Құстар - үй жануарлары ретінде: түрлері мен күтімі

Кіріспе

Үй жануарларының түрі

Серіктес бауырсақ – адаммен тығыз байланыста болатын, үй жануары ретінде ұсталатын бауырсақ. Көптеген бауырсақ түрлері жақсы серік бола алады, бірақ оларды иттер мен мысықтар сияқты басқа үй жануарларынан сақтап ұстау қажет, себебі олар оларға жаулық танытуы мүмкін. Серіктес ретінде ұсталатын бауырсақтардың түрлеріне ірі бауырсақтар жатады, мысалы, амазондар, сұр бауырсақтар, какадулар, эклектустар, бүркітбас бауырсақтар және аралар; (Каталина арасы сияқты гибридтер де осы түрлерге жатады) орташа өлшемді құстар, мысалы, каиктер, конурлар, квакерлер, Пион, Поицефалус, қызыл шаңғылы попугайлар және розеллалар; сондай-ақ, бүркіттер, бротогеристер, кокaтильдер, попугайлар, сүйкімді құстар, попугайлар және жолақты попугайлар. Лорилер мен лорикеттердің кейбір түрлері де үй жануары ретінде ұсталады, бірақ олар өте лас және көбінесе құсханаларда ұстауға арналған. Аспалы бауырсақтар мен инжір бауырсақтары әдетте үй жануары ретінде емес, құсханаларда ұсталады. Пигмей бауырсақтары, какапо, түнгі бауырсақтар және бауырсақтардың шамамен жартысы диеталық талаптарының қиындығына немесе қол жетімсіздігіне байланысты серіктес бауырсақтар деп есептелмейді. Жабайы фауна мен флораның жоғалу қаупі төніп тұрған түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (СИТЕС деп те аталады) барлық жабайы бауырсақтарды ұстау мен саудалауды заңсыз деп жариялады, өйткені жабайы табиғаттан бауырсақтарды алу кейбір сирек немесе құнды түрлердің жоғалу қаупіне ұшырауына немесе олардың санын азайтуына себеп болды. Дегенмен, көптеген бауырсақ түрлері әлі де кең таралған; кейбір көптеген бауырсақ түрлері өздерінің туған елдерінде егістік зиянкестері ретінде заңды түрде өлтірілуі мүмкін.

Сақтау

Дұрыс үйде попугайлар өте жақсы, өте әрекетті, мейірімді және көңілді үй жануарлары болуы мүмкін, иелері оларды бағалайды, бірақ оларды күтімі оңай немесе аз күтімді жануарлар деп санауға болмайды. Үйретілген серік тотықтар иелерінен күнделікті назар мен қарым-қатынас қажет етеді және оларды құстың қанаттарын жаюға және ыңғайлы қозғалуға мүмкіндік беретін, жеткілікті үлкен қозғағышта орналастыру керек. Серік тотықтарға жаңа көкөністер мен жемістер, сондай-ақ азырақ тұқымдар мен дәнді дақылдардан тұратын диета да қажет; диеталық талаптар түрлерге және белсенділік деңгейіне қарай өзгереді. Серік тотықтың денсаулығы үшін маңызды басқа да элементтерге: шайнауға және ойнауға арналған қолайлы ойыншықтар, ветеринарлық күтім және мүмкіндігінше қозғағыштан тыс әлеуметтену уақыты кіреді – әсіресе ойын алаңдарында немесе басқа да қозғағыштан тыс жерлерде. Ірі тотықтарды күтіміне жұмсалатын ақша көп болуы мүмкін, олар бұзылған, шалаң және шулы болуы мүмкін, ал кейбір жеке тұлғалар жасөспірім кезеңінде агрессивті мінез-құлық танытуы мүмкін. Иттер сияқты, тотықтар да жақсы серік болу үшін кейбір негізгі оқытуды және дұрыс ерте әлеуметтенуді қажет етеді. Олардың зиялы деңгейі жоғары болғандықтан, тотықтар жақсы да, жаман да жаңа мінез-құлықтарды оңай үйренеді. Көптеген құстар иелері құсты сатып алған кезде қажетті күтім деңгейін түсінбегендіктен, олардың қаншалықты шулы бола алатынын түсінмегендіктен немесе құстарын қалай дұрыс әлеуметтендіру және оқыту керектігін түсінбегендіктен қайтадан үйге қайтаруға тап болады. Бұл әсіресе макавтар мен басқа да жарқын, әдемі түстерге ие түрлерге, сондай-ақ, олардың өте мейірімді мінез-құлқына байланысты какадуларға қатысты. Өкінішке орай, осы қасиеттер оларды импульстік сатып алуға итермелейді, нәтижесінде жүздеген макавтар мен какадулар асырап алуға беріледі.

Пеллеттер және құрастырылған диеталар

Соңғы жылдары, піллеттер немесе құрастырылған диеталар, әсіресе АҚШ-та кең таралды. Олар тұқымдық диетаға қарағанда артықшылықты ұсынады, себебі попугай өзінің сүйікті (әдетте майлы) тұқымдарын ғана таңдап жемейді. Көптеген құс дәрігерлері піллетпен немесе құрастырылған диетамен тамақтануды ұсынады және құс иелерімен олардың құсы не жеуі керек және нені жемеуі керек екенін жан-жақты талқылайды. Дегенмен, бұл диеталар басқа тағамдарға қарағанда ыңғайлы болғанымен, көптеген түрлер үшін ең жақсы таңдау емес. Көптеген піллеттерде соя бар, ол попугайдың табиғи рационына жатпайды; алайда, жабайы попугайлардың тамақтануын тұтқындық жағдайында толық қайта жасау мүмкін емес. Құс дәрігерлері мен диетологтар піллетпен немесе құрастырылған диеталар үй құстары үшін ең жақсы негізгі рацион екеніне келіседі. Піллеттер «толыққанды диета» ретінде жарнамаланғанымен, үй жануарлары ретінде ұсталатын ондаған попугай түрлері бар, олардың әрқайсысының қоректік қажеттіліктері әртүрлі. Соған қарамастан, піллетпен тамақтанған көптеген құстарда витаминмен улану, майлы бауыр ауруы немесе подагра сияқты денсаулық проблемалары пайда болады. Иелері піллетпен тамақтандырғанда жиі жасайтын қателік – оларды таза тағамдармен артық толықтыру. Піллет, негізінен, қосымша дәнді дақыл болғандықтан, оны одан әрі толықтыру диетаны «жұқартады», піллеттердің тиімділігін төмендетеді және диетаны теңгерімсіз етеді. Құсқа ең қолайлы диетаны құс дәрігері анықтауы керек.

Қосымша тамақтану талаптары

Табиғи диетаны толық қайталау мүмкін болмаса да, оны серік құйрықты попугайдың диетасын құрудағы нұсқау ретінде пайдалануға болады. Диетадағы тағамдардың алуан түрлілігін ұстану осыған көмектеседі. Жабайы табиғатта попугайлар көп уақытын белсенділікпен, ұшып және тамақ іздеумен өткізеді. Шабуылда тұрған попугайлар күніне жабайы попугайларға қарағанда әлдеқайда аз энергия жұмсайды, сондықтан оларға да аз тамақ қажет. Осы себепті, жоғары майлылығы бар тағамдарды (мысалы, майлы тұқымдарды) азырақ беру керек, себебі серік құйрықты попугай мұндай майлы диетаға қажетті физикалық жаттығуды жасамайды. Попугайдың диетасына әртүрлі тағамдар қосу оның тамақтану құндылығын ғана емес, сонымен қатар ақыл-ойының дамуына да септігін тигізеді.

Жаңа жеміс-жидек пен көкөністерді қосу

Жас жемістер мен көкөністер витаминдер мен минералдардың көзі болып табылады және гранулалы (кейбір дәннен жасалған) тамаққа маңызды қосымшалар есебінде саналады. Аталықтарға бермес бұрын мұқият шайып тазартылған шикі жемістер мен көкөністер ең қолайлы. Консервіленген өнімдерде тұздың мөлшері жоғары, сондықтан оларды құсқа ұсынар алдында шаю қажет. Өнімді пісіру кезінде бірқатар қоректік заттар жоғалады. Басқа тағамдар міндетті түрде зиянды емес, бірақ оларды шектеулі мөлшерде беру керек. Сарымсақ пен пияз осыған мысал бола алады. Үй құстарының көптеген түрлері адамдар жейтін тағамдардың көп бөлігін жеуге болады, бірақ тұз, май немесе қанттың мөлшері жоғары тағамдар құстарға жиі берілсе, денсаулыққа зиян келтіріп, дұрыс тамақтану мен қоректенуге кедергі келтіруі мүмкін. Көптеген үй құстары трюктерді оңай үйренеді. Трюктерді үйрету құстың энергиясын басқа бағытқа аударуға және мінез-құлық проблемаларының алдын алуға немесе түзетуге көмектеседі. Кейбір иелері жақсы мінез-құлық танытқан попугайларды терапиялық мақсатта пайдаланады. Кейбір иелері құстарын попугайларға арналған қауырсынға (әсіресе жас құстармен оңай орындалады) үйретеді, соның арқасында оларды сыртқа алып шығып, ұшып кетпес қаупінсіз, салыстырмалы түрде қауіпсіз жағдайда көңіл көтеруге болады. Попугайлар – жемтік жануарлар, тіпті ең үйретілген құс та қорқып кетсе, ұшып кетуі мүмкін. Попугайлар көбінесе лас болуы мүмкін – жиі тамақтандырып, тұмсықтарымен жиһазға зиян келтіруі мүмкін, бірақ көптеген попугайларды белгілі бір деңгейде әжетханаға үйретуге болады және олар әдетте иіссіз болады. Дегенмен, Амазона және Пион түрлерінің кейбір түрлерінде иелеріне ұнайтын ерекше иіс болады. Көптеген попугай түрлері, кейбір ерекшеліктерден басқа, үй жануарларына аллергиясы бар адамдар үшін жақсы үй жануарлары болып табылады. Алайда, ақ қақпақтардың барлық түрлері қауырсындан көп мөлшерде шаң шығарады, бұл аллергиясы бар адамдар үшін қиындық тудыруы мүмкін. Қақадулар, қызыл кеуделі қақпақтар және сұр попугайлар да аз мөлшерде қауырсын шаңын шығарады.

Мінез-құлық

Әртүрлі түрлер (кейде тіпті түрлер ішіндегі әртүрлі жекелеген құстар) мінез-темперамент, шу және сөйлеу қабілеті жағынан күрт өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, Пион попугайлары көбінесе тартымды, ұяң болады, ал үлкен какадуларға күн сайын бірнеше сағат назар бөлген жөн. Құстың қай түрге жататынына қарамастан, оның тәрбиесі мен генетикалық бейімділігі мінез-құлқын анықтауда маңызды рөл атқарады. Көптеген ірі попугайлар шу деңгейіне байланысты пәтерде ұстауға қолайсыз. Барлық попугайлар да шу шығарады, бірақ әдетте, аз шу шығаратын түрлерге попугайшалар, бадьилер, кокатиелдер, пиррура конурлары, Пиондар, каиктер, сұр попугайлар және көбінесе Poicephalus түрлері жатады. Көптеген басқа конур түрлері де дауысты болуы мүмкін. Какадулар, көптеген аралар мен амазон попугайлары өте қатты дауыстай алады, бірақ көбінесе күнінің белгілі бір уақытында ғана, ал кейбір құстар назар аудару үшін айқайлауға үйренеді. Көптеген адамдар попугайларды сөйлеу, ән айту және естіген дыбыстарды еліктеу қабілеті үшін қызықтырады. Кейбір попугай түрлері, мысалы, сұр попугайлар, эклектус, квакер попугайлары, еркек бадьилер және кейбір амазон попугайлары, макаолар мен Psittacula түрлері көбінесе жақсы сөйлейді және еліктейді, бірақ кез келген жеке попугайдың сөйлейтініне кепілдік жоқ. Көптеген попугайлар сөздерді контекстте қолдануға үйренеді, мысалы, отбасы мүшелерін атымен шақыру немесе белгілі бір тағамдарды атымен сұрау. Басқа түрлер сөйлеуге бейім емес, бірақ мейірімді немесе ойнақы мінездерімен танымал. Бадьилер, кокатиелдер, ақылды попугайлар және попугайшалар ең ұзақ уақыт тұтқындықта өсірілген және көптеген түстерде танымал және қолжетімді, кейбір анықтамалар бойынша олар үйретілген. Бұл түрлер үй жануарлары ретінде ұсталатын попугайлардың басым көпшілігін құрайды. Кішкентай попугайларды күтіп-ұстау үлкен түрлерге қарағанда әлдеқайда оңай болса да, олар әлі де назар аударуды және өзара әрекеттесуді қажет ететін ақылды құстар. Бадьилер 150 жылдан астам уақыттан бері үй жануарлары ретінде өсіріліп келеді, екі түрлі тұқымы бар (американдық және ағылшын) және әдетте үй жануарлары үшін өте жақсы қасиеттерге ие. Көптеген жаңа иелері тіпті осы кішкентай попугайлар үйретілгеннен кейін қаншалықты мейірімді және өзара әрекеттесе алатынына таңғалады. Егер олар күні бойы сыртта болмаса, кең қосқада қанат жаюға, көтерілуге және серуендеуге мүмкіндік беру керек. Жаттығусыз попугайлар семіздікке ұшырап, денсаулығы нашарлайды. Үй жануарлары үшін ойыншықтар (байыту) қажет. Әр түрлі құстардың ойыншықтарды ұнататын ерекшеліктері болады. Ойыншықтар құстың көлеміне және құртқыштығына сәйкес мөлшерде болуы керек, мысалы, үлкен попугай үшін үлкен пластикалық ойыншық қауіпті болуы мүмкін, ол үзіліп, бір бөлігін жұтып алуы мүмкін. Кейбір құстар жыртылатын ағаш ойыншықты, кейбіреулері шу шығаратын қоңырауды, кейбіреулері теріден жасалған, бұралып, бір-біріне жабысатын, ал кейбіреулері ұшатын "аяқ ойыншықтары" бар ыдысты артық көреді. Кейбір құстар ойыншықтарын тез бұзады. Саудадағы құс ойыншықтары қымбат болса да, иелері өздері ойыншықтар жасап, басқа да заттарды, мысалы, картон, ағаш блоктары, қарағай шоқтары немесе құспен ойнауға арналған улы емес ағаштардан жаңа кесілген бұтақтар беру арқылы ақша үнемдеуі мүмкін. Попугайлар бұғауланған тұмсықтарымен көтеріліп, тұқым мен жаңғақтарды қабықтан алады. Попугайдың тұмсығымен жерді зерттеу және айналасында жүріп-тұру - кәдімгі нәрсе, мысалы, попугайдың тұмсығымен адамның қолына сүйенуі - ол жоғары көтерілгенде өзін тұрақты ұстауы. Алайда, тіпті үйретілген попугайлар да адамды шағып алады, әсіресе олар шатасып немесе қорқып қалса, сондықтан үлкен құстарды бейтаныс кішкентай балалармен бірге қамауға алу ақылдылыққа жатады. Макаолар мен какадулар сияқты үлкен попугайлар үлкен жаңғақтарды ұрып-соғу үшін қолданатын күшті тұмсықтары бар. Балалардың жанында өсіп, әлеуметтік өмірге араласқан попугайлар, әдетте, балалардың жанында кейіннен таныстырылған попугайлардан жақсырақ жұмыс істейді. Үй жануарлары үшін қолайлы үйлерді "құстар қауіпсіз" деп атайды. Попугай иелері шала-шала желдеткіштерді пайдаланудан бас тарту, айналар мен электр сымдарын жабу, ашық оттан аулақ болу, тефлон бар барлық аспаптарды алып тастау (қызылғанда құс үшін уытты түтін шығарады) және аэрозоль спрейлерін пайдалануды шектеу сияқты шараларды қабылдауы мүмкін. Үй жануарларының ауыр металлдан зақымдануын болдырмау үшін иелері олардың попугайлары кілттер мен зергерлік бұйымдарды шайнауға мүмкіндік бермейді және қосқалар, қосқа жабдықтары мен попугай ойыншықтары мырыш пен қорғасыннан бос екеніне көз жеткізеді.

Different species (sometimes even different individuals within species) can vary greatly in temperament, noise, and talking ability. For example, Pionus parrots generally have a reserved stance, while at the other end, large cockatoos need at least several hours of attention daily. The upbringing and genetic inclination of an individual bird plays a major role in determining its disposition, regardless of species. Many of the larger parrots are unsuitable in an apartment setting due to noise level. Although all parrots will make some noise, species that are generally less noisy include parrotlets, budgies, cockatiels, Pyrrhura conures, Pionus, caiques, greys, and usually Poicephalus. Many of the other species of conures can be loud birds. Cockatoos, and many macaws and amazon parrots can be very loud, though normally only at certain times of the day and some birds will learn to scream for attention. Many people are initially attracted to parrots for their ability to talk, sing, and mimic noises they are exposed to. Some parrot species such as greys, eclectus, quaker parrots, male budgies, and some species of amazon parrots, macaws, and Psittacula are frequently good talkers and mimickers, although there is no guarantee that any individual parrot will talk. Many parrots learn to use words in context; for example, calling family members by name, or requesting certain food items by name. Other species are poor talkers, but popular for their affectionate or playful personalities. Budgies, cockatiels, lovebirds, and parrotlets have been bred in captivity the longest and are popular and readily available in many color mutations; by some definitions they are domesticated. These species make up the vast majority of individual parrots kept as pets. Although small parrots are generally much easier to care for than larger species, they are still intelligent birds who need attention and interaction. Budgies have been bred as pets for over 150 years, exist in two distinct breeds (American and English), and generally have excellent pet qualities. Many new owners are surprised at how affectionate and interactive even these small parrots can be once they are tamed. Parrots need a cage large enough to exercise in, stretch their wings, and climb if it will not be out for a good part of the day. Without exercise, parrots tend to become obese and unhealthy. Toys (enrichment) are necessary for pet parrots. Different birds may have very different toy preferences. Toys should be sized appropriately for the bird's size and destructiveness; for example, a small plastic budgie toy could be dangerous for a large parrot that could break off and ingest a piece. Some birds may prefer wooden toys to chew up; some may prefer bells or other toys that make noise; some may prefer toys with leather strips they can untie; some may prefer a bowl of small 'foot toys' they can throw around. Some birds may destroy their toys quickly. Although commercial bird toys can be expensive, it is possible for owners to save money by making their own toys and providing other items such as cardboard, blocks of wood, pine cones, or freshly cut branches from non toxic trees for a parrot to chew on and play with. Parrots use their hooked beaks to help them to climb around, as well as to shell seeds and nuts. It is normal for a parrot to use its beak to explore and to get around; it is common, for example, for a parrot to rest its beak on a person's hand to steady itself as it steps up. Many parrots also like to gently beak or attempt to preen their owner's hands. However, even tame parrots can bite humans, particularly if confused or frightened, so it is wise to keep larger birds caged around small children they are not familiar with. Large parrots such as macaws and cockatoos have powerful beaks they use for crushing large nuts. Parrots that have been raised and socialized around children from a young age typically do much better with children than parrots who are introduced to children at a later age. Households that are suitable for pet parrots are said to be "bird safe". Parrot owners may take steps such as refraining from the use of ceiling fans, covering mirrors and electrical wiring, avoiding open flames, removing all cookware containing Teflon (which may release fumes that are toxic to parrots when heated) and restricting the use of aerosol sprays, due to the parrot's sensitive respiratory system. To prevent their pets from suffering heavy metal toxicity, owners also ensure that their parrots are unable to chew on items such as keys and jewelry and that cages, cage equipment and parrot toys are free of zinc and lead.

Бала асырап алу

Тоңазытқыштарды өсіру арқылы үй жануарлары сату саласы дамыған. Өсірушілердің арасында бір-екі жұпты күтіп өсіретін шағын хобби өсірушілерден бастап, жүздеген жұптарды ұстайтын ірі шаруашылықтарға дейін кездеседі. Балапандар кішкентай болғанда, өсірушілер олардың бір аяғына идентификациялық белгілері бар, пластиктен жасалған жабық сақина (құс білезігі) тағады. Жабық сақина ересек тоңазытқыштың аяғына кигізілмейді, сондықтан оның болуы құстың жас кезінде сақина тағылғанын көрсетеді. Кейбір өсірушілер балапандарды ұяда ұзақ уақыт қалдырады, сондықтан оларға ашық сақина қолдануға тура келеді. Дегенмен, кейбір өсірушілер кішкентай, көп тараған тоңазытқыштарға сақина тақпайды, ал кейбір иелері құстың сақинасын сатып алғаннан кейін алып тастауы мүмкін, себебі сақина ойыншыққа немесе басқа затқа ілігіп, жарақаттануы мүмкін (сақинаны алуды ветеринар немесе тәжірибелі адам жасауы тиіс). Сақина – құстың жеке басын анықтаудың негізгі тәсілі, егер құс жоғалса, бұл өте пайдалы. Кейде үлкен және қымбат тоңазытқыштарға кішкентай қауіпсіздік құрылғысы бар микрочип салынады, сондай-ақ аяқ сақинасы тағылады. Жастар тоңазытқыштарды алуға болатын жерлер – өсірушілер мен арнайы құс дүкендері, олар балапандардың дені сау, адамдармен жақсы қарым-қатынаста болып, дұрыс тәрбиеленгенін қамтамасыз етеді. Жаңа үйге әкелінуден бұрын қолмен өсірілген балапандар толыққанды қанаттанған (ұшуға үйренген), өздері жаңғақ пен тұқымды қақпалай алады және жартылай сұйық қолмен өсірілген тамақтан (немесе ата-аналарымен) дұрыс диетаға толық көшкен болады. Кейбір өсірушілер өздерінің жас тоңазытқыштарын түрлі жағдайларға, мысалы, жемқұрышпен жаттығу, саяхаттау және балалар қоса әртүрлі адамдармен қарым-қатынас жасауға дағдыландырады, осы даму кезеңін пайдаланады. Иесі басқа үйге орналастырған немесе тоңазытқыш панасынан асырап алуға ұсынған ересек тоңазытқыштар жаңа үйге бейімделгеннен кейін тамаша үй жануарларына айналады. Алайда, олардың кейбіреулері бұрын қанағаттандырылмаған немесе зәбір көрген болуы мүмкін, сондықтан тәжірибелі тоңазытқыш иесімен жақсы тіршілік етеді. Серіктес тоңазытқышты қайта орналастырудың алдын алу үшін, көбінесе сатып алу алдында жеткілікті зерттеу жүргізу және әлеуетті сатып алушының қарастырып отырған түріне сәйкес келетін өмір салтын анықтау, сондай-ақ адамның өмір салтына ең сәйкес келетін құсты таңдау қажет. Иелері түрді таңдағанда оның қанша өмір сүретінін де ескеруі керек және егер құс иесінен ұзақ өмір сүруі мүмкін болса, тиісті шаралар қолдануы керек.

There is a small industry in breeding parrots for the pet trade. Breeders may range from small hobby breeders caring for just a pair or two to large breeding farms that may house hundreds of pairs. When chicks are small, breeders may put a specially made closed bird ring (bird band) on one of their legs with identifying characters stamped into the plastic. A closed ring would not fit over the foot of an adult parrot, so its presence proves that the bird was banded when it was a young chick. Some breeders leave the chicks in the nest longer and thus have to use an open band on the bird's leg. However, some breeders do not band the smaller commonly bred parrots, and some owners may have their bird's band removed after purchase because of the possibility that a band might become caught on a toy or other object and cause injury (removal of a band should be done by a veterinarian or experienced person). Bands are the main method for identifying an individual bird, which is helpful if the bird is lost. Sometimes the larger and more expensive parrots are micro chipped with a tiny security device, as well as being tagged with a leg ring. Places for young parrots include breeders and specialty bird stores that ensure the chicks are healthy, well socialized with people and raised properly. Before being taken to a new home, hand reared chicks will be fully fledged (have been allowed to learn to fly), can crack nuts and seeds for themselves, and will have been fully weaned from semisolid hand rearing food (or fed by its parents) to an appropriate diet. Some breeders will additionally accustom their young parrots to different experiences, such as harness training, traveling, and handling by a variety of people including children, taking advantage of this impressionable period of development. Adult parrots that are rehomed by their owners or offered for adoption from a parrot shelter often make excellent pets after they adjust to a new home. Some of these, however, may have been neglected or abused in the past, and may do best with an experienced parrot owner. The rehoming of a companion parrot, in most cases, can be avoided by doing enough research before acquiring one and determining whether the potential buyer has a lifestyle that suits the species he/she is considering, and choosing a bird that is most compatible with the human's lifestyle. Owners should also consider potential lifespan when selecting a species, and make appropriate arrangements if the bird is likely to outlive the owner.