Кіріспе

Хорватиядағы туризм – ел экономикасының маңызды саласы, 2021 жылғы мәліметтерге сәйкес Хорватияның жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) шамамен 20% құрайды. Хорватиядағы туризм тарихы оның Австрия-Венгрия құрамында болған кезеңге дейін жетеді, сол кезде бай аристократтар теңіз жағалауына жиналатын. Бірақ 1960 және 70-жылдары бұрынғы Югославияның экономикалық саясатының арқасында ол үлкен кеңейді. Бүгінде Хорватия Жерорта теңізіндегі ең танымал туристік бағыттардың бірі болып табылады, 2021 жылы оны 11,2 миллион турист барды. Елде сегіз ұлттық парк және қосымша он бір табиғат паркі бар. Қазіргі таңда Хорватияда ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген он объекті бар.

Тарих

1990 жылдардың соңынан бері Хорватия әлемдегі туризмнің ең жоғары өсім темпін көрсетуде, және бұл тенденция жалғасуы күтілуде. 2012 жылдан (Хорватия ЕО-ға қосылар алдындағы жыл) 2019 жылға дейін жылдық туристік келу саны 8 миллионға артты. 2018 жылы Хорватияны 16 миллион шетелдік турист барды, бұл елдің халқынан 4 есе көп. Оның негізгі тартымдылықтары – 1777 шақырымдық Жерорта теңізі жағалауы, 1185 арал және бай мәдени және тарихи мұра. Хорватияның туризмді дамыту стратегиясы Хорватияны жылдың кез келген мезгілінде танымал туристік орынға айналдыруды мақсат етеді, және ол үшін жаңа, жоғары деңгейдегі қонақ үйлер мен туристік қызметтер салуға, немесе ескі нысандарды жаңартуға жұмыс жүргізуде.

Шбенік

Бұл тағы бір яхталық аймақ, аралдармен толы, және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Шибеник пен Санкт-Джеймс соборының төңірегінде орналасқан. Ренессанс дәуірінен қалған бірнеше бекіністер (соның ішінде Әулие Николай бекінісі) қаланы қоршап тұрады. Ішкі аймақта сарқырамалары мен діни монастырлары бар Крка ұлттық паркі орналасқан. Skradinski Buk әртүрлі жаяу жолдар, көрікті жерлерді аралау, презентациялар, қайық саяхаттары, мейрамханалар және мұражай ұсынады. Мильевциге жақын орналасқан Рошки Шлап келушілер саны бойынша Крка ұлттық паркіндегі екінші ең танымал орын болып табылады, ал оның каскадтарына жыл бойы баруға болады. Крка ұлттық паркі ұйымдастырған экскурсиялық қайықпен Рошки Шлапқа жетуге болады, бірақ сарқырамаға қоғамдық жолмен да жетуге болады. Парк ішінде Венгрияның Людовик I патшалығы тұсында құрылған Вишовац аралы орналасқан, ал 1445 жылы Мильевци ауылының жанында францискандықтар құрған Рим-католик Вишовац монастырына қоныстанған. Аралға Skradinski Buk-тан қайықпен саяхат жасауға болады. Паркке сондай-ақ 1345 жылы құрылған Серб православиелік Крка монастыры да кіреді. Книн қаласының маңында ортағасырлық бекіністер мен археологиялық қалдықтар бар. Жақында қазылған римдік Бурнум қаласы Книннен 18 км қашықтықта, Кистанье бағытында орналасқан, онда Веспасиан билігінде 77 жылы салынған, 8000 адамға арналған Далмациядағы ең үлкен амфитеатрдың қираған қалдықтары бар. Жақын орналасқан Бискупия және Капитул ауылдары – 10 ғасырға жататын археологиялық орындар, онда ортағасырлық хорват мәдениетінің іздері, соның ішінде шіркеулер, қабірлер, әшекейлер және жазулар табылды.

Бөліну

Жағалаудағы Сплит қаласы Хорватияның екінші ірі қаласы болып табылады және бірегей римдік мұрасымен, соның ішінде ЮНЕСКО қорғауындағы Диоклетиан сарайымен танымал. Қала, жақсы сақталған сарайдың төңірегінде салынған, ол Хорватияның Адриатикалық жағалауындағы ең толыққанды архитектуралық және мәдени ескертікіштердің бірі. Сплит соборы осы сарайдан пайда болған. Макарска Ривьерасы – жағажайлар, клубтар, кафелер, каякинг, желкен және Биоково таулары бойындағы жаяу серуендер ұсынатын жағалау аймағы. Макарска, Брела, Омиш және Башка Вода ең танымал жерлер. Бұл аймақтың ірі аралдарының бірі – балық аулау және туризм салаларымен мәшһүр Хвар қаласы. Хвардың климаты қоңыржай, орта теңіздік өсімдіктерге толы. Арал өзін "Еуропадағы ең күнге толы орын" деп жариялайды, орташа жылдық күн сәулесінің мөлшері 2715 сағаттан асады. Хвар жазғы фестивалі аясында мәдени және өнерлік шаралар маусымның соңынан қыркүйектің соңына дейін, барлық жаз бойы өтеді. Бұл шараларға ұлттық және халықаралық артистердің классикалық музыка концерттері, сондай-ақ Хвардың жергілікті әуесқой топтарының өнерлері кіреді. Хвардағы заманауи өнер галереясы тарихи Хвар театрының вестибюлінде, Арсенал ғимаратында орналасқан. Галереяда коллекциядан картиналар, мүсіндер және гравюралар тұрақты түрде қойылған, ал уақытша көрмелер Хвардағы Жазғы Көркем Өнер жобасы аясында ұйымдастырылады. Әулие Стефан соборы мен Епископ сарайы Ренессанс барокко стилінде салынған, ал олардың фасады үшбұрышты фронтонмен және 16 ғасырдан бері венециялық суретшілер жасаған Ренессанс колокольнясымен әсемделген. Аймақтағы басқа да маңызды аралдар – Брач, Чиово, Шолта және Вис. Трогирдің ежелгі қаласы – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген және грек сәулеті, роман шіркеулері, Ренессанс және барокко ғимараттары арқылы эллинистік кезеңнің, римдіктердің және венециялықтардың ықпалын көрсетеді. Трогир – Орталық Еуропадағы ең жақсы сақталған романдық-готикалық кешен. Трогирдің ортағасырлық ядросы, қабырғалармен қоршалған, сақталған қамал мен мұнарадан, сондай-ақ роман, готика, Ренессанс және барокко кезеңдерінен келген тұрғын үйлер мен сарайлардан тұрады. Трогирдің ең сәнді ғимараты – Әулие Лоуренс соборы, оның батыс порталы Радованның шедевр туындысы және Хорватиядағы романдық-готикалық стильдің ең маңызды жұмысы. Камерленго қамалы да қызығушылық тудыратын тарихи орын.

Дубровник қаласы

Хорватияның ең танымал туристік орындарының бірі – өзінің Ренессанс мәдениетімен нығайтылған Дубровник қаласы. Бұл орынның басты ерекшелігі – 16 ғасырдан бері сақталған және қазіргі уақытта Ұлттық мұрағатқа орналасқан Спонца сарайы. Ректор сарайы – қазір мұражай орналасқан готикалық-Ренессанс стиліндегі ғимарат. Оның фасады 1993 және 2002 жылдары шығарылған хорват 50 куна банкнотының артқы жағында бейнеленген. Әйгілі Құтқарушы шіркеуі – Францискан монастырының жанында орналасқан Ренессанс кезеңінің тағы бір ескерткіші. Францискан монастырының кітапханасында 30 000 том, 22 инкунабула және 1500-ге жуық құнды қолжазба құжаттар сақталған. Экспонаттардың ішінде 15 ғасырға жататын күміс алтынмен қапталған тәре, күміс түбірлі, Иерусалимдегі 18 ғасырға жататын айқышқа шегеленген мүсін, Бернардин Гучетичтің 1541 жылғы мартирологиясы және әсем суреттелген Забурлар бар. Доминикан монастырының бағалы мүліктерінің бірі – 220-дан астам инкунабуласы, көптеген суреттелген қолжазбалары, қолжазбалар мен құжаттардан тұратын бай мұрағаты және кең өнер коллекциясы бар кітапханасы. Дубровниктің ең маңызды ерекшелігі – қаланы 2 шақырымға айналып өтетін қабырғалары. Қабырғалардың қалыңдығы құрлық жағында 4-6 метрге жетеді, ал теңіз жағында жұқарақ. Мұнаралар мен қақпалар жүйесі қаланы қорғау үшін салынған. Дубровниктің оңтүстігіндегі Льюта аймалына жасалатын экскурсиялар көрікті жерлерге саяхат жасауға мүмкіндік береді, олардың ішінде су ағындары, тарихи су диірмендері және жағалаудың шығысындағы таулар бар. Дубровник жағалауынан орманды Локрум аралы көрінеді. Кішкентай аралда қамал, мың жылдық бенедиктиндік монастырь және 19 ғасырда Мексиканың Максимилиан I бастаған ботаникалық бақ орналасқан. Аралда әлі күнге дейін Максимилиан әкелген алғашқы тоқтылардың ұрпақтары – павлиндар мен тауыстар мекендейді. Жақын маңдағы аралдардың ішінде тарихи Корчула аралы да бар. Корчуланың католик тұрғындары орта ғасырлардан бері сақталған ескі халықтық шіркеу рәсімдерін және қарумен билейтін Морешка биін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келеді. Бұл би бастапқыда тек арнайы жағдайларда ғана орындалса, қазіргі уақытта туристер үшін аптасына екі рет қойылымдар ұйымдастырылады. Қаланың тарихи орындарының ішінде орталық романдық-готикалық Қасиетті Марк соборы (1301-1806 жылдары салынған), 15 ғасырға жататын францискандық монастырь және венециандық готикалық монастырь, азаматтық кеңес палаталары, бұрынғы венециандық губернаторлардың сарайы, жергілікті саудагерлердің 15 және 16 ғасырлардағы әсем сарайлары және қаланың бекіністері бар. Адриатика теңізінің бойында Млет аралының орманды аймақтары жатыр. Аралдың 72% астамы орманмен жабылған. Оның геологиялық құрылымында әктас және доломиттен тұратын жоталар, қырлы беткейлер бар. Млет аралындағы кейбір ойыстар теңіз деңгейінен төмен орналасқан және олар блатино ("балшық көлдер") немесе слатино ("тұз көлдері") деп аталады. Жаңбырлы маусымда барлық блатинолар суға толады, ал құрғақ маусымда су тартылып, тұзды болады.

Орталық және Солтүстік Хорватия

Солтүстік бөлігі, Загорье және Медзимурье төбелі аймақтары қамалдармен, шипажайлармен және Вараждиннің ежелгі қаласымен толық. Медзимурьеде Вучковец пен Свети-Мартин-на-Мури маңында, округтің солтүстік бөлігінде және Мура өзеніне жақын жерлерде демалыс пен сауығуға арналған шипажайлар мен кешендер бар. Бұдан өзге, альпинизм, балық аулау, боулинг, CB радио байланысы, парашютпен секіру, ұшақтармен (қуатсыз жолсерсерлер мен қуатты жолсерсерлерді қоса) ұшу сияқты әртүрлі спорттық және ойын-сауық шараларына арналған 200-ден астам клубтар жұмыс істейді. Аң аулау да көптеген аңшыларды ұсақ мал мен құстарға тартады. Чаковец қаласында Медзимурье округінің мұражайы мен өнер галереясы орналасқан. Шенковецтегі Свята Елена капелласында және Штриговадағы Святой Иероним шіркеуінде 1776-1786 жылдар аралығында салынған Иван Рейнджердің барокко стиліндегі фрескалары сақталған. Прелогта 1761 жылы салынған әдемі Святой Иаков шіркеуі бар. Вараждин, ескерткіштері мен көркемдік мұрасымен континенттік Хорватиядағы ең жақсы сақталған және ең бай қалалық кешенін ұсынады. Вараждиннің Ескі қаласы (бекініс) – ортағасырлық қорғаныс құрылысы. Салынысы 14 ғасырда басталды, ал келесі ғасырда Хорватиядағы готикалық сәулетке тән дөңгелек мұнаралар қосылды. 1647 жылы салынған Вараждин соборы, бұрынғы иезуит шіркеуі, барокко стиліндегі кіреберісі, 18 ғасырдан қалған алтарі және суреттерімен әсемделген. Фестивальдердің ішінде жыл сайынғы Шпансир фестивалі тамыз айының соңында басталып, 10 күнге созылады. Осы күндері қалаға суретшілер, көшеде өнер көрсететіндер, музыканттар мен сатушылар жиналады, бұл оқиға "көшеде серуендеу фестивалі" деп аталады. Вараждин "Радар фестиваліне" де үйінді, ол жаздың соңында концерттер өткізеді. Бұл фестивальге Боб Дилан, Карлос Сантана, The Animals, Manic Street Preachers, Соломон Берк сияқты музыкалық жұлдыздар шақырылған. Мария Бистрицадағы Мариялық қасиетті орын – елдегі ең ірі паломниктік орталық. Жыл сайын жүздеген мың паломниктер 14 ғасырда салынған шіркеуге келеді. Шіркеу 16 ғасырда Осман империясының шапқыны кезінде жасырылған, содан кейін ондаған жылдар бойы із-түзсіз жоғалып, кейін табылған "Қара Мариямен баласы" мүсінімен танымал. Шіркеудің артында "Төртінші крест жолы" процесі орналасқан, онда паломниктер Голгофа төбесіне қарай саяхат бастайды. Папа Иоанн Павел II 1998 жылы Хорватияға жасаған екінші сапарында осы қасиетті орынды бағындырды. Орталық Хорватияда Лоньиско Полье табиғи паркі сияқты табиғаттың әсем көріністері бар. Оңтүстік-батыс аймағы орманды және жабайы табиғатымен белгілі. Аймақтың барлық бөлігінде барокко стиліндегі шіркеулер мен басқа да мәдени сәулет нысандары кездеседі.

Загреб

Прага мен Будапешт сияқты Загреб те Орталық Еуропалық сезімге ие, оның төбеде орналасқан, жақсы сақталған ескі қаласы және 19 ғасырдағы қалалық орталығы бар. Хорватия астанасы – елдің ең ірі мәдени орталығы, онда көптеген мұражайлар мен галереялар орналасқан. Қаланың тарихи бөлігі Бан Желачич алаңының солтүстігінде орналасқан және Горни Град пен Каптолдан тұрады – бұл шіркеулер, сарайлар, мұражайлар, галереялар және мемлекеттік ғимараттардан құралған ортағасырлық қалалық кешен, ол туристердің арасында танымал. Тарихи ауданға Загребтің орталығы – Желачич алаңынан жаяу немесе жақын маңдағы Томичева көшесінен фуникулермен жетуге болады. Мұражайлар мен галереялардағы триццаға жуық коллекцияда 3,6 миллионнан астам түрлі экспонат бар, шіркеу және жеке коллекциялар есепке алынбағанда. Археологиялық мұражайда жылдар бойы әртүрлі көздерден жиналған 400 000-ға жуық артефакт пен ескерткіш сақталған. Ең танымалдары – Мысыр коллекциясы, Загреб мумиясы және әлемдегі ең көне этрус жазуы бар бинт (Liber Linteus Zagrabiensis), сондай-ақ нумизматикалық коллекция. Хорватияның Табиғи Тарих мұражайында әлемдегі ең маңызды неандертальдық қалдықтарының бірі сақталған. Бұл – тас қару-жарақтар мен құралдар, сонымен қатар ежелгі «Крапина адамының» қалдықтары. Хорватияның Табиғи Тарих мұражайының қорында әртүрлі коллекцияларға бөлінген 250 000-нан астам дана бар. Шамамен 20 тұрақты немесе маусымдық театр мен сахна бар. Хорват Ұлттық Театры 1895 жылы салынды және оны Австрияның Франц Иосиф I ашты. Ең танымал концерт залы – 1973 жылы салынған және бірінші хорват операсының композиторы Ватрослав Лисинский есімімен аталатын Ватрослав Лисинский концерт залы. Анимафест – әлемдік анимациялық фильмдер фестивалі жұп жылдары, ал авангардтық музыканың халықаралық фестивалі – Музыка биенналесі тақ жылдары өтеді. Сонымен қатар, жыл сайын ZagrebDox деректі фильмдер фестивалі ұйымдастырылады. Загреб филармониясының фестивалі және гүлдер көрмесі Floraart (мамырдың соңы немесе маусымның басында) жыл сайынғы шаралардың қатарына жатады. Жазда, көбінесе Жоғарғы қалада, театрлық қойылымдар мен концерттер жабық немесе ашық ауада өткізіледі. Опатовинадағы сахнада Загребтің тарихи жазғы театр шаралары ұйымдастырылады. Загреб сонымен қатар Хорватияның ең көне поп-музыка фестивалі – Zagrebfest-ке, сондай-ақ бірнеше дәстүрлі халықаралық спорттық іс-шаралар мен турнирлерге де төңкерілген. 16 қарашада Загреб қаласының күні жыл сайын ерекше мерекелермен атап өтіледі, әсіресе қаланың оңтүстік-батыс бөлігіне жақын орналасқан Ярун көлінде.

Солтүстік Хорватия

Тракошчан қамалы – 13 ғасырда Тракошчан төбесінде салынған қамал. Ол сонымен қатар тарихи жиһаздар, қару-жарақ және картиналар көрмесімен де әйгілі.

Орталық Хорватия

Плитвице көлдері ұлттық паркі – шарлауықтар арқылы біріктірілген каскадты көлдерімен әйгілі орман қорығы.

Оңтүстік Хорватия

Пакленица – Стариградта орналасқан, карсттік өзен каньонымен әйгітлі ұлттық саябақ, альпинизм және су спортымен танымал. Дубровник қабырғалары – Дубровник қаласын қоршаған тарихи қорғаныс қабырғалары, көркем көріністерімен мәшһүр. Әйя Блаза шіркеуі – Дубровник қаласының қасиетті әулиесіне арналған барокко стиліндегі шіркеу.

Солтүстік Хорватия

Марқа шіркеуі – Загребтегі ортағасырлық сәулетімен танымал 13 ғасырғы шіркеу. Бұзылған қарым-қатынастар мұражайы – Загребтегі барокко сарайында орналасқан, бұрынғы жұбайлардың заттарын көрсететін және олардың тарихтарын бөлісетін көрме. Мимара мұражайы – Загребтегі өнер мұражайы, бұрын көптеген шедеврлерге ие болғанымен, қазір көбісі жалған екені күдіктенуде. Хорватияның наив өнер мұражайы – Загребтегі наив өнер стиліндегі туындыларды көрсететін өнер мұражайы.

Орталық Хорватия

Пула аренасы – Пула қаласындағы рим амфитеатры, жақсы сақталған рим амфитеатрларының бірі ретінде танымал. Евфрасиан базиликасы – Пореч қаласындағы кафедралық собор, классикалық және византиялық стильдерді күрделі құрылымда үйлестіреді, және өз атриумы, крещение алабы мен епископ сарайын сақтап қалған.

Оңтүстік Хорватия

Крка ұлттық паркі – травертин сарқырамаларымен әйгілі Крка өзені бойында орналасқан ұлттық парк. Иван Местрович галереясы – Сплит қаласындағы Иван Местровичтің туындыларын көрсететін өнер мұражайы. Диоклетиан сарайы – Сплит қаласында орналасқан Рим императоры Диоклетианның сарайының қираған қалдықтары. Сарайдың қалдықтары мен аумағы бүгінде Сплит қаласының ескі бөлігін құрайды, онда дүкендер, мейрамханалар мен көшелер орналасқан. Әйіс Домний соборы – Рим мазарқұрынан салынған және қоңырау мұнарасы бар Сплиттегі католик соборы. Қазіргі таңда Сплит-Макарска архиепархиясының орталығы болып табылады. Ловриенац – Дубровник қабырғаларының бойында орналасқан 16 ғасырға жататын бекініс және театр. Ректор сарайы – Дубровник қаласында готика стилінде салынған сарай. Онда Ренессанс және барокко элементтері де бар. War Photo Limited – атақты фотожурналистер түсірген соғыс және қақтығыстарды бейнелейтін суреттерге арналған Дубровниктегі галерея. Дубровник соборы – католик соборы. Ол Дубровник епархиясының орталығы. Доминикан монастыры – 1225 жылы Дубровник қаласында құрылған діни кешен, готика стиліндегі шіркеу және мұражай. Трстено арборетумы – 15 ғасырға жататын Трстенодағы арборетум, онда бірнеше экзотикалық өсімдіктер өседі. Златни Рат – Боль қаласының жанында орналасқан және Еуропаның үздік жағажайларының бірі саналатын құм сілкінісі. Көк үңгір – күндіздің белгілі бір уақытында жарқыраған көк түспен көзге түсетін суға толы теңіз үңгірі, «көрме үңгірі» деп аталады. Телашчица – Дуги Оток аралында орналасқан табиғат паркі, жануарлар мен өсімдіктерге бай. Әйіс Донат шіркеуі – 9 ғасырда салынған және Византия архитектурасымен әйгілі Задардағы шіркеу. Шибеник соборы – Шибениктегі католик соборы, Ренессанс архитектурасымен танымал.

Дубровниктегі туристік туризм

Дубровник ескі қаласында шамадан тыс туризм маңызды мәселе болып табылады. Қала Еуропадағы ең көп турист қабылдайтын қала ретінде танымал – тіпті Венеция мен Барселонадан да көп, әрбір тұрғынына жылына 36 түнге тоқтайтын турист келеді. 2019 жылы қалада 41 000 халқы бар болса да, шамамен 1,5 миллион түнге тоқтайтын турист келді. Көптеген саяхатшылар инфрақұрылым мен мұра нысандарына зиян келтіреді, көлік кептелісі мен ластануға себеп болады, жергілікті тұрғындарды қымбатқа соқтырады және ауданның әлеуметтік ортасын өзгертеді. Оның танымал болуының бірнеше себебі бар. HBO телеарнасының «Game of Thrones» сериалының сәттілігі, Дубровник оның маңызды түсірілім алаңы болғандықтан, Загреб экономика институтының мәліметінше, жыл сайын шамамен 60 000 адамды қалаға тартты. Қала сонымен қатар Еуропалық круиздік бағыттардағы танымал аялдама болып табылады – 2017 жылы 538 кемеден 742 000 круиздік турист келді, сондай-ақ 2010 жылдары Еуропалық бюджеттік авиарейстер мен қолжетімді Airbnb жарнамаларының өсуі де әсер етті. Адамдардың көптеп келуіне байланысты, 2016 жылы ЮНЕСКО Дубровник ескі қаласының Әлемдік мұра тізімінен шығаруы мүмкін екенін ескертті, егер қала туристер ағынын азайта бастамаса. 2018 жылы шамадан тыс туризм мәселесін шешу үшін қала круиздік кемелердің бір уақытта екі кемеге ғана тоқтауына рұқсат берді, сондай-ақ круиздік кемелердің тарихи орталыққа келуін күніне 4000 адаммен шектеді, бұл ЮНЕСКО ұсынған лимиттің жартысы. 2018 жылы енгізілген басқа шараларға сувенирлік дәмханалардың 80% -ын қысқарту және мейрамханалардағы ашық отыру орындарын 20% -ға азайту кірді.