Кіріспе

Опера және музыка жанры. Género chico (сөзбе-сөз "кіші жанр") – испандық қысқа, жеңіл музыкалық қойылымдар жанры. Бұл Испанияның диалогты халықтық музыкалық театры – сарсуэланың маңызды бір тармағы. Ол сарсуэла грандеден және көптеген басқа опералық формалардан ұзақтығымен және әртүрлі әлеуметтік топтарға арналғандығымен ерекшеленеді.

Тарихи контекст

Зарсуэла Филипп IV (1605–1665 жж., 1621 жылдан билік құрған) тұсында дамыды. 1640 жылдары ол жазушы Кальдерон де ла Баркаға Хуан де Идальго сияқты композиторлармен бірлесіп, мифологиялық тақырыптардағы және халық әндері мен билерімен ұштасқан музыкалық-театрлық ойын-сауықтарды тапсыра бастады. Бұл шаралар Корольдік аң аулау резиденциясында, Паласио де ла Зарзуэлада өткізілді. Келесі екі жүз жыл ішінде осы аралас ойын-сауықтар тез танылып, «зарсуэла» деп аталды. Ол монархтар қолдаған итальяндық опера жанрына қарама-қарсы, ана тіліндегі балама ретінде қалыптасты. 19 ғасырда елдегі шиеленіскен саяси ахуал сарсуэлаға әсер етті. 1868 жылғы либералды революцияда Изабелла II биліктен құлап, ел экономикалық, саяси және идеологиялық тұрғыдан (социализмнің түрлі бағыттары күшейді) дағдарысқа ұшырады. 1870 жылы регенттік кеңесінің президенті және Испания маршалы Хуан Примнің қазасы жағдайды одан бетер күрделендірді. Экономикалық және басқа да себептерге байланысты театр билеттерінің сатылымы күрт төмендеді, себебі көптеген адамдар қажетсіз нәрселерге орташа есеппен он төрт реал төлей алмады. Мұндай жоғары бағалар мен елдегі беймәлімдік Мадридтегі көптеген театрларды, соның ішінде Театро де ла Зарзуэланың өзін де құлдыраудың алдына жеткізді.

Бастауы

Осы тенденцияға қарсы, Хуан Хосе Лухан, Антонио Риквелме және Хосе Валлес, үш актер, театрдың түстен кейінгі уақытын әрқайсысы бір сағаттан тұратын төрт бөлікке бөлу туралы идея келтірді, олар "сесионс пор орас" немесе "сағаттық қойылымдар" деп аталды, олардың құны бір реалды ғана құрады және төмен деңгейдегі театрларда көрсетілді. Бұл орындықтарды толтырып тұрды, себебі адамдар төмен бағаға байланысты жиі келіп тұрды. Менеджерлер бұл идеяны қабылдады, оларға көрермендер қажет болды. Олар бұрынғы құбылыс – театр комедиясының табысын қайталауды қалады, ол Оффенбахтың комедиялық үлгісін көшіріп алған еді, ал театр директоры Ардериус оны Мадридтің Варитет театрына әкелді (өзінің "Жас Телемах" – El Joven Telémaco шығармасымен басты тартымдылық ретінде). Бұл комедиялық үлгіде мифтерге негізделген, зәулім, армия және саясат сияқты түрлі тақырыптарды карикатуралау мен паш етіп көрсетуге бағытталған, болжауға келмейтін сюжеттер ұсынылды. Олар мұны жағымды, құлаққа жақсы тиетін музыкамен жасады, ол белгілі бір халықтық, эротикалық реңкке ие болды. Дегенмен, осы сияқты комикалық опералар тез арада "género chico" жанрының кеңдеуіне байланысты ескіріп, 1870 жылдардың ортасынан кейін танымалдылығын жоғалтты. Бір сағатқа сыйып кететін опера сияқты қысқа туындылардың қажеттілігі туғандықтан, алғашқы қойылымдар бұрыннан танымал болған ескі пьесалар болды, мысалы, Луис Мисонның "Бейлеу шебері" – El Maestro de baile (género chico-дан көп жыл бұрын жазылған), немесе Хоакин Газтамбиденің "Қарт әйел" – Una vieja және Эмилио Арриетаның "Кабиналық жігіт" – El grumete. Бұл пьесалар бастапқыда екінші деңгейлі деп есептелді және үлкен, маңызды сарзуэлалармен бірге қойылды, бірақ талқымның өзгеруімен және ұлтшылдық пен неміс операсына бейімділікпен, сарзуэлалар көшірген итальяндық стиль сәннен шықты, ал осы кішкентай пьесалардың ерекшелігі көзге түсті. Уақыт өте келе, осы қысқа формат пен көңілді стиль үшін жаңа қысқа пьесалар жазылды, олар әсіресе комедиялық жанрдың ықпалына ішкі тілдік болды (мысалы, "Сырман жапырағы" – La hoja de parra немесе "Алтыншы өсиетке сәйкес" – Dice el sexto mandamiento сияқты есімдермен). "Género chico" жанрының мақсаты тек көрермендерді көңілді ету екенін көру оңай. Zarzuela mayor-дегі күрделі, драмалық тақырыптар мен күрделі сюжеттерден айырмашылығы, бұл жанр күнделікті өмірдегі Мадридтік өмір сияқты қарапайым тақырыптардағы фарстарды ұсынды. Сондықтан да ол көпшілік арасында үлкен сәттілікке ие болды: төмен бағадан басқа, адамдар сюжетті оңай түсіне алды және кейіпкерлермен өзін байланыстыра алды.

Даму

1870-ші жылдардағы онжылдық жанрдың нығаю кезеңі болды. Мигель Нието және оның "Фригиялық шапқасы" ("El Gorro Frigio"), сондай-ақ Фернандес Кабальероның "Шато Марго" ("Château Margaux") шығармалары жарық көрді. Жанр қазіргі заманғы реалистік әдебиет үлгісіне жақындады, көбінесе лирикалық бір актілік фарстардың музыкалық формасын қолданды. "Генро чико" жанрының ең маңызды жетістігі 1886 жылдың жазында Чуэка мен Вальверде жазған "La Gran Vía" болды. Мадрид қаласының ортасымен салынып жатқан үлкен көшенің құрметіне қойылған бұл пьеса өте сәтті болды, жазғы театрлардан Аполло театрына көшіріліп, бірнеше рет қайталанды. Онда заманауи оқиғаларға арналған, байланыссыз бір актілік көңілді пьесалар жинақталған. Федерико Чуэка – "чико" жанрындағы ең өнімді және маңызды либретто жазушылардың бірі, ол көбінесе Хоакин Вальверде Дюранмен бірлесіп жұмыс істеді. Оның шығармаларының ішінде "El año pasado por agua" ("Кеше су астында болды"), "Agua, azucarillos y aguardiente" ("Су, қант және спирт"), қазіргі кезде ең танымал болған "La alegría de la huerta" ("Бақтың қуанышы"), "El arca de Noé" ("Нұхтың кемесі"), "Los descamisados" ("Жыртқыштар") және тағы да басқалары бар. Бұл туындылардың тағы бір кең таралған үлгісі – екі орынды салыстыру: Чуэка мен Веларденің "De Madrid a París" ("Мадридтен Парижке") немесе Барбиеридің "De Getafe al paraíso" ("Гетафеден жұмаққа", Гетафе – Мадридке жақын қала), Вальверденің "Cádiz" (Кадис) пьесалары. Басқа да маңызды драматургтар: Хименес, Хоакин "Квинито" Вальверде Санхуан (Хоакин Вальверде Дюранның ұлы), Томас Лопес Торрегроса ("Сан Антон" және "Эль Санто де ла Исидра" ("Исидраның киелісі", Исидра – кейіпкерлердің бірі)), Фернандес Кабальеро ("Эль дуо де ла африкана", "Эль кабо primero" ("Басшы", яғни, командадағы адам), "Ла вейечица" ("Кішкентай қарт әйел") және "Гигантс и кабезудос" ("Ғұндар мен кабезудолар"; бұл испандық шерулердегі маскарадтық киімдерге арналған), Джеронимо Хименес ("Эль баил де Луис Алонсо" ("Луис Алонсо биі") және оның жалғасы "Ла бода де Луис Алонсо" ("Луис Алонсоның үйлену тойы")). Руперто Чапи өмірін испан операсын жасауға жасаған әрекеттермен және оның қарапайым "генро чико" пьесаларымен өткізді, олардың ішінде "Música Clásica" ("Классикалық музыка"), "La revoltosa" ("Тұңғиық қыз"), "¡Las doce y media y sereno!" ("Жартысы түнде және тыныштық") және "El tambor de granaderos" ("Гренадерлер барабаны") бар. Соңында, "генро чико" жанрының ең танымал мысалы композитор Томас Бретонның "La verbena de la Paloma" ("Көгершін мерекесі", Палома шешенінің 14 тамыздағы түнінде өткен мерекеге арналған) пьесасы болды. Бұл танымал туынды авторының бірнеше жылдық тәжірибесінен кейін дүниеге келді. 19 ғасырдың басында "генро чико" жанрының маңыздылығы төмендеді.

Орындау орындары

Сағаттық қойылым идеясы арзан театрларда туды, алғашқысы – Театро дель Рекрео. Тәнтігерлер бұл жанрға қатал сын көрсетсе де, ол халық арасында үлкен сұранысқа ие болды және бірнеше театрлар осы үлгіні қабылдады. Нәтижесінде, Variedades театры комедиялық операның төмендеуінен босаған орынды иеленді, ол бұл кезде өзіндік мәні бар еді. Алайда, жанр chico-мен ең байланысты орын – 1873 жылы ашылған Аполло театры. Zarzuela grande-дегі дағдарыстан кейін ол жанр chico қойылымдарын ұйымдастыра бастады, бұл орасан зор табысқа жеткізді. Аполло жанрдың нағыз бекінісі саналды және түнгі қойылымдарымен, әсіресе "la cuarta de Apolo" деп аталатын төртінші сессиясымен әйгілі болды. Бұл қойылым әрқашан күмәнді тұлғаларға, алаяқтар мен қулық ойлап жүретіндерге толы болатын, олар сахнадағы жауыз кейіпкерлерден ешқандай айырмашылығы жоқ еді. Театрлардан бөлек, жанр chico шағын кафелерде де қойылды, ал жаз айларында арзан сахналар құрылып, спектакльдер көрсетілді. Шындығында, жанрдағы ең маңызды пьеса – "Ла Гран Виа" осылай қойылған.

Лирикалық фарс - жанрлық бала формасы

Геньеро чиконың негізгі үлгісі – саинет лирико немесе бір актілі лирикалық фарс, 1880 жылы Чуэка мен Вальверденің «Лоланың әні» атты туындысының табысының арқасында қалыптасқан. Басқа жанрлар да пайдаланылса да, ең маңызды пьесалар осы үлгіні ұстанады. Сайнте, Рамон де ла Круз қалыптастырған түпкілікті нысанымен, бұрын өте танымал болған комикалық аралықтардың немесе қысқаша фарстардың тікелей мұрагері. Бұл негізінен музыкамен және көбінесе бимен қоса, қысқа, тәуелсіз туындылар. Геньеро чико осы формадан жоғарыда айтылған реализмге сәйкес, күнделікті Мадрид өмірінің салыстырмалы түрде нақты бейнесіне қарай дамыды. Дегенмен, реализмнен өзгеше, ол қоғамның кедей, шеткі топтарындағы зорлық-зомбылық сияқты шындықтың қараңғы және күңгірт жақтарына ден қоймай, геньеро чико төменгі топтағы аудандар мен білімі жоқ адамдар туралы әңгімелегенімен, кейіпкерлердің диалектісі және олардың көңілді мінездері сияқты Мадридтің әдемі, көңілді жақтарына назар аударды. Сонымен қатар, жанрдың ерекше ерекшелігі – пьесалардың бастапқы және соңғы бөлімдерінде оқиға орнын көрсету және түйіндеу үшін жиі түнде ашық ауада өткізілетін мерекелердің үнемі болуы.

Либретто

Сюжеті өте қарапайым, кейде пьесаны тірі ұстап тұрады, ал кейде пьеса өзі құраған көріністерге сүйенеді. Көп жағдайда бұл қарапайым махаббат оқиғасынан тұрады, құрылымы біркелкі: екі адам ғашық, бірақ сыртқы кедергілер олардың махаббатын толықтыруға, яғни бақытты аяқталумен үйленуге кедергі келтіреді; бұл кедергі жеңіліп, оқиға қоғамдық денументпен, бақытты аяқталумен және ашық немесе жасырын моральдық сабақпен аяқталады (сондай-ақ, соңында көрермендердің ризашылығын сұрайды). Осы құрылымға қоса, Мадрид сахнасының стереотиптік кейіпкерлері енгізіледі (Мадрид осы пьесалардың ортасы болып табылады): әзілқой, ояу пікірлер айтудан қашқындық танытатын түрлі-түсті анархист, бос жүретін, пайдақұмар, жалтақ, үкімді қарт кісі. Әдетте білімді кейіпкерлер жоқ; оның орнына халықтық даналық бейнеленеді. "Женеро чико" әрқашан өте өзекті болды: актерлер сыртқы оқиғаларға сілтеме жасайды (әсіресе әндерде, оларға қосымша шумақтар қосылады), бұл "жаңалықтар" пьесаның өзінен де маңыздырақ. Саясаткерлер, сыртқы оқиғалар және басқа да жайттар айтылады, бәрі де қарапайым халықтан құралған көрермендермен байланыс орнату үшін жасалады. Осының нәтижесінде пьесаның тұтастығы бұзылады, көрермен сахнаға шықпай-ақ актерлермен бірге оқиғаға тартылады. Мәтін көбінесе прозада жазылған, бірақ кейбір алғашқы пьесаларда проза мен өлең бөлімдері кезектеседі. Сонымен қатар, тіл әдейі қарапайым, сәнді сөздермен, дұрыс айтылмаған шетелдік сөздермен және сілтемелермен толы. Әзілдер мен басқа да семантикалық элементтер бастапқыда "саинтеге" кірмеген, бірақ кейіннен "квинтеролар" қосты. Музыка мәтінмен үйлесімді: көшеде билейтін адамдар және т.б. Сонымен қатар, пьеса ішінде пьеса, ал мәтінде оркестр де бар. Осының барлығы көрерменмен байланыс орнатуға бағытталған.

Музыка

Музыканың маңыздылығы туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір жазушылар оны маңыздылығы жағынан мәтінге әрқашан бағынышты деп санайды, ал Рамон Барсе сияқты басқалары музыканың шығарманың құрамында бірінші орында екенін айтады; «монстрлар» деп аталатын ұйымсыз мәтіндер либретто жазушыға сөздерін бейімдеуге қажетті ырғақ берді; содан кейін бұл сөздер композитордың көбінесе шебер емес араласуына түсті. Қалай болғанда да, музыка көбінесе оқиғамен тығыз байланысты емес, керісінше, фондық нәрсе, кейде күтпеген жерден пайда болады. Музыкалық бөлімнің ұзындығы әртүрлі, ең көп музыкасы бар пьесалар – «Агуа, азукарильос и агуардиенте» және «Ла вербена де ла палома». Әдетте, пьесалар музыкалық прелюдиямен басталады, кейде шағын үзілістер немесе би үшін музыка болады және алдыңғы сахнаның музыкасы қайталанатын қысқа финалмен аяқталады. Көбінесе, музыкалық фонмен оқылатын үзінділер кездеседі, бұл сингшпиль стиліне тән. Музыка құлаққа таныс, халықтық және дәстүрлі, сол кездегі танымал немесе сәнді әуендер қолданылып, олардың сөздері өзгертіледі. Мақсаты – көрермендер театрды тастап кеткеннен кейін ән олардың есінде қалуы. Сонымен қатар, би залдарында айқын, танымал ырғақтар ізделеді, олар көбінесе импортталады, бірақ «ұлттықтандырылады», мысалы, чотис (неміс Schottisch-інен шыққан, оның түпкі тегі Шотландияда), сондай-ақ Латын Америкасынан келген болэро, фанданго немесе хабанера, жота, сегидилья, солеас, пасакаль, Польшадан келген вальс, полька немесе мазурка сияқты көптеген басқа билер.