – тістері, олар жақтарының ішкі бөлігінде емес, ауыздарының сыртқы шетінде (акродонттар) орналасқан. Бұл ерекшелік хамелеондар мен туатарамен ортақ, бірақ басқа кесірткелерде сирек кездеседі. Агамид кесірткелері көбінесе күндіз белсенді, жақсы көру қабілетіне ие және жерде, таста және ағаштарда тіршілік ететін түрлерін қамтиды. Олардың көпшілігі дене температурасын жоғары деңгейде ұстап тұру үшін күнге күйінуі керек, яғни олар гелиотермиялық. Олар көбінесе жәндіктермен және басқа да бунақденелілермен (мысалы, өрмекшілермен) қоректенеді, бірақ кейбір ірі түрлердің рационына кішкентай бауырымен жорғалаушылар немесе сүтқоректілер, ұялаған құстар және гүлдер немесе басқа да өсімдіктер кіруі мүмкін.
Көбею
Агамидтердің көпшілігі жұмыртқа салады. Жұмыртқалар көбінесе ылғалды топыраққа немесе шіріген ағаштарға салынады, бұл инкубация кезеңінде жеткілікті ылғалды сақтауға мүмкіндік береді. Көптеген түрлердің бір кладкасында 4-тен 10-ға дейін жұмыртқа болады, ал инкубация кезеңі шамамен 6-8 аптаға созылады. Агамдтар тұқымдасының Leiolepidinae қосымша тұқымдасындағы барлық түрлер ылғалды топыраққа жететін жер қазу жүйесін пайдаланады, онда жұмыртқалар көктемнің соңында/жаздың басында немесе құрғақ маусымның басында салынады. Leiolepidinae жер қазу жүйесі күнделікті немесе маусымдық тығылу үшін де қолданылады, себебі ол оларға дене температурасын реттеуге немесе жыртқыштардан қоршануға мүмкіндік береді.
Жүйелілік және тарату
Агамділер туралы зерттеулер өте аз саны ғана жүргізілген. Алғашқы толық бағалауды Муди (1980) жасады, одан кейін Фрост пен Этеридж (1989) одан да кеңірек бағалау жүргізді. Кейінгі зерттеулер Мэйси және тағы басқалар (2000) мен Хонда және тағы басқалар (2000) митохондриялық ДНК локустары негізінде, сондай-ақ Жогер (1991) Агамділер отбасы бойынша үлгілер алу арқылы жүргізілді. Отбасы ішіндегі кластарға назар аударған басқа зерттеулердің саны да аз, сондықтан Агамділер Игуанидтердей жақсы зерттелмеген. Агамдтардың таралуы қызығушылық тудырады. Олар Ескі Дүниенің көп бөлігінде кездеседі, оның ішінде континенттік Африка, Австралия, Оңтүстік Азия және Еуропаның жылы аймақтарында сиректеп таралған. Дегенмен, Мадагаскар мен Жаңа Дүниеде олар табылмайды. Бұл таралу Игуанидтердің таралуына керісінше келеді, себебі Игуанидтер осы аймақтарда ғана кездеседі, ал Агамдтар таралған аймақтарда кездеспейді. Боалар мен питондар арасында да осыған ұқсас фауналық бөлініс байқалады.
Эволюциялық тарих
Ең көне белгілі нақты агамды – шамамен 99 миллион жыл бұрын Мьянманың орта креда (кезді кеноман) дәуіріндегі бірма кеудешесінен табылған Протодрако. Ол қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азия агамдтарына ұқсас. Бразилияның кейінгі креда дәуірінен табылған Герагама да агамд болуы мүмкін. Ал Марокконың кейінгі креда дәуірінен табылған, агамд деп саналған Джеддахерданның іс жүзінде қазіргі Uromastyx туысының жас субфоссилі екені кейіннен дәлелденді.
Жыртқыштардың реакциясы
Дене температурасы осы кесірткелердің физиологиялық күйін анықтауға көмектеседі және олардың жыртқыштарға реакциясына әсер етеді. Әртүрлі агамд түрлерінде қашу реакциясы (жүгіру жылдамдығы) мен дене температурасы арасында оң байланыс байқалады. Дене температурасы жоғары болғанда, бұл кесірткелер жыртқыштардан жылдам қашады, ал температурасы төмен болғанда, олардың жүгіру жылдамдығы төмендеп, күресу реакциясы күшейеді, осылайша олар агрессивті болып, жыртқыштарға шабуылдайды. Бұл түрлердің кейбір кесірткелерінің, мысалы, мойнында былғарысы бар кесірткелердің, физикалық ерекшеліктері де олардың қорғаныс реакцияларында маңызды рөл атқарады. Жұптасу маусымында аталықтар былғарысын жиірек көрсетеді және күресуге бейімді. Еркек және әйел кесірткелер жыртқыштардан қорқыныш сезгенде де, әлеуметтік өзара әрекеттесу кезінде де былғарысын көрсетеді.