Кіріспе
Ньюэ каньон (еуропалық ˈnweβa kanˈθjon, ; 'жаңа ән') – Латын Америкасы мен Иберия түбегіндегі солшыл әлеуметтік қозғалыс және музыкалық жанр, халықтық стильдегі үлгілермен және әлеуметтік мазмұнды лирикамен сипатталатын музыка. Ньюэ каньон 1970-1980 жылдары Португалия, Испания және Латын Америкасындағы демократиялық өзгерістерде маңызды рөл атқарғаны кеңінен танылған, сондай-ақ аймақтағы социалистік ұйымдардың арасында танымал болды. Конфликтті бейнелейтін әндер испан тілінде ұзақ тарихқа ие, ал Латын Америкасында олар 1810 жылдан кейін Мексиканың Тәуелсіздік соғысының «корридо» әндерімен және 20 ғасыр басындағы революциялық жылдармен байланысты болды. Ньюэ каньон 1960 жылдары Аргентинада, Чилиде, Уругвайда және Испанияда шамамен бір уақытта пайда болды. Музыкалық стиль көп ұзамай Латын Америкасының басқа аймақтарында да пайда болды, онда ол ұқсас атаулармен белгілі болды. Ньюэ каньон дәстүрлі Латын Америкасының халық музыкасын жаңартып, саяси мазмұнына байланысты революциялық қозғалыстармен, Латын Америкасының жаңа солшылдарымен, азаттық теологиясымен, хиппи және адам құқықтары қозғалыстарымен байланысты болды. Ол Латын Америкасының барлық аймақтарында кең танымалдылыққа ие болды және rock en español, cumbia және Анд музыкасы сияқты басқа жанрларға әсер етті. Ньюэ каньон музыканттары жиі цензураға, жер аударылуға, азаптауға, өлімге немесе күштеп жоғалуға ұшырады, өйткені Латын Америкасы мен Иберия түбегінде суық соғыс кезеңінде оңшыл әскери диктатуралар билікке келді, мысалы, Франко Испаниясында, Пиночет Чилиінде, Салазар Португалиясында және Видела мен Галтиери Аргентинасында. Саяси мазмұнына байланысты кейбір Ньюэ каньон әндері кейінгі саяси науқандарда қолданылды, мысалы, Виолета Парраның «Gracias a la vida» әні «Қызғылт революция» кезінде пайдаланылды. Ньюэ каньон Латын Америкасы мен Иберия музыкалық дәстүрінің бір бөлігіне айналды, бірақ қазіргі таңда кең таралған жанр емес, және басқа жанрларға, әсіресе rock en español-ға жол берді.
Nueva canción (European ˈnweβa kanˈθjon, ; 'new song') is a left wing social movement and musical genre in Latin America and the Iberian peninsula, characterized by folk inspired styles and socially committed lyrics. Nueva canción is widely recognized to have played a profound role in the pro democracy social upheavals in Portugal, Spain and Latin America during the 1970s and 1980s, and was popular amongst socialist organizations in the region. Songs reflecting conflict have a long history in Spanish, and in Latin America were particularly associated with the "corrido" songs of Mexico's War of Independence after 1810, and the early 20th century years of Revolution. Nueva canción then surfaced almost simultaneously during the 1960s in Argentina, Chile, Uruguay and Spain. The musical style emerged shortly afterwards in other areas of Latin America where it came to be known under similar names. Nueva canción renewed traditional Latin American folk music, and was soon associated with revolutionary movements, the Latin American New Left, liberation theology, hippie and human rights movements due to political lyrics. It would gain great popularity throughout Latin America, and left an imprint on several other genres like rock en español, cumbia and Andean music. Nueva canción musicians often faced censorship, exile, torture, death, or forceful disappearances by the wave of right wing military dictatorships that swept across Latin America and the Iberian peninsula in the Cold War era, e. g. in Francoist Spain, Pinochet's Chile, Salazar's Portugal and Videla and Galtieri's Argentina. Due to their strongly political messages, some nueva canción songs have been used in later political campaigns, for example the Orange Revolution, which used Violeta Parra's "Gracias a la vida". Nueva canción has become part of Latin American and Iberian musical tradition, but is no longer a mainstream genre, and has given way to other genres, particularly rock en español.
Сипаттамалары
"Nueva canción" – әлеуметтік игілікке адал музыка түрі. Оның музыкалық және лирикалық тілі халықтың төменгі топтарымен тығыз байланысты және әлеуметтік-саяси өзгерістерді қолдау үшін сатираның кеңінен түсінілетін стилін жиі пайдаланады. Латын Америкасында американдық және еуропалық музыканың басымдығына қарсы реакция ретінде пайда болған бұл қозғалыс, коммерциялық музыканың көрінетін әсемдігіне емес, әлеуметтік және саяси мәселелерге баса назар аударатын империализмге қарсы тұрды. Ол кедейлік, адамгершілік, демократия, адам құқықтары, дін және латын Америкалық жекелік туралы сөздерді қамтиды. "Nueva canción" анд музыкасына, *música negra*, испан музыкасына, куба музыкасына және басқа латын Америкалық фольклорға көп сіңірген. Көптеген әндерде гитара, сондай-ақ жиі квена, зампонья, шаранго немесе кахон қолданылады. Әннің мәтіні көбінесе испан тілінде болады, кейде жергілікті сөздер қосылады және поэзиялық формалар, мысалы, копла және десима жиі қолданылады. "Nueva canción" солшыл саясатпен тығыз байланысты, солшыл идеалдарды ілгерілетті және Латын Америкасындағы Коммунистік партияның құрылымында гүлденді. Кубаның мәдени ұйымы *Casa de las Américas* көптеген маңызды "nueva canción" музыканттарының жиындарын өткізді, соның ішінде 1967 жылғы *Encuentro de la Canción Protesta*. Испан тіліндегі наразылық әндерінің тарихы өте ұзақ, олардың элементтерін 15 ғасырдағы маврлардан Испанияны қайтарып алу туралы "fronterizos" әндерінде табуға болады. "Nueva canción" тамырларының бір бөлігін Мексиканың "корридосында" көруге болады, ол 1810 жылғы тәуелсіздік соғысы кезінде және 1910 жылғы төңкерістен кейін күшті саяси мағынаға ие болды. Қазіргі заманғы "nueva canción" 1950 жылдарда Латын Америкасында болған "фольклорлық жарылыстың" тарихи контекстінде қалыптасты. Чилидің Виолетта Паррасы және Аргентинаның Атауальпа Юпанкисі екі маңызды тұлға болды, олардың халық музыкасын меңгеруі және солшыл саяси ұйымдарға қатысуы "nueva canción" бірігуіне көмектесті. Бұл қозғалысқа Хуан Перонның 3371/1949 декреті (*Protección de la Música Nacional*) және № 14,226 заңы да көмектесті, бұл заңдар радиода немесе тікелей орындалатын музыканың жартысы ұлттық болуын талап етті. Музыка 1960 және 1970 жылдары Аргентинаға және Латын Америкасының басқа елдеріне жылдам тарады. Әр түрлі ұлттық қозғалыстар өз терминологиясын қолданды; алайда, "nueva canción" термині 1967 жылғы *Encuentro de la Canción Protesta*-да қабылданды және содан бері осы атаумен белгілі болды. Виолетта сонымен қатар "Cantos Folklóricos Chilenos" (Чили халық әндері) атты кітап жариялады. Сонымен қатар, Виолеттаның балалары Изабель мен Анхель *Peña de los Parra* мәдени орталығын құрды, бұл солшыл саяси белсенділікті ұйымдастыру орталығы болды және ертедегі "Nueva Canción" қозғалысымен байланысты барлық маңызды тұлғаларды, соның ішінде чилиліктерді: Патрисио Маннсты, Виктор Джараны, Роландо Аларконды, Пайо Грондонаны, Патрисио Кастильоны, Серхио Ортеганы, Хомеро Кароны, Тито Фернандесті және Кико Альваресті, сондай-ақ Чилиден тыс музыканттарды, мысалы, Аргентинадан Атауальпа Юпанкиді және Испаниядан Пако Ибанезді қабылдады. 1968 жылы *Peña de los Parra* сияқты шағын жиналыс орындарынан шыққан "Nueva Canción Chilena", Чилидің Коммунистік жастар партиясы Quilapayún-нің *Por Vietnam* альбомының 1000 данасын басып шығарды, бұл топтың Болгариядағы Халықаралық жастар фестиваліне баруы үшін қаражат жинауға арналған. Көшірмелер күтпеген жерден сатылып кетті, бұл жаңа музыкаға деген үлкен сұраныстың айқын дәлелі болды. Осыған жауап ретінде *La Jota* (Juventudes Comunistas) *Discoteca de Canto Popular* (DICAP) әлеуметтік саналы жазбалар компаниясын құрды, ол 1968 жылы 4000 жазбадан 1973 жылы 240 000-нан астам жазбаға дейін өсті. DICAP "Nueva Canción"-ды таратуды қалаған жастар топтарын біріктірді, сол кезде АҚШ музыкасы басымдығымен коммерциялық радио эфирінде үстемдік құрды. "DICAP консервативті мәдени элитаның цензурасы мен үндемеуін бұзған маңызды контргегемоникалық институт болды". 1969 жылы Сантьягодағы Католик университеті Чилидің жаңа ән фестивалін өткізді. Сальвадор Альенденің 1970 жылғы президенттік науқаны Чилидің "Nueva Canción" тарихындағы маңызды кезең болды. Көптеген суретшілер науқанға қатысты; Виктор Джараның "Venceremos" сияқты әндері Альенденің митингілерінде кеңінен қолданылды. Альенде сайланғаннан кейін "nueva canción" суретшілері Чилидің ішінде және сыртында Альендені қолдайтын жарнамалық машина ретінде пайдаланылды. 1971 жылға қарай Inti Illimani және Quilapayún сияқты топтар Альенде үкіметінен қаржылай қолдау алды. 1973 жылы АҚШ/ЦРУ қолдауымен оңшыл әскери төңкеріс Альенденің демократиялық үкіметін құлатты, президенттік сарайды бомбалады. Пиночеттің күштері 5000 азаматты сұраққа алу, азаптау және өлімге жіберу үшін футбол стадионына жинады. Виктор Джара ұсталды, азапталды және қолы сындырылды, бірнеше күннен кейін оқ жарып өлтірді. Оның әйелі Хоан Джара: "Оның ішегі орнында қанға толы, кең жара болды" деп жазады. Оның музыкалық әлеміндегі танымал және әйгілі болғандықтан, Джара кемінде 3065 адамды өлтірген немесе "жоғалған" және 38 000-нан астам адамды азаптаған тәртіптің ең танымал құрбаны болды, құрбандардың жалпы саны 40 018-ге жетті. Басқа музыканттар, мысалы, Патрисио Маннс және Inti Illimani және Quilapayún топтары елден қашып құтылды. Аугусто Пиночеттің билігінде "nueva canción" жазбалары тәркіленді, өртеліп, радио мен жазбалар дүкендерінен тыйым салынды. Әскери үкімет суретшілерді елден қуды және түрмеге жапты, тіпті "nueva canción" қозғалысын басу үшін дәстүрлі анд музыкалық аспаптарды тыйым салды. Чили тарихындағы осы кезең "Apagón Cultural" (Мәдени қараңғылық) деп белгіленді. Соңыннан маңызды суретшілер Пиньера үкіметіне қарсы наразылықты қолдайтын және сынды білдіретін саяси мағынасы бар музыканы жазуға кірісті.
Аргентина: Nuevo Cancionero (Жаңа әндер кітабы)
Аргентинада бұл қозғалыс Nuevo Cancionero деген атпен құрылды және 1963 жылдың 11 ақпанында он төрт суретші Аргентинаның Мендоса қаласында кездесіп, Nuevo Cancionero манифестіне қол қойды. Іс-шараға музыкалық өнерпаздар мен ақын-жазушылар қатысты. Аргентиналық қозғалыстың ерекшелігі – бұл музыкалық сөзжұмбақ. Армандо Техада Гомес сияқты жазушылардың ықпалы зор болды және олар қозғалысқа түпнұсқа поэзия арқылы маңызды үлес қосты. Манифестің кіріспесінде Nuevo Cancionero тамырларының халық музыкасы мен жергілікті дәстүрлерді, фольклоршылар Атауальпа Юпанки мен Буэнавентура Лунаның еңбектерін, сондай-ақ ауылдық аргентиналықтарды Буэнос-Айрес астанасына әкелген ішкі қалалық көші-қонды қамтитыны айтылады. Құжаттың негізгі бөлігі қозғалыстың мақсатын көрсетеді: Аргентинаның ұлттық музыкасында танго фольклорының басымдығын жеңіп, таза коммерциялыққа қарсы тұрып, ұлттық әнді дамыту. Nuevo Cancionero сыншыл ойлауды және ашық идеялар алмасуды қолдайтын институттарды қабылдауға ұмтылды. Nuevo Cancionero-ның ең танымал жақтаушысы – Мерседес Соса. Оның 1965 жылғы Коскин фольклорлық фестиваліндегі табысы Nuevo Cancionero-ны жаңа деңгейге көтерді, ал Аргентинаның халықтық жұлдызы Жорже Кафрун оны сахнада жас талант ретінде атап көрсетті. 1967 жылы Соса АҚШ және Еуропаға алғашқы халықаралық гастрольдік сапарына шықты. Бұл кезеңдегі басқа да белгілі Nuevo Cancionero өнерпаздары – Тито Франсиа, Виктор Хередия және Сесар Иселла, ол жеке мансабын бастау үшін Los Fronterizos халықтық музыка тобынан кетті. 1969 жылы ол Армандо Техада Гоместің өлеңдерін музыкаға қойып, "Canción para todos" әнұранын жасады, кейін ЮНЕСКО оны Латын Америкасының әнұраны деп жариялады. Аргентинаның 1976-1983 жылдардағы әскери диктатурасы кезінде шамамен 30 мың адам күштеп жоғалып кетті. Қосымша цензура, қорқыту және қуғын-сүргін көптеген суретшілерді елден кетуге мәжбүр етті, онда олар Латын Америкасында болып жатқан оқиғаларды жариялап, сынға алуға көбірек мүмкіндік алды. Мысалы, Соса 1979 жылы Лондондағы Amnesty International-дің алғашқы концертіне қатысты, сондай-ақ Израиль, Канада, Колумбия және Бразилияда өнер көрсетіп, жазбаларын шығаруын жалғастырды. 1983 жылы диктатура құлағаннан кейін аргентиналық суретшілер елге оралып, спорт ареналары мен саябақтарды ондаған мың адаммен толтырған қайта оралу концерттерін өткізді. Шетелдегі сүргін уақытында алған әсерлері гармоника, барабан, бас-гитара, электр клавиатурасы, қола ансамбльдері, қосалқы әншілер, саз аспаптары (әсіресе контрабас және скрипка) сияқты аспаптардың қолданылуында, сондай-ақ классикалық, джаз, поп, рок және панк дыбыстарындағы стильдік және гармониялық әсерлерде көрінді. Ынтымақтастықтар, әсіресе Nuevo Cancionero және идеологиялық жағынан ұқсас Rock Nacional жақтаушылары арасында жиі кездеседі. Nuevo Cancionero суретшілері ұлттық мақтаныш пен қайта жаңғырудың символына айналды. Мерседес Соса қайтыс болғанда миллиондаған адам көшелерге жиналды, оның денесі Ұлттық соборда салтанатты түрде қойылды, бұл құрмет тек ең танымал ұлттық иконаларға ғана беріледі. Nuevo Cancionero дәстүрінде белсенді түрде шығармашылықмен айналысатын музыканттардың қауымы шағын болғанымен, Nuevo Cancionero классикасының жазбалары мен каверлері Аргентинада әлі де танымал.
Куба: Нуая Трова (Жаңа Трова)
Nueva canción-ның аймақтық түрлерінің ішінде nueva trova Кастро үкіметімен байланысы және оның қолдауымен ерекшеленеді. Басқа елдерде nueva canción көбінесе қолданыстағы үкіметтерге қарсы бағытталған болса, nueva trova Куба революциясынан кейін пайда болды және ХХ ғасырдың соңында түрлі деңгейде мемлекеттік қолдауға ие болды. Nueva trova дәстүрлі trova-ның тамырынан өркендеген, бірақ мазмұнында саяси сипатта ерекшеленеді. Ол дәстүрлі халық музыкасының үлгілерін «прогрессивті» және көбінесе саясиландырылған лирикамен үйлестіреді, бұл лирика социализм, әділетсіздік, сексизм, отаршылдық, расизм және осы сияқты «маңызды» мәселелерге арналған. Nueva trova қозғалысында саяси емес стильдердің де мысалдары кездеседі, мысалы, Лиуба Мария Хевия, оның лирикасы махаббат пен жалғыздық сияқты дәстүрлі тақырыптарға арналған, бірақ өте поэтикалық стильде жазылған. Кейінгі nueva trova музыканттары сол кездегі рок және поп музыкасының да ықпалында болды. Сильвио Родригес және Пабло Миланес осы стильдің ең ірі өкілдеріне айналды. Карлос Пуэбла және Хосеито Фернандес ұзақ жылдар бойы жаңа үкіметке қолдау көрсеткен trova әншілері болды, бірақ олардың екеуінен тек Пуэбла ғана революцияға арналған әндер жазды. Кастро әкімшілігі АҚШ империализміне қарсы немесе революцияны мақтан тұтатын әндер жазуға және орындауға дайын музыканттарға жан-жақты қолдау көрсетті, бұл дәуірде көптеген дәстүрлі музыканттардың өмір сүруі қиын немесе мүмкін емес еді. 1967 жылы Гаванадағы «Каса де лас Америкас» фестивалінде «Фестиваль де ла кансьон де протеста» (протест әндері фестивалі) өтті. Көп күш-жігер АҚШ-қа қарсы пікірлерді қолдауға жұмсалды. Әнші және автор Тания Кастелланос АҚШ саяси белсендісі Анжела Дэвисті қолдау үшін «¡Por Ángela!» әнін жазды. Сесар Портильо де ла Луз «О, батыл Вьетнам» әнін жазды. «Grupo de Experimentación Sonora del ICAIC» (GES) сияқты мекемелер тікелей nueva trova-мен айналыспағанмен, кубалық әуесқой музыканттарға құнды музыкалық білім берді.
Испания мен Каталония: Nova Cançó
Nova Cançó – 1950 жылдардың соңындағы Франколық Испанияда каталон музыкасын жандандырған көркемдік қозғалыс. Бұл қозғалыс Каталония Испания Азамат соғысына түскеннен кейін тілдің қолданылуына тыйым салынғаннан соң, каталон тілін қалыпқа келтіруге ұмтылды. Суретшілер каталон тілін халық музыкасында каталондық ұлттық сананы нығайту және Франко режимінің әділетсіздіктерін айыптау үшін пайдаланды. Музыкалық тұрғыдан алғанда, ол француз шансонымен байланысты. 1957 жылы жазушы Жозеп Мария Эспинас француз әнші-ақыны Жорж Брассен туралы лекция оқыды, оны «біздің заманымыздың трубадуры» деп атады. Эспинас Брассеннің кейбір әндерін каталон тіліне аударуды бастады. 1958 жылы каталон тілінде екі EP шықты: Hermanas Serrano cantan en catalán los éxitos internacionales («Серрано әпкелері халықаралық хиттерді каталон тілінде орындайды») және José Guardiola: canta en catalán los éxitos internacionales. Бұл жазбалар қазір каталон тіліндегі заманауи музыканың алғашқы жазбалары саналады. Бұл әншілер, сондай-ақ Фон Селлабона және Руди Вентура сияқты басқалар Nova Cançó-ның алғы күресін құрайды. Жозеп Бене де Жоан мен Мауриси Серрахиманың ұсынысымен Жауме Арменгол, Ллуис Серрахима және Микель Портерден құралған топ каталон тілінде әндер жазуға кірісті. Қозғалыстың басқа да маңызды қатысушылары – 1966 жылы Испан сыншыларының сыйлығын алған Гилем д'Эфак және Нурия Фелиу, сондай-ақ Els Setze Jutges-тің басқа да жаңа мүшелері. Олардың кейбіреулері шетелде де танымал болды. Раимоннан басқа, Els Setze Jutges-тің бұрынғы мүшелері Гиллермина Мотта, Франсеск Пи де ла Серра, Мария дель Мар Боне, Ллуис Ллах және Жоан Мануэль Серрат сияқты сәтті мансаптарын жалғастырды. Басқа да маңызды тұлғалар кейінірек пайда болды, мысалы, валенсиялық Овиди Монтллор.
Никарагуа
Никарагуалық жаңа ән (Nueva canción nicaragüense) музыканттары қоғамдық және саяси хабарларды таратумен, сондай-ақ Сандинист революциясы кезінде халықтың идеологиялық бірігуіне көмектесумен байланыстырылады. Карлос Мехиа Годой және Лос де Палакагина осы стильдің ең белгілі өкілдері болды.