Кіріспе

Ирак коммунистік белсендісі Юсуф Салман Юсуф (19 шілде 1901 – 14 ақпан 1949), «Жолдас Фахд» (فهد) атты соғыс есімімен көбірек танымал, Ирактағы алғашқы коммунистік белсенділердің бірі болды. Ол 1941 жылдан бастап 1949 жылы дарға асылғанға дейін Ирак коммунистік партиясының бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1940 жылдары партияның қарқынды дамуына зор үлес қосты. Өмірінің соңғы екі жылында партияны түрмеден басқарды.

Ерте өмір

Юсуф Салман Юсуф 1901 жылы Бағдадта, Солтүстік Ирактағы Мосул провинциясындағы Бартелладан келген әкесінің отбасында дүниеге келді. Оның отбасы қарапайым жағдайда өмір сүрді, әкесі торттар мен тәттілер сату арқылы күнкөріс істеген. 1907 жылы ол отбасымен елдің оңтүстігіндегі Басра қаласына жақсырақ өмір іздеу үшін көшті. Юсуф – халдей католик дініндегі этникалық ассириялық болған. 1908 жылдан 1914 жылға дейін Басрадағы Сирия христиан мектебінде, ал 1914 жылдан 1916 жылға дейін қаладағы американдық миссия мектебінде білім алды. Білімі әкесінің ауыруына байланысты тоқтап қалды, ол отбасын асырау үшін жұмыс іздеуге мәжбүр болды. Басрадағы британ армиясында аудармашы және кеңсе қызметкері болып жұмыс істегеннен кейін, 1919 жылы ағасына диірменді басқаруға көмектесу үшін Насирияға көшті. 1924 жылы Басраға оралып, Электрмен жабдықтау басқармасында кеңсе қызметкері болып жұмысқа орналасты. Ол Фахад жасағы деген атпен де танымал.

Коммунистік алғашқы қызметі және шетелге саяхат

1927 жылы Юсуф өзінің ассириялық әріптесі және Коминтерннің жасырын елшісі Пьотр Василиймен танысты, ол оны социализм мен коммунизммен таныстырды. Сол жылы әл-Насирияда құрылған алғашқы коммунистік үйірмеге қатысты. Екі жылдан кейін, 1929 жылы, Юсуф электрмен жабдықтау басқармасындағы жұмысын тастап, шетелге саяхаттау үшін паспорт алуға өтініш берді. Оның өтініші қаржының жетіспеуіне байланысты қабылданбады, бірақ ол елден шықты, Хузестан, Кувейт, Сирия және Палестина арқылы сапар шекті. Осы саяхат барысында ол Коминтернмен байланысуға тырысқан және Палестина Коммунистік партиясынан Ирактағы саяси жұмысына көмектесу үшін қаржы сұраған болып көрінеді. 1930 жылы Англия-Ирак келісіміне қол қойылды, бұл Иракта кеңінен наразылық тудырды. Юсуф үйіне оралды және бір жылдан кейін жаңа муниципалды салық енгізілгеніне жауап ретінде 1931 жылғы шілдедегі ереуілдерді ұйымдастыруға белсенді қатысты. Ол 1935 жылдың ақпанына дейін әл-Насирияда агитациялық және пропагандалық жұмыстарын жалғастырды, содан кейін тағы бір рет Ирактан кетіп, Мәскеуге бағыт алды, онда Коммунистік Шығыс Еңбеккерлері Университетінде (КУТВ) коммунистік партия қызметінің болашақ жетекшісі ретінде оқуға түсуі керек еді. Ол Сирия, Франция және Италия арқылы өтіп, КСРО-ға жетті, онда 1937 жылдың жазына дейін студент болып оқыды. 1938 жылдың қаңтар айының соңында Иракқа оралғанға дейін оған Батыс Еуропада Коминтерн тапсырмасы жүктелген болуы мүмкін; ол 1938 жылдың қысын Франция мен Бельгияда өткізген сияқты.

Иракқа қайта оралу

Қайтып келгенде Юсуф – сол кезде Саид партиялық есіммен таныс болған – Абдулла Масудпен кездесті, ол Бағдадта коммунистік топ ұйымдастырып жатқан еді. Одан кейін ол біраз уақыт елді аралап жүрді, бірақ 1940 жылдың желтоқсанында Масудтың «әл Шарра» (ұшқын) атты коммунистік журналды жариялайтынын естіп, Бағдадқа оралды және оны басқаруды өтінді. Масуд бұл өтінішті қабылдамады, бірақ Фахдқа Бағдадта қалып, стипендия алып партиялық жұмыспен айналысуды ұсынды, және Фахд бұл ұсынысқа келісті.

Бөліскен партияның басшысы

1941 жылғы 29 қазанда полиция Абдулла Масудты қамауға алды, ал Фахд оның басшылығын өз қолына алды. Қараша айында ол Ирак коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып сайланды және дереу ұйымға өзінің билігін орнатуға кірісіп, ескі Орталық Комитет мүшелерінің көпшілігін қызметтен босатып жіберді. Фахдтың басшылық стилі басшылықтың көрнекті мүшесі Жу Нун Аюбпен қарым-қатынастың ушығуына әкелді, ол Фахдтен партияның қағидаларын бекітетін партия съезін шақыруды бірнеше рет талап етті. Фахд 1942 жылғы тамызда Аюпты және оның жақтастарын партиядан шығарып жіберді. 1942 жылғы қарашада Фахд Орталық Комитеттен тағы бір мүше, Вади Талияны қызметтен босатуды талап етті. Оның қарсыластары бұған келіспей, оны өзімшілдік пен диктатуралыққа айыптады. Фахд шетелге шығуы керек болғанда, дау шешілмеді. Оның болмаған кезінде Абдулла Масудтың жақтастары Орталық Комитет мүшелерін хабардар етпей партия съезін шақырды. 20 қарашада өткен съезде Фахдтың барлық жақтастары – бірақ Фахдтың өзі емес – комитеттен шығарылды және Масуд бірінші хатшы болып сайланды. Жаңа Орталық Комитет «Әл-Шарараны» бақылауында ұстағандықтан, Фахдтың жақтастары 1943 жылғы ақпанда «Әл-Қайда» (негіз) деген атпен жаңа журнал шығара бастады. Фахд 1943 жылғы сәуірде Бағдатқа оралды, партияны қайта біріктірудің қиын процесі басталды. Бірақ ол көп ұзамай ұйымдық жұмыстарға ден қоя бастады.

1943 - 1947 жылдары жаппай партияның негізін салу

Партияны құруда Фахд өзінің сыныптық сезімдерімен және интеллигенция мен студенттерге деген саяси сенімсіздікпен, сондай-ақ лениндік принциптермен басшылыққа алды. Ол шетелдіктерге тиесілі өнеркәсіптердегі жұмысшыларға ден қойды, ал оған Әли Сакар, Зәки Басим және Ахмад Аббас сияқты сенімді жақтастары көмектесті. Өнеркәсіптік жұмыс күшінің көп бөлігі шағын, жергілікті шеберханаларда жұмыс істесе де, партия бұл салаға аз көңіл бөлді; көбінесе олар өз туыстары үшін еңбек етті, сонымен қатар олардың Киркук мұнай кен орындарының жұмысшылары, теміржолшылар немесе Басра портының жұмысшылары сияқты стратегиялық маңызы болмады – олардың көп бөлігі Фахд басшылығымен партияға тартылды. 1943 жылдың желтоқсаны мен 1944 жылдың қаңтарында Сирия-Ливан Коммунистік партиясы съез өткізіп, партия ережелері мен бағдарламасын қабылдады, олар умерендікпен еректелді. Бұл мысалға шабыланып, мүмкін, Сирия партиясының бірінші хатшысы және араб шығысындағы коммунистік қозғалыстың көшбасшысы Халид Бакдашпен қарым-қатынасы оңай болмағандықтан, Фахд ирактық партияның съезін өткізу мәселесінде мойынсұнды. 1944 жылдың наурыз айында Бағдадтың әл-Шейх Омар ауданындағы Әли Шакардың үйінде партия конференциясы болып өтті, онда Ұлттық хартаға келісім жасалды. Сонымен қатар, партия Сирия партиясының "Азат отан, бақытты халық" (watanun hurrun wa sha'bun sa'id) деген ұранын қабылдады. Ал бір жыл өткен соң партияның бірінші съезі шақырылды.

Тұтқындалып, түрмеге жабылған кезім, 1947 - 1949 жылдар

1947 жылғы 18 қаңтарда полиция Фахд пен Зәки Бассимді партия мүшесі Ибрагим Бажир Шмайельдің үйінен тапты. Үшеуі де тұтқындалып, Бағдадтың Орталық тергеу басқармасында сұраққа алынып, кейін елордаға жақын орналасқан Әбу Грейб түрмесіне ауыстырылды. Осы уақытта, Йехуда Сиддик “бірінші масул”, яғни жауапты жолдас болып тағайындалды. Фахд оған басқаруды Малик Саифке беруді бұйырды, бірақ ол бастапқыда оған бағынудан бас тартты. Әбу Грейбте үш адам қорқынышты жағдайда ұсталды, олар ұзақ уақыт бойы күн сәулесінен тыс қалды. 13 маусымда олар наразылық ретінде аштық жариялады. Біраз уақыттан соң билік үш коммунисті 20 маусымда Жоғары қылмыстық сотқа жеткізді. Оларға “шетелдік қаржы көздеріне сүйену”, “шетелдік мемлекетпен байланыс” және “Халид Бакдаш партиясы” арқылы конституциялық тәртіпке қарсы қимыл жасау, көтеріліске шақыру, сондай-ақ қарулы күштер арасында коммунизмді тарату айыптары тағылды. 23 маусымда үшеуі де кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Бұл үкімдер қызу пікір-таластарға себеп болды, нәтижесінде үкімет шегініп, Фахдқа өмір бойына, ал Бассим мен Шмайельге он бес жылдан түрме жазасын тағайындады. Үшеуі де Әбу Грейбтегі өлім жазасын күту камерасынан Бағдадтың орталық түрмесіне, содан кейін Кут түрмесіне ауыстырылды. Кут түрмесінен Фахд партиямен үнемі байланыста болды. Аль-Ватбадағы (1948 жылғы қаңтарда Бағдадтағы көтеріліс) төңкерістік оқиғадан кейін ол үздіксіз белсенділікке шақырды. Оның бұйрығымен қаңтар мен мамыр аралығында елде ереуілдер мен демонстрациялар өтті. Алайда, Палестинадағы араб-сионист қақтығысы салдарынан Иракта туған алапаттық коммунистерге қатысты мәселелерден назарды аударды, және партия Палестинаны бөлу туралы Кеңес Одағының ұстанымын қабылдағаннан кейін айтарлықтай беделін жоғалтты. Одан да қиын жағдай 1948 жылғы 9 қазанда туды, сол күні партия мүшесі полицияға партияның құпия штаб-пәтерінің орналасқан жерін көрсетті. Полиция үйге шабуыл жасап, Йехуда Сиддикті тұтқындады, ол 28 күндей азаптаудан кейін сынығып, тергеушілерге Малик Саифтің бірінші масул екенін айтты. Саиф те сұраққа алынғанда барлығын мойындады. Осылайша, үкімет Фахдтың Кут түрмесінен партияны жасырын басқарып отырғанын біліп, оны құртуға шешім қабылдады.

Фахдтің өлімі

1949 жылы 10 ақпанда Фахд түрмеден коммунистік қызмет ұйымдастырды деген айыппен әскери сотқа берілді, оған Зәки Бассим мен Мұхаммед Хусейн әс-Сабиби де қатысты. Үшеуіне де өлім жазасы кесілді. Олар 13 және 14 ақпанда Бағдадтың орталық алаңдарында дарға асылды. Фахд әл-Кархта, кейін Жаңа мұражай алаңы деп аталған алаңда дарға асылды. Олардың денелері сақындыру үшін бірнеше сағат бойы ілініп тұрды. Фахдтің денесі полиция әл-Муаззам зиратында белгісіз қабірге жерленді. Фахдтың қазасы сол кезде Ирак коммунистік қозғалысына ауыр соққы болды. Бірақ, бірнеше жыл өткен соң партия бұрынғыдан да күшті болды; ол нағыз халық қозғалысы болды және кез келген араб елінің ең қуатты саяси ұйымдарының біріне айналды. Фахдтың ұйымдастыру жұмысы және оның халықтан беделсіз үкімет қолынан қаза табуымен байланысты қасиеттілік сезімі осы қозғалысты құруда маңызды рөл атқарды.