Кіріспе

Неміс лютерандық теолог және философ Иоганн Франц Буддей немесе Будде (кейде Йоханнес Франциск Буддей; 25 маусым 1667, Анклам – 19 қараша 1729, Гота) – неміс лютерандық теолог және философ.

Өмір

Иоганн Франц Буддей француз ғалымы Гийом Буддейдің (латыншаланған Budaeus атымен де танымал) ұрпағы болды; гугеноттар отбасы Санкт-Бартоломей күніндегі қырғыннан кейін Франциядан қашып кетті, ал Померанияға көшіп келгендер есімдерін Буддей деп германшалады, оның латынша баламасы Буддей болды. Иоганн Франц әкесі пастор болған швед Помераниясының Анклам қаласында дүниеге келді. Ол ерте жасынан классикалық және шығыс тілдерін жан-жақты меңгерді, 1685 жылы Виттенберг университетіне түсуге дейін Киелі кітапты түпнұсқада оқып бітірді. 1687 жылы магистр дәрежесін алғаннан кейін ол философиядан көмекші профессор болып тағайындалды, ал 1689 жылы осы лауазымды Йенадағы ұқсас қызметке алмастырды, онда ол тарихты зерттеуге де көп көңіл бөлді. 1692 жылы ол Кобургте грек және латын тілдерінің профессоры, ал келесі жылы Галле университетінде моральдық философия профессоры болды. Ол 1705 жылға дейін осы қызметте болды, содан кейін Йенаға теологияның екінші профессоры болып қайтты. Оның лекциялары осы ғылымның барлық салаларын қамтыды және философия, тарих және саясатқа жиі тоқталды. Ол өмірінің соңына дейін Йенада тұрды, бірнеше рет университеттің ректоры қызметін уақытша атқарды, 1715 жылдан бастап кафедра меңгерушісі және діни кеңесші болды. Ол өз заманының ең білімді неміс теологы саналды. Философияда ол кең тарихи негізге сүйенген эклектизмді ұстанды, бірақ Декартты жаңа дәуірдің бастаушысы деп мойындады, ал "атеист" Спинозаға қарсы күресте Гюго Гроций, Пуффендорф және Томасиус сияқты табиғат заңын қолдаушылардың пікірлерін қолдады. Оның теологиялық көзқарасы Иоганн Музейдің Йенадағы дәстүрімен, ішінара Байермен тығыз байланысы арқылы қалыптасты, бірақ екінші жағынан ол пиетизмге бейімділік танытты.

Шығармалары

Оның еңбектерінің саны жүзден асып түседі. Халле кезеңінде жарық көрген еңбектердің қатарында Elementa philosophiæ practicæ (1697) және Elementa philosophiæ eclecticæ (1703) кіретін болса, екінші Йена кезеңіне Institutiones theologiæ moralis (1711; неміс тіліне аудармасы, 1719) кіреді, бұл еңбек оның философиялық этикасына қатаң сәйкес келеді; Historia ecclesiastica veteris testamenti (1715–18); Theses theologicæ de atheismo et superstitione (1716), бұл еңбек әсіресе Спинозаға қарсы бағытталғандықтан көп назар аударды; Institutiones theologiæ dogmaticæ (1723), бір кезде өте әсерлі болған, Байердің Compendium-іне негізделген еңбек; Historische und theologische Einleitung in die vornehmsten Religionsstreitigkeiten (1724, 1728), Walch редакциялаған; Isagoge historico theologica ad theologiam universam (1727), ол теологияның мәселелеріне, әдістеріне және тарихына сол заман үшін ерекше жағдаймен қарады; және Ecclesia apostolica (1729), Жаңа Өсиетті зерттеуге кіріспе ретінде жазылған.

Жинақталған шығармалары

Жинақталған еңбектер. "Хильдесхайм" қаласындағы Георг Ольмс баспасының қайта басылымы, 1999–2006 (10 томдық).