Кіріспе

Орден – егемен мемлекет, монарх, династиялық үй немесе ұйым жеке тұлғаға, әдетте, жеке еңбегінің мойындалуы үшін табыс ететін, көзге көрінетін құрмет. Ол көбінесе мойындықтар, медальдар, төсбелгілер және ленталар сияқты ерекше белгілермен бірге беріледі, оларды иегерлері тағады. Қазіргі заманғы мемлекеттік және династиялық ордендердің құрмет жүйелері орта ғасырлардағы рыцарлық ордендер мәдениетінен пайда болды, ал олар өз кезегінде католик діни ордендерінен туындады.

Терминология

Осы мақалада сөз болған жағдайда, орден (ordo) атауы рыцарлық ордендерге, оның ішінде әскери ордендерге қатысты. Бұл ордендер өздерінің ұйымдарының атын католик діни ордендерімен байланыстырған. Ордендер бастапқыда жай ғана қалыптасып, сарайлық сипатқа ие болды. Кейбіреулері тек құрмет белгісі болды, ал осы ордендердің таңбалары (яғни, бірлестік) біртіндеп ресми емес түрде ордендер деп аталды. Соның салдарынан, ордендер мен марапаттамалар немесе белгілер арасындағы қазіргі айырмашылық шатасқан. Бүгінде кейбір ордендер жеке тұлғалардың бірлестігі немесе қоғамы деген бастапқы мағынасын сақтап тұрса, ал кейбіреулері ешқандай айырма жасамайды, тіпті "орден" сөзі марапаттаманың атауы ретінде де қолданылуы мүмкін. Көптеген тарихи рыцарлық ордендер топқа мүше болуды білдіреді, әдетте бауырластыққа. Еуропаның бірнеше эксклюзивті ордендерінде мүшелер саны шектеулі болған немесе әлі де шектеулі. Марапаттамаларда мұндай шектеулер көбінесе кездеспейді. Ордендер көбінесе бірнеше дәрежеден тұрады, оның ішінде рыцарьлар мен ханымдар бастапқы рыцарлық ордендерді үлгі етіп алған.

Тарих

Қазіргі ұлттық ордендер, еңбек ордендері және марапаттаулар Орта ғасырларда құрылған рыцарлық ордендер мәдениетінен пайда болды, бастапқыда Орта ғасырлардағы әскери ордендер мен крест жорықтары, ал олар өз кезегінде католиктік діни ордендерден өркендеді. Бұл рыцарлық ордендер «рыцарлардың қоғамдары, бірлестіктері және колледждері» болды, оларды Крест жорықтарының әскери ордендерін үлгі етіп алып, Әулие Тақ немесе Еуропа монархтары құрды. Мұндай қоғамдарға мүшелік беру біртіндеп қызметтері үшін марапаттау немесе белгілі бір топтың адалдығын қамтамасыз ету үшін берілетін құрметке айналды. Алтын Жүн ордені, Англияның Жартер ордені, Данияның Пил ордені және Шотландияның Тистл ордені сияқты қазіргі Еуропаның ең жоғары наградалары сол дәуірде құрылған. Олар негізінен сарайлық сипатқа ие болды, орден мүшелері мен орденнің басшысы арасындағы тығыз жеке қарым-қатынастармен ерекшеленді. Қазіргі заманда әлемнің 96% мемлекеті – 204 мемлекеттің ішінде 196-сы, соның ішінде Абхазия сияқты тәуелсіздік алған мемлекеттер, өз азаматтарына және дипломатиялық құрал ретінде шетелдіктерге ордендер беру үшін пайдаланады. Барлығы 133 мемлекет тіпті өздерінің конституцияларында ордендерді қолдануды реттейді. Тек Швейцария, Микронезия, Ливия, Маршалл аралдары, Науру, Палау және Сейшель аралдары ғана ресми азаматтық ордендерді тағайындамайды.

Династиялық әулеттер

Ренессанс дәуіріне қарай, Еуропа монархтарының көпшілігі қолда бар рыцарлық орденді иеленді немесе адал азаматтық, әсіресе әскери шенеуніктерді марапаттау үшін өздерінің жаңаларын құрды. Алайда, мұндай ордендер жалпы халыққа қол жетімді болған жоқ, себебі орденге қабылдану үшін әдетте ақсүйек тегі немесе туған тегі қажеттілік болып табылды. 18 ғасырда бұл идеялар біртіндеп өзгерді және ордендер "құрметті қоғамдардан" көзге көрінетін наградаларға айналды. Мұндай біртекті дамудың мысалын Австрияның Мария Терезиясы құрған екі орденде көруге болады. Мария Терезияның әскери ордені (1757) әлеуметтік шығуына қарамастан, кез келген лайықты әскери офицерге ашық болды және оларда ақсүйек атағы жоқтарға дворяндық атақтар берді, ал Венгрияның Святой Стефан ордені (1764) кем дегенде төрт буын ақсүйек шежіресі болуын талап етті. Күні бүгінге дейін көптеген династиялық ордендер патшалық отбасылар лайықты тұлғаларға қызметтері мен жетістіктері үшін табыс етіледі.

Құрметті ордендер

1802 жылы Наполеон Құрмет легионын (Légion d'honneur) құрды, оны кез келген адамға, әлеуметтік жағдайына қарамастан, шайқастағы батылдығы үшін немесе 20 жыл үздік қызмет еткені үшін беруге болатын. Рыцарлық орденнің белгілерінің көптерін сақтап тұрса да, ол алғашқы заманауи ұлттық еңбек ордені болды және бүгінде Францияның ең жоғары наградасы саналады. Француз Құрмет легионы Батыс әлеміндегі көптеген заманауи еңбек ордендерінің үлгісі болды, мысалы, Бельгиядағы Леопольд ордені (1832) және Ұлыбританиядағы Британ империясының ордені (1917). Француз Құрмет легионының үлгісімен құрылған еңбек ордендері, әдетте, рыцарлық ордендердегі дәстүрге сәйкес бес дәрежеде сақталады. Коммунистік елдерде еңбек ордендері әдетте бірден үшке дейін дәрежеде болады, олар төс қағып тағылатын белгілермен және қажет болса лентамен бірге табысталады. Коммунистік еңбек ордендерінің мысалы – 1930 жылы құрылған бір дәрежелі Ленин ордені. Алайда, Батыс ордендерінен айырмашылығы, коммунистік ордендер бір адамға бірнеше рет берілуі мүмкін. 1990 жылдары Кеңес блогының ыдырауынан кейін Шығыс Еуропа елдерінің көпшілігі коммунизмнің пайда болуына дейін құрылған Батыс үлгісіндегі ордендерге қайта оралды. Бүгінде көптеген елдерде лайықтылықтың немесе ұлттық марапаттардың әлдебір түрі бар. Тайландтың Ақ піл ордені мен Жапонияның Шығып келе жатқан Күн орденінің екеуі де 100 жылдан астам тарихқа ие. Канадада және басқа да Доминион елдерінде "Еңбек ордені" – ең жоғары азаматтық награда. Канадада Канада ордені және Новая Шотландия ордені сияқты провинциялық ордендер бар. Австралияда Австралия ордені, ал Жаңа Зеландия Жаңа Зеландия орденін және Жаңа Зеландияның Еңбек орденін тағайындайды. Оңтүстік Африкадағы ең жоғары құрмет – Мапунгубве ордені, ал Лутули ордені мен Баобаб ордендері басқа да марапаттармен қатар бар. АҚШ әскери қызметкерлерін батылдық көрсеткені үшін Құрмет медалімен, ал азаматтарды Президенттік бостандық медалімен және Конгресс Алтын медалімен марапаттайды. АҚШ-тағы ордендердің ішінде, Легиондық марапат – дәрежелермен табысталатын жалғыз марапат (рыцарлық ордендерге немесе кейбір еңбек ордендеріне ұқсас), бірақ дәрежелер әдетте шетелдік азаматтарға, әсіресе жоғары әскери шенділерге немесе үкімет шенеуніктеріне беріледі. Швейцария ешқандай орден тағайындамайды. 1848 жылғы Швейцария Конституциясының 12-бабы швейцариялық азаматтардың құрметтер мен атақтарды қабылдауына тыйым салады. 1999 жылғы қазіргі Конституцияда нақты тыйым жоқ, бірақ федералды заң шетелдік ордендердің иелеріне мемлекеттік лауазымдарды атқаруға тыйым салу арқылы бұл тыйымды сақтап қалады. Бұл практика бүкіл әлемде кең таралған (бірақ басқа елдер әдетте шетелдік ордендерді қабылдауға жалпы тыйым салады, бірақ кеңпейілді ерекшеліктерге рұқсат береді). Мысалы, Австралияда егер құрмет ордені ережеде көрсетілген елдердің тізімінен шықпаса, басқа мемлекет басшыларынан құрмет қабылдауға тыйым салынған. 1974 жылы Швеция кабинеті швед азаматтарына ордендерге мүшелік беруге Швеция монархына тыйым салатын ереже қабылдады. Ордендер жойылған жоқ, бірақ 1748 жылы құрылған Серафим және Поляр жұлдызының корольдік ордендері ғана шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдарға беріле берді. 1995 жылы ереже өзгертілді, бұл монархтың қалған екі белсенді орденін шведтік корольдік отбасының мүшелеріне беруге мүмкіндік берді. Соңында, 2022 жылы 48 жыл бұрын қабылданған ереже Швеция үкіметімен жойылды, ордендер швед азаматтарына қайта ашылды және екі ұйықтап қалған орден (Қылыш және Ваза) 2023 жылдан бастап қайта жаңғыртылды. Қазіргі заманғы ордендер әдетте, белгілі бір елдің барлық азаматтарына, олардың әлеуметтік жағдайына, жынысына, нәсіліне немесе дініне қарамастан ашық; лайықты болу үшін ең төменгі жас шегі болуы мүмкін. Ұсыныстарды жеке азаматтар немесе мемлекеттік шенеуніктер, елге байланысты жасайды. Орден иесі қылмыс жасағаны үшін сотталған немесе азаматтығынан бас тартқан жағдайда күшін жоя алады. Кейбір адамдар марапатты қабылдаудан бас тартады.