Кіріспе

Оңтүстік Американың оңтүстік-орталық аймағы

Гран-Чако немесе Құрғақ Чако – Рио-де-ла-Плата алабында орналасқан, сирек қоныстанған, ыстық және жартылай шөлейтті тропикалық құрғақ кең жапырақты орманның табиғи аймағы. Ол шығыс Боливия, батыс Парагвай, солтүстік Аргентина және Бразилияның Мату-Гросу және Мату-Гросу-ду-Сул штаттарының бір бөлігінде орналасқан, сондай-ақ Пантаналь аймағымен байланысты. Бұл жер кейде Чако жазығы деп аталады.

Топонимика

Чако деген атау Оңтүстік Американың Анд таулары мен жоталарындағы байырғы халықтардың кечуа тілінен келген. Кечуа тілінде "аң ауру жер" деген мағына беретін "чаку" сөзі, осы өңірдегі жануарлардың көптеген түрлеріне байланысты туған болуы мүмкін.

География

Гран-Чаконың ауданы шамамен 647 500 км² (250 000 шаршы миль) құрайды, бірақ бағалаулар әртүрлі. Ол Парагвай өзенінің батысында және Анд тауларының шығысында орналасқан, көбінесе Парагвай, Боливия және Аргентина арасында бөліскен аллювиалды шөгінді жазық. Бұл ендік бойынша шамамен 17-33° және бойлық бойынша 65-60° аралығында жатыр, бірақ бағалаулар әртүрлі. Тарихи тұрғыдан Чако үш негізгі бөлікке бөлінген: Оңтүстік Чако (Chaco Austral), Бермехо өзенінің оңтүстігінде және Аргентина аумағында орналасқан, ең оңтүстік бөлігінде Пампа аймағымен бірігіп кетеді; Орталық Чако (Chaco Central), Бермехо мен Пилкомайо өзендерінің арасында, қазір Аргентина аумағында; және Солтүстік Чако (Chaco Boreal), Пилкомайо өзенінен солтүске қарай Бразилияның Пантанал аймағына дейін, Парагвай аумағында және Боливиямен бір бөлігін бөліседі. Жергілікті тұрғындар оны кейде әкімшілік шекаралар бойынша бөліп, Аргентина Чакосы, Парагвай Чакосы және Боливия Чакосы деген атауларды қолданады. (Парагвайде меннониттер қоныстанып, Солтүстік Чаконың орталық аймағын кейде Орталық Чако деп атайды.) Солтүстік Чаконы екіге бөлуге болады: батыстағы тауларға жақын орналасқан Жоғарғы Чако (Alto Chaco), кейде Құрғақ Чако (Chaco Seco) деп те аталады, ол өте құрғақ және сирек өсімдіктермен жабылған. Шығысқа қарай, жауын-шашын мөлшерінің төмендеуі және топырақтың қолайлы қасиеттері маусымдық құрғақ тікенді орманның өсуіне мүмкіндік береді, ал шығысқа қарай жауын-шашын мөлшері одан да жоғары, дұрыс дренаждалмаған төмендіктерде топырақтардың болуы салдарынан, Батпақты Чако (Bajo Chaco) деп аталатын, біраз батпақты жазық пайда болады, оны ылғалды Чако (Chaco Húmedo) деп те атайды. Бұл жерде пальма, квебрахо ағаштары және тропикалық биік шөптерден тұратын, жәндіктерге толы ашық саванна өсімдіктері өседі. Ландшафт көбінесе тегіс және шығысқа қарай 0,004 градусқа қарай еңістеуге ие. Бұл аймақ сонымен қатар Парана-Парагвай жазығының ерекше физиографиялық облыстарының бірі болып табылады. Дамуға ең қолайлы аймақтар Парагвай, Бермехо және Пилкомайо өзендерінің бойында орналасқан. Бұл ағаш және таниннің мол көзі, ол жергілікті квебрахо ағашынан алынады. Онда арнайы танин зауыттары салынған. Орталық Чакодағы пало-санто ағашы гуаяк майының (сабынға хош иіс беру үшін қолданылатын) көзі болып табылады. Парагвайда да Чаконың төменгі бөлігінде мате өсіріледі. Орталық және Солтүстік Чаконың кең аумақтарында топырақтың құнарлылығы жоғары, фосфордың жоғары деңгейі бар құмды аллювиалды топырақтар және ауыл шаруашылығының дамуына қолайлы топография бар. Бірақ шаруашылық жүргізу үшін де қиындықтар бар: жартылай құрғақ немесе жартылай ылғалды климат (жылдық жауын-шашын мөлшері 600-1300 мм), алты айлық құрғақ маусым және аймақтың үштен біріне ғана жеткілікті жер асты сулары бар, ал үштен екі бөлігінде жер асты сулары жоқ немесе тұздылығы жоғары. Орманды кесуден кейін топырақ эрозияға бейім. Парагвайдың орталық және солтүстік бөлігіндегі шаңды дауылдар топырақтың көп бөлігінің жоғалуына себеп болған.

Тарих

Чако аймағы көшпелі халықтармен, әсіресе Гуайкуру құрамына кіретін түрлі топтармен қоныстандырылған. Олар 16-шы ғасырдан бастап 20-шы ғасырдың басына дейін Чаконың испандық билігіне қарсы тұрды, көбінесе сәтті болды. Чаконы құрайтын елдердің тәуелсіздік алғанға дейін, бүкіл аймақ испандықтар Chiquitos деп атаған жеке отарлық аймақ болды. Гран-Чако 1810 жылдан бері даулы аймақ болып келді. Ресми түрде ол Аргентина, Боливия және Парагвайдың құрамына кіруі тиіс болған, бірақ Парагвай өзенінің батысындағы үлкен жер бөлігі Парагвай тәуелсіздік алғаннан бері оның иелігінде болды. Аргентина 1870 жылы Үштік Одақ соғысында Парагвайдың жеңіліске ұшырауына дейін Бермехо өзенінің солтүстігіндегі аумақтарға талаптанды. Келесі онжылдықтарда Боливия жергілікті халықты Гран-Чакодан шығарып, оның орнына қоныстандыруға тырысты, ал Парагвай бұл мәселеге немқұрайлы қарады. Боливия мұнайды теңізге шығару үшін Парагвай өзенін қажет етті (Тынық мұхитындағы жағалауын жоғалтқаннан кейін ол құрлыққа шықпай қалған елге айналды), ал Парагвай осы жерге иелік құқығын талап етті. Осы жағдай Гран-Чако соғысының (1932–1935 жж.) Парагвай мен Боливия арасында Чако Бореаліндегі (Пилькомайо өзенінің солтүстігінде және Парагвай өзенінің батысында орналасқан аймақ) мұнайға байланысты тууына себеп болды. Ақырында, Аргентинаның сыртқы істер министрі Карлос Сааведра Ламас 1938 жылы қол қойылған келісімге делдалдық жасады, ол Парагвайға Чако Бореалінің үштен екі бөлігін берді және Боливияға Парагвай өзеніне дейін дәліз берді, сонымен қатар Пуэрто Касадодан пайдалану және өз портын салу құқығын берді. Аймақта 2012 жылға дейін мұнай табылған жоқ, ол кезде Парагвай президенті Федерико Франко Пирити өзені аумағында мұнайдың табылуын жариялады. 1920 жылдары меннониттер Канададан Парагвай бөлігіне көшіп келді, ал 1930 жылдары және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін КСРО-дан одан да көп келді. Бұл иммигранттар Гран-Чаконың тереңіндегі ең ірі және ең өркендеген муниципалитеттерді құрды. Аймақта 9 миллионнан астам адам тұрады, олар Аргентина, Боливия және Бразилия арасында шамамен тең бөлінген, соның ішінде Парагвайда 100 000-ға жуық адам бар. Аймақ салыстырмалы түрде дамылмаған күйде қалып отыр. 1960 жылдары Парагвай билігі Транс-Чако тас жолын және Аргентинаның Ұлттық тас жолдар басқармасы 16 және 81 ұлттық тас жолдарын салған, мақсаты аймаққа қол жеткізуді және дамуын ынталандыру болды. Үш тас жолдың барлығы да шығыстан батысқа қарай созылып, қазір Мату-Гросу-ду-Сул штатындағы тоғыз бразилиялық тас жолдар желісі сияқты толыққанды асфальтталған.

Флора

Гран-Чако аймағындағы температуралар континенттегі ең жоғары көрсеткіштердің бірін құрайды. Аймақта шамамен 3400 түрі өсімдік, 500 түрі құс, 150 түрі сүтқоректілер және 220 түрі бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер тіршілік етеді. Гран-Чаконың флоралық ерекшеліктері аймақтың кең географиялық жайылуына байланысты әртүрлі. Басым вегетациялық құрылым – ксерофиттік жапырақты орман, көп қабаттардан тұрады: шатыр (ағаштар), шатыр асты, бұталар және шөптесін қабаттар. Экожүйелерге өзен жағалауындағы орман, батпақты жерлер, саванналар және кактустар да кіреді. Ылғалды Чаконың шығыс аймағындағы биік жерлерде, Бразилияның оңтүстігіндегі ылғалды орманнан есейген орманға айналады. Бұл орманды жерлерде Handroanthus impetiginosus сияқты шатырлы ағаштар басым, сонымен қатар жиі лианалар мен эпифиттер кездеседі. Бұл төменгі биіктіктерде маусымдық су басқан орманға ауысады, онда Schinopsis spp. басым, бұл танинділігімен және тығыз ағашпен жиі жиналатын кең таралған жазық ағаштар туысы. Астында бромелиялар мен кактустар, сондай-ақ Schinus fasciculata сияқты төзімді бұталар өседі. Бұл төменгі аймақтарда лианалар жоқ, бірақ Tillandsia сияқты эпифиттік түрлер көптеп кездеседі. Аймақ арқылы ағатын өзендер жүйесі, мысалы, Парагвай және Парана өзендері, Tessaria integrifolia және Salix humboldtiana сияқты жағалаулық түрлерді қамтитын маусымдық су басқан жартылай жасыл галереялық орманға мүмкіндік береді. Бұл аймақтың маусымдық су басқан басқа да экожүйелеріне пальма үстемдік ететін (Copernicia alba) саванналар кіреді, олардың шөптесін қабатында түйін тәрізді шөптер басым. Батысқа қарай, жартылай құрғақ/құрғақ Чакода орташа өлшемді орман ақ квебраходан (Aspidosperma quebracho blanco) және қызыл квебраходан (Schinopsis lorentzii) тұрады, олардың астында Fabaceae тұқымдасының бірнеше түрлерінен құралған сәл төменгі шатыр және осы аймақты ерекшелейтін бірнеше ағашты кактустар бар. Бұл жерде бұта тәрізді бұталар мен шөптесін өсімдіктерден тұратын астыңғы қабат кездеседі. Құмды топырақта қалың орманды жерлер саваннаға айналады, онда жоғарыда аталған түрлер, сондай-ақ Jacaranda mimosifolia сияқты түрлер басым. Батыс жартылай құрғақ/құрғақ аймақта кездесетін алып Stetsonia coryne осы құмды саванналарда ерекше көзге түседі. Гран-Чакода өсімдіктер қауымдастығының әртүрлі жоғарғы жүйелері кездеседі. Аргентиналық Чаконың биік жерлері құрғақ, күнге толы беткейінде (1800 м-ге дейін) Schinopsis haenkeana орман алқаптарынан тұрады. Биіктіктің салқын беткейінде Zanthoxylum coco (жергілікті деңгейде Fagara coco деп аталады) және Schinus molleoides (жергілікті деңгейде Lithrea molleoides деп аталады) басым түрлер болып табылады. Басқа да маңызды түрлерге Bougainvillea stipitata және Fabaceae тұқымдасының бірнеше түрлері жатады. Парагвай биік жерлерінде басқа да орманды беткей экожүйелері бар, атап айтқанда, ылғалды беткейлерде Anadenanthera colubrina басым. Аргентиналық Чако, кем дегенде 10 түрдің мекені болғандықтан, армадиллоның ең жоғары түрлерге ие орны болып табылады, оның ішінде тоғыз жолақты армадилло (Dasypus novemcinctus), оның ареалы АҚШ-тың оңтүстігіне дейін солтүстікке дейін созылады, және оңтүстік үш жолақты армадилло (Tolypeutes matacus). Қызғылт жұлдызды армадилло (Chlamyphrous truncatus) әлемнің басқа ешбір жерінде кездеспейді. Үлкен армадилло (Priodontes maximus) шығыс ылғалды Чакода кездеспейді, бірақ батыстағы құрғақ Чакода кездеседі. Аймақтың тағы бір маңызды эндемиктері – Сан-Луис туко-туко (Ctenomys pontifex). Гран-Чаконың климатына байланысты герпетофауна шаконың әртүрлі жерлеріндегі ылғалды паналармен шектеледі. Мұндай паналарға шіріген ағаштар, үйінділер, ескі үйлер, құдықтар және маусымдық шаруашылық тоғандары жатады. Қара аяқты серия (Chunga burmeisteri), көк тәжді попугай (Aratinga acuticadauta), Пикуи көгершіні (Columbina picui), гуира куку (Guira guira), кішкентай тікен құсы (Phacellodomus sibilatrix) және көп түсті Чако финчи (Saltaitricula multicolor) Гран-Чакода тұратын немесе көбейетін 409 құс түрінің ішінде ерекшеленеді; осы 409 құс түрінің 252-сі Оңтүстік Америкаға тән.

Қорғау мәселелері

Чако – Оңтүстік Американың соңғы ауыл шаруашылығы шекараларының бірі. Халық тығыздығы өте төмен, жыл бойы қолданысқа жарамды жолдар мен қажетті инфрақұрылым жетіспейді (Аргентиналық бөлігі Парагвай және Боливия бөліктерінен көбірек дамыған), сондықтан бұл аймақ бұрын егін егуге тым алыс болды. Орталық Чакодағы меннониттік колониялары – ерекше жағдай. 2000 және 2019 жылдар аралығында Құрғақ Чако орманды жамылғысының 20,2% азайғаны, оның ішінде Аргентина, Боливия және Парагвай аумақтарында, соңғысында жер пайдаланудағы өзгеріс ең күрт болды. Жақын болашақта екі фактор Чаконың жағдайын түбегейлі өзгертуі мүмкін: жер бағасының төмендігі және аймақтың отындық дақылдарды өсіруге қолайлылығы. Жатрофаны өсіруге болатыны дәлелденді. Сондай-ақ, қант қызылы этанол өндіру үшін де тиімді болуы мүмкін, себебі қызыл – жергілікті халықтың дәстүрлі дақылы, үй шаруашылығы мен мал азырау үшін қолданылады. Аргентинаның Ұлттық агротехнология институты қазіргі уақытта switchgrass-тің мүмкіндіктерін зерттеп жатыр, сондай-ақ Парагвай Чакосындағы Каранда’й пальмасын да зерттеуде. Ауыл шаруашылығындағы жетістіктер аймаққа инфрақұрылымды жақсартуға және жұмыс орындарын құруға мүмкіндік берсе де, тіршілік ортасы мен табиғи орманның жойылуы айтарлықтай және кедейліктің өсуіне әкелуі мүмкін. Парагвай 1975-2005 жылдар аралығында Атлант мұхитының жаңбырлы орманды алқаптарының 90%-дан астамын жоғалтқаннан кейін, қазір Шакодағы ксерофиттік орманды (құрғақ орманды) жыл сайын жоғалтып жатыр (2008 жылғы мәліметтер). 2009 жылдың ортасында Либералдық партия бастамасымен әзірленген, Парагвай Чакосындағы орманды жоюды толығымен тыйым салатын «Deforestacion Zero en el Chaco» заң жобасы парламентте көпшілік дауысынан өте алмады. Аргентина Чакосының бөлігінде 2001-2007 жылдар аралығында орманды жоюдың орташа жылдық деңгейі құрады. «Fundación Avina» атты жергілікті ҮЕҰ-ның мәліметінше, күніне орташа есеппен гектар жер тазаланады. Соя плантациялары орманды ғана емес, басқа да ауыл шаруашылығы түрлерін де жояды. Жергілікті қауымдар өз жерлерін агробизнеске өткізуге мәжбүр болып жатыр. 2007 жылдан бері Гран-Чакода ағаш кесуді реттеу және бақылау туралы заң қолданылып келеді, бірақ заңсыз ағаш кесу тоқтамайды. Парагвайдың Гран-Чако аймағына белсенді инвестиция жасаушылардың арасында АҚШ-та тіркелген агробизнес компаниялары – Cargill Inc., Bunge Ltd. және Archer Daniels Midland Co. бар.