Кіріспе

Zarzuela (θaɾˈθwela) – испандық лирикалық драма жанры. Ол сөйлеу және ән салатын сахналардың кезектесуімен ерекшеленеді, соңғысында опералық және халық әндері, сондай-ақ билер кездеседі. Атаудың этимологиясы нақты белгісіз, бірақ кейбір зерттеушілер оның Мадридке жақын орналасқан патшалық сарай – Zarzuela сарайының атынан шыққан болуы мүмкін деп санайды, онда осындай өнер алғаш рет сарайға ұсынылған. Ал сарайға өз кезегінде сол жерде өскен жиде (zarza) аты берілген. Зарсуэланың екі негізгі түрі бар: Барокколық сарсуэла (шамамен 1630–1750) – ең ерте стиль және Романтикалық сарсуэла (шамамен 1850–1950). Романтикалық сарсуэлалар жанр ішінде género grande және género chico деген екі негізгі поджанрға бөлінеді, бірақ басқа да жіктемелер де бар. Зарсуэла испандық иеліктеріне тарады, көптеген испан тілінде сөйлейтін елдер, әсіресе Куба өздерінің ерекше дәстүрлерін қалыптастырды. Зарсуэла Филиппинде де кең таралған, онда оны кейбір диалектілерде сарсвела/сарсуела деп атайды. Испаниядағы басқа да аймақтық және тілдік варианттарына басктардың zartzuelaсы және каталонның sarsuelaсы жатады. Хуан дель Энсина заманынан бері Испанияда музыкалық театрға ұқсас маска спектакльдері болған. Зарсуэла жанры музыкалық нөмірлерге драмалық мазмұн беру арқылы жаңашылдыққа ұмтылды, олар туындының сюжетімен тығыз байланысты болды. Билер мен хорлар, сондай-ақ жеке және топтық орындаулар оркестрдің сүйемелдеуімен қосылды.

Барокколық сарсуела

1657 жылы Эль-Прадодағы Корольдік сарайында Испания королі Филипп IV, королева Мариана және олардың сарайы Педро Кальдерон де ла Барканың жаңа комедиясының тұңғыш көрсетілісіне қатысты, музыкасын Хуан Идальго де Поланко жазды. Бұл комедия "Эль Лаурел де Аполло" ("Аполлон лауры") деп аталып, дәстүрлі түрде "Ла Зарзуэла" деп белгілі болған жаңа музыкалық жанрдың тууымен байланысты. Кальдерон де ла Барканың алдыңғы "El golfo de las sirenas" ("Сиреньдер шығанағы", 1657) сияқты, "Эль Лаурел де Аполло" мифологиялық өлеңді драманы опералық сололармен, халық әндерімен және билермен үйлестірді. Осы алғашқы барокко шарзуэлалардың кейіпкерлері құдайлар, мифологиялық жаратылыстар және шаруа немесе пасторальдық комедия кейіпкерлерінен құралды; Антонио де Литерестің танымал "Acis y Galatea" (1708) осыған тағы бір мысал. Кейбір опералық формалардан өзгеше, бұл туындыларда сөйлеуге арналған үзілістер жиі кездесетін, көбінесе өлең түрінде болатын.

Италияның ықпалы

XVIII ғасырдағы Бурбон Испаниясында итальяндық өнер стилі өнер саласында, соның ішінде итальяндық операда үстемдік құрды. Сарсуэла испан тілінде жазыла бергенімен, итальяндық үрдіске қарай өзгерістерге ұшырады. Король Карл III билік еткен жылдары саяси мәселелер оның итальяндық министрлеріне қарсы бірнеше көтеріліске әкеп соқты; бұл көтерілістер театрлық қойылымдарда да көрініс берді. Ескі үлгідегі сарсуэла сәннен шығып, бірақ испан халықтық дәстүрі қысқа туындыларда, мысалы, бір көріністі тонадиллада (немесе интермеццода) жалғасын тапты, ал оның көрнекті әдеби өкілі Рамон де ла Круз болды. Антонио Родригес де Хита сияқты композиторлар осы қысқа туындылар жанрында шеберлік танытты, алайда ол де ла Крузбен бірлесіп "Las segadoras de Vallecas" (Вальекас шабуылдары, 1768) толық көлемді сарсуэласын да жазды. Хосе Кастель – "Театро дель Принсипе" үшін шығармалар жазған көптеген композиторлардың бірі еді.

19 ғасыр

1850 және 1860 жылдары Франсиско Барбиери мен Хоакин Газамбиде бастаған патриот жазушылар мен композиторлар тобы француз және итальян музыкасының гегемониясынан құтылу мүмкіндігін көріп, сарсуэла жанрын қайта жаңғыртты. Туындының элементтері өзгермеді: айтылатын сахналармен, комедиялық әндермен, ансамбльдермен және билермен әсемделінген жеке әндер мен хорлар. Костюмді драмалар мен аймақтық ерекшеліктер көп, ал либреттолар (көбінесе француздық түпнұсқаларға негізделгенімен) испандық тілдік ерекшеліктерімен және халық жаргонымен толы. Сол кездегі сарсуэлалар либреттоларында Мадрид кастизосы сияқты түрлі аймақтық және халық сөздерін пайдаланды. Көбінесе, туындының табысы көпшілікке жақсы белгілі және сүйікті болған бір немесе бірнеше әнге байланысты болды. Кейбір өзгерістерге қарамастан, сарсуэланың негізгі құрылымы сақталды: диалогтық сахналар, әндер, хорлар және көбінесе екі актер-әнші орындаған комедиялық көріністер. Осы кезеңдегі ең көрнекті шедеврлер Барбиеридің "Нан мен бұқалар" және Газамбидедің "Ант" туындылары болды. Бұл кезеңдегі тағы бір белгілі композитор – Эмилио Арриэта.

Романтикалық сарсуела

1868 жылғы Даңқты революциядан кейін ел терең дағдарысқа (әсіресе экономикалық тұрғыдан) ұшырады, бұл театрға әсер етті. Көпшілік жоғары бағамен сатылатын театр билеттерін алып қаға алмады, нәтижесінде Мадридте "Teatros Variedades" ("әр алуан театрлар") пайда болды, онда бір актілі пьесаларға (sainetes) арзан билеттер сатылды. Бұл "бір сағаттық театр" үлкен сәттілікке ие болды және сарсуэла композиторлары жаңа үлгіге құлшынып кірісті. Бір актілі сарсуэлалар "кіші жанр" (género chico) деп, ал үш актілі, төрт сағатқа дейін созылатын сарсуэлалар "үлкен жанр" (género grande) деп аталды. Барбиери мен оның достары 1850 жылдары құрған Мадридтегі "Театр де ла Сарсуэла" сарсуэла гранде жанрын сақтап қалуға тырысты. 1873 жылы "Аполло" театры ашылды. Бастапқыда ол үлкен жанрды қоюға тырысты, бірақ көп ұзамай сол кездегі талғам мен экономикалық жағдайға ыңғайласып, 1870-ші жылдардың соңында халыққа жақын "кіші жанрдың" ("género chico") "ғибадатханасына" айналды. Бұл дәуірдегі музыкалық мазмұн толыққанды опералық ариялардан (романстардан) бастап халыққа кең таралған әндерге дейін, ал диалогтар жоғары поэзиялық драмадан төмендегі комедиялық кейіпкерлерге дейін әртүрлі болды. Бұдан өзге, аталған екі жанрдың арасында әр түрлі музыкалық және драмалық ерекшеліктері бар сарсуэланың көптеген түрлері де болды. Ең танымал сарсуэлалардың көпшілігі 1880 және 1890 жылдары жазылды, бірақ бұл өнер формасы 20-ғасырдың басына дейін жаңа театрлық талаптарға бейімделіп келді. Испанияда азамат соғысы басталғаннан кейін бұл өнер формасы тез құлдырады, ал сахнада соңғы рет ойналған романтикалық сарсуэлалар 1950 жылдары жазылды. Барбиери "El barberillo de Lavapiés" сарсуэласында ең ұлы сарсуэла гранде тудырса, "кіші жанрдың" классикалық өкілі оның шәкірті Федерико Чуека болды. Оның Хоакин Вальверде Дюранмен бірлесіп жазған "La gran vía" шығармасы Испанияда да, Еуропаның басқа елдерінде де үлкен сәттілікке ие болды. Чуэканың музыкалық мұрагері Хосе Серрано болды, оның қысқа, бір актілі "кіші жанр" сарсуэлалары – атап айтқанда, "La canción del olvido", "Alma de dios" және кейінірек жазылған "Los claveles" және "La dolorosa" – 20-ғасырдың музыкалық жағынан күрделі сарсуэлаларына стильдік көпір салды. Сарсуэла халықтық әдет-ғұрыптарды, мерекелерді және, әсіресе, Мадридтік сөйлеу ерекшеліктерін бейнелесе де, онда әлеуметтік сынға орын жоқ еді. Олар қоғамның қалыптасқан тәртібін мақтан тұтты; егер сарсуэла бірдеңе үшін жақтаса, ол әлеуметтік өзгерістерді баяулату немесе тоқтату болды.

20 ғасыр

1900 жылдан бастап «género ínfimo» («тоқыраған» немесе «төмен жанр») термині музыкалық комедияның «revista» (ревю) түрімен байланысты жаңа ойын-сауық нысанын сипаттау үшін пайда болды: бұл «género chico» сарсуэласына ұқсас, бірақ әлеуметтік сын тұрғысынан еркін және батыл, сексуалдық тақырыптарды және көптеген қос мағыналы сөздерді бейнелейтін музыкалық туындылар еді. «Género ínfimo» жылдарындағы танымал туындылардың бірі – Висенте Льеоның француз операсы «Мадам Путифар» негізінде жазылған «Фараон соты» (1910). Ғасырдың екінші онжылдығында Вена опереттасының және Лионель Монктон сияқты Салливанның ағылшын ізбасарларының ықпалы сезілді, «Молинос де виенто» және «Эль асомбро де Дамаско» (екеуі де Пабло Лунаның туындылары) шығармаларында, испандық үлкен актілер дәстүрі Амадеу Вивестің «Дона Франсискита» (1923) операсында қайта жанданбастан бұрын. Сарсуэла 1930-шы жылдары Пабло Соросабаль сияқты композиторлардың еңбегі арқасында гүлденді, ол оны әлеуметтік-саяси мәселелерді көтеруге арналған құрал ретінде қайта жандандырды, сондай-ақ Федерико Морено Торроба мен Франсиско Алонсо да үлкен үлес қосты. Алайда, Испания азамат соғысы жанрдың құлдырауына әкелді, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның жанр ретінде толық жойылуына жақын болды. Жаңа авторлар болған жоқ, композициялар жаңартылмады. 1950 жылдан бері маңызды жаңа туындылар жасалмады; қазіргі сарсуэла репертуарын жасау қымбатқа түседі, ал көптеген классикалық шығармалар соңғы жылдары, кем дегенде кәсіби деңгейде, сирек орындалды. Жанр Испанияда және басқа елдерде қайтадан танымал болды: әсіресе жастар 1940-1950 жылдары оның лирикалық музыкасына және театрлық қойылымдарына қызығушылық танытты. 1978 жылы испан радиосы мен теледидары сарсуэлаға уақыт бөлді, әсіресе TVE арнасы шығарған және «Antología de la zarzuela» («Сарсуэла антологиясы») деп аталған танымал бағдарламалар сериясы. Бұл 1940-1950 жылдардағы классикалық жазбалардың тілмен үйлесімділігіне негізделген. Одан бірнеше жыл бұрын импресарио Хосе Тамайо сол атпен театрлық қойылым жасады, ол бірнеше ұлттық және халықаралық гастрольдер арқылы сарсуэланың бөліктерін танымал етті.

Каталониядағы Зарзуела

Сарсуэла дәстүрі Мадридте және басқа испан қалаларында гүлденген кезде, Каталония өз сарсуэласын дамытты, оның либреттолары каталон тілінде болды. Атмосферасы, сюжеттері мен музыкасы Мадридте үстемдік құрған үлгіден едәуір өзгеше болды, себебі каталон сарсуэласы басқа аудиторияны – буржуазиялық топтарды тартуға бағытталған. Каталон сарсуэласы бірте-бірте өзінің ерекшелігімен, Энрик Гранадос немесе Энрик Морера сияқты модернист ақындары мен композиторларымен бірге, каталон тіліндегі «театр лирик катало» деп аталатын өнер түріне айналды. 19 ғасырдың соңында модернизм пайда болған кезде, белгілі модернистердің бірі және Фелип Педреллдің шәкірттерінің бірі Амадеу Вивес Барселона сахнасына шықты. Ол 1891 жылы Луис Миллемен бірге «Orfeó Català» ұйымын құруға атсалысты. Көп жылдық сәттілікке қарамастан, оның музыкалық амбициясы оны Мадридке жеткізді, онда сарсуэланың мәртебесі жоғары болды. Вивес «Doña Francisquita» сияқты шедеврлерімен ең маңызды сарсуэла композиторларының біріне айналды.

Куба мен Мексикадағы Зарсуела

Кубада Эрнесто Лекуонаның («Мария ла О»; «El cafetal»), Элисео Гренеттің («La virgen morena») және Гонсало Роигтың («Сесилия Вальдес», Сирило Виллаверденің классикалық романы негізінде) афрокубанизм сарсуэлалары саяси және мәдени тұрғыдан маңызды қысқа алтын ғасырды білдіреді. Бұл және басқа да туындылар кубалық қоғамдағы мулат әйелдерінің және басқа да қара нәсілді әлеуметтік топтардың қиын жағдайына арналған. Осы өндірістердің көптеген қойылымдарындағы көрнекті жұлдыз Рита Монтанер болды. Мексиканың да өзінің сарсуэла дәстүрі болды. Мысалы, Карло Куртидің «La cuarta plana» туындысында Эсперанса Айрис басты рөлде ойнады.

Филиппиндегі Зарзуела

Филиппинде Zarzuela музыкалық театры филиппиндіктердің өздерінің жергілікті мәдениеттеріне, әсіресе қалалық аймақтарда кеңінен бейімделген. Театр испандықтармен 1878 жылы ғана таныстырылды, бірақ ол 16 ғасырдың ортасынан бері испан империясының бір бөлігі болған. Осы кезеңде спектакльдерді тек испандықтар ғана қойды. 1880 жылға қарай, орындаушылар мен жазушылардың көп бөлігі филиппиндіктер болды, оның ішінде филиппин ұлттық батыры Хосе Ризал да осы пьесаны ұнатқан. Кейіннен, испан тілінің орнына жергілікті тілдер күрделі театрды қою үшін қолданыла бастады, архипелагтың әртүрлі мәдениеттерінен элементтер енгізілді. Филиппин 20 ғасырдың басында американдықтардың отар астында болған кезде, испандық сарсуэладан алшақталып, филиппин сарсуэласына моро-моро пьесасының юморі қосылды. Содан кейін театр филиппиндіктерге кемсітушілік пен отаршылдықтан құтылу сезімін білдіру үшін пайда болды, пьесалардың соңында филиппин халқы испандықтар мен американдықтарға қарсы жеңіске жеткенін көрсетті. Пьесаның революциялық сипаты американдық отаршылдарды филиппин сарсуэласының әртүрлі орындаушыларын және жазушыларын тұтқындауға, тіпті Филиппиндегі барлық сарсуэла труппаларын күшпен жабуға итерді. 1920 жылдары киноның пайда болуымен сарсуэла ауылдық жерлерде кеңінен танымал болды, бұл американдықтардың пьесалардың таралуын тоқтатуына кедерес жасады. Филиппин сарсуэласы филиппиндіктердің талғамына сай әдепті комедия түріне айналды. 2011 жылы Мәдениет және өнер жөніндегі ұлттық комиссия бұл сахналық өнерді ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне ұсынылатын сахналық өнер санаты бойынша Филиппиннің материалдық емес мәдени мұрасының бірі деп атады. 2012 жылы ЮНЕСКО-мен серіктестік арқылы Филиппин үкіметі филиппин сарсуэласын сақтау үшін қажетті құжаттарды әзірледі. ЮНЕСКО филиппин сарсуэласын Филиппиннің ұлттық театры және операсы деп таныды.

Жазылған сарсуела

1950 жылдан бастап сарсуэла EMI, Hispavox және тағы да басқалардан шыққан LP жазбаларының сериясында дамыды, және бүкіл әлемге тарады. Мадридтің «Альгамбра» компаниясы шығарған серияның көп бөлігі, жетекші испан дирижері Атаулфо Аргентаның басшылығымен, айрықша табысқа жетті. Тереза Берганса, Альфредо Краус және Пилар Лоренгар сияқты көптеген әншілер жақын арада әлемдік атаққа ие болды, ал кейінірек Монсеррат Кабалье мен Пласидо Доминго да осы сахнада жарқын өнер көрсетті. Ана Мария Ириарте, Инес Рибаденейра, Тони Росадо, Карлос Мунгуия, Ренато Чезари және басқалар сияқты, көңілінен аз танымал орындаушылар да жиі өз дауыстарын жазбаларға ұсынды. «Orfeón Donostiarra» және Мадрид әншілер хоры да өнерлерін көрсетіп, туындылардың жалпы сапасын арттырды. Аргентаның қазасынан кейін, Индалесио Циснерос және Рафаэль Фрюбек де Бургос сияқты басқалар оның жолын жалғастырды. Сондай-ақ, Пабло Соросабал және Федерико Морено Торроба сияқты композиторлардың өзі дирижерлік еткен жазбалар да болды. Виктория де лос Анхелес және Монсеррат Кабалье сияқты көптеген танымал әншілер сарсуэла әндері мен арияларының альбомдарын жазды. Бүгінде көптеген сарсуэла қойылымдарын DVD және Blu-ray дискілерінде көруге болады. 2009 жылдың наурыз айында EuroArts «Amor, Vida de Mi Vida» атты Blu-ray дискісін шығарды, ол Пласидо Доминго мен Ана Мария Мартинестің 2007 жылдың тамызында Зальцбургтің Моцартеум оркестрімен бірге, Хесус Лопес Кобостың дирижерлігімен өткізген сарсуэла концертінің жазбасы болды. 2009 жылдың сәуірінде BBC/Opus Arte Федерико Морено Торробаның «Луиза Фернанда» операсының 2006 жылдың шілдесінде Пласидо Доминго мен Нэнси Эррераның қатысуымен Мадридтегі Корольдік театрдан жасалған жазбасын, Хесус Лопес Кобостың дирижерлігімен Blu-ray дискісінде шығарды. АҚШ-та, 1996-2005 жылдар аралығында Калифорния штатының Напа қаласындағы Джарвис консерваториясы бірнеше толық сарсуэла қойылымдарын сахналады, олар кейіннен DVD және онлайн форматтарында жарық көрді. Серияға «La dolorosa», «La Gran Vía», «Luisa Fernanda», «La verbena de la Paloma», «La Rosa del Azafrán», «La revoltosa», «Agua, Azucarillos y Aguardiente», «Doña Francisquita», «Gigantes y Cabezudos», «La alegría de la huerta», «La chulapona», «Luis Alonso» (Гименес, 1896) және «El barberillo de Lavapiés» кірді.