Кіріспе

Шотландиямен байланысты британдық рыцарлық ордені. Ең ежелгі және Ең асыл Тисл ордені – Шотландиямен байланысты рыцарлық орден. Орденнің қазіргі нұсқасы 1687 жылы Шотландия королі VII Джеймс құрды, ол бұрынғы орденді қайта жаңғыртқанын мәлімдеді. Орденге монарх, он алты рыцарь мен ханым, сондай-ақ белгілі бір "қосымша" рыцарьлар (Британдық патшалық отбасының мүшелері және шетелдік монархтар) кіреді. Орденге мүшелікті тек монарх ғана береді; олар үкіметтен кеңес алмайды, бұл көптеген басқа ордендердегідей. Орденнің негізгі символы – шырша, Шотландияның ұлттық гүлі. Орденнің ұраны – Nemo me impune lacessit (латынша «Мені ешкім жазасыз қалдырмайды»). Осы ұран Ұлыбританияның Шотландияда қолданылатын корольдік гербінде, сондай-ақ 1984, 1989, 1994 және 1999 жылдары шығарылған (кейін алынып тасталған) фунт стерлинг монеталарында қолданылады. Бұл ұран сонымен қатар Шотландия Корольдік драгун гвардиясының, Шотландия гвардиясының, Шотландия Корольдік полкінің және Канаданың «Қара күзет» (Royal Highland Regiment) ордендерінің де ұраны болып табылады. Орденнің қасиеттісі – Әндір. Көптеген британдық рыцарлық ордендер бүкіл Ұлыбританияны қамтиды, бірақ ең жоғары үш орденнің әрқайсысы тек бір құраушы елге қатысты. Шотландияға қатысты Тисл ордені – екінші ең жоғары дәрежелі орден. Англиядағы оған баламасы – Ең асыл Жартырау ордені, ол Ұлыбританиядағы ең көне жазбаға алынған рыцарлық орден, оның тарихы 14 ғасырдың ортасына дейін жетеді. 1783 жылы Ирландиядағы баламасы – Ең көрнекті Сент-Патрик ордені құрылды, бірақ қазір ол тоқтап тұр.

Тарих

VII Джеймс бұрынғы тәртіпті қайта жаңғырту туралы пікір дәлелдермен толықтай қолдау таппайды. 1687 жылғы жарлықта 786 жылы Этельстанның басшылығымен англдермен болған шайқаста, Шотландия королі Ахайға аспанда Әндірдің айқасы көрінгені айтылады; жеңіске жеткен соң ол Тыңқыр орденін құрып, оны әулиеге арнады. Бұл Ахайдың Шығыс Англияның Этельстанынан бір ғасыр бұрын қайтыс болғанын ескерсек, күмәнді көрінеді (бірақ қазіргі тарихшылардың пікірінше, бұл шайқаста қарсыластар Шығыс Англия королі Этельстан (шамамен 894 жылы туған) емес, сол аттас бұрынғы Нортумбриялық, ал аңыз бойынша Шотландия королі Ахай емес, тарихи пиктік королі Оэнгус II болған). Басқа бір нұсқа бойынша, орден 809 жылы Ахай мен император Карл I арасындағы одақты еске алу үшін құрылған; бұл нұсқаға Карл I шотландтық қауіпсіздік қызметкерлерін жұмысқа алғаны туралы мәліметтер сәйкес келеді. Тағы бір пікір бойынша, Роберт Брюс 1314 жылы Баннокберндегі жеңісінен кейін орденді құрған. Көптеген тарихшылардың пікірінше, орденді алғаш рет сенімді түрде құрған Джеймс III, XV ғасырда болған. Ол қарақұмықты патшалық белгі ретінде қабылдап, қарақұмықты бейнелейтін монеталар шығарған және Франция королі Франциск I-ге «Бурр немесе Тиссиль орденінің» мүшелігін бергені айтылады, бірақ бұл туралы нақты дәлелдер жоқ. XVI ғасырда Шотландияда рыцарлық орден болған болуы мүмкін, мүмкін Джеймс V құрған және Сент-Эндрю ордені деп аталған, бірақ ғасыр соңына қарай жойылған, бірақ дәлелдері әлі де нақты емес. 1503 жылы Джеймс IV үшін дайындалған сағаттар кітабында патшаның қарақұмық жағасы бейнеленген, онда король патшалық қару-жарағымен қоршалған құрбандық үстелінің алдында тізе бүгіп тұрған көрінеді. 1538 жылғы суретте Джеймс V-тің St Andrew белгісі бар қарақұмықтан жасалған алтын жағасын кигені көрсетілген, бірақ сол кезеңдегі король гардеробының тізімдерінде қарақұмық жағасы туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1558 жылы француз комментаторы шотландтық монеталар мен туларда тәжді қарақұмық пен Сент-Эндрю айқасын қолдануды сипаттаған, бірақ Шотландияда рыцарлық орденнің жоқ екенін атап өткен. 1578 жыл шамасында Джон Лесли Линлитгоу сарайының қақпасына ойылған үш шетелдік рыцарлық ордендерді және Джеймс V-тің Сент-Эндрю белгісін атап өткен. 1610 жылы Анна Данияның шотландтық хатшысы Уильям Фаулерден Тыңқыр ордені туралы сұралған. Фаулер Франция королі Карл VII үшін соғысқан шотландтарды құрметтеу үшін орден құрылғанына сенген, бірақ ол Джеймс V тұсында тоқтатылғанын және оның рәсімдері мен регалиясы туралы ештеңе білмейтінін айтқан. Джеймс VII 1687 жылғы 29 мамырда «Тыңқыр орденін толық даңққа, сәулеленуге және ұлылыққа қайта жаңғырту» туралы патент хаттарын шығарған. Оның ниеті шотландтық католиктерді адалдығы үшін марапаттау болған, бірақ бұл бастаманың түпкілікті себебі Джон, 1-ші граф және 1-ші Якобит Мелфорт герцогы, сол кезде Шотландияның мемлекеттік хатшысы болған. Мүмкін болатын он екі мүшесінің сегізін ғана тағайындады, олардың ішінде Мелфорт сияқты католиктер және Шотландияның лорд-канцлері, оның үлкен ағасы Джеймс, 4-ші граф және Перттің 1-ші Якобит герцогы, сондай-ақ Арран графы сияқты протестанттық қолдаушылар бар болған. Джеймс 1688 жылғы Даңқты революцияда тақтан түсірілгеннен кейін тағайындаулар тоқтатылды, бірақ қуылған Стюарт әулеті 1784 жылға дейін якобиттық нұсқасын шығаруды жалғастырды (соңғы тағайындалу Шарлотта Стюарт, Албанидің якобит герцогинясы болды), бірақ олардың ешқайсысы Британдық тәж танымады. Король Анна 1704 жылдан бастап орденге рыцарьлар тағайындады, ол содан бері сақталып келеді және «мемлекеттік лауазымдарды атқарған немесе ұлттық өмірге елеулі үлес қосқан» шотландтарды марапаттау үшін қолданылады.

Құрамы

Шотландия корольдері, кейін Ұлыбритания және Біріккен Корольдік корольдері орденнің суверендері болды. Джеймс VII орденді қайта жаңғыртқанда, жарғыларда бұрынғы орденнің саны – «Суверен және он екі бауырлас рыцарь» деп сипатталған ескі құрамы сақталатыны айтылды. 1827 жылы Георг IV мүшелер санын он алтыға дейін арттырды. Әйелдер (ұлыбритания патшайымдарынан басқа) бастапқыда орденге қабылдаудан шеттестірілді; Джордж VI 1937 жылы арнайы жарлықпен әйелі Елизаветаны «Қызылгүл» орденінің ханымы етіп тағайындады, ал 1987 жылы Елизавета II әйелдерді «Қызылгүл» және «Жартер» ордендеріне ресми түрде қабылдауға рұқсат берді. Британ корольдық отбасының мүшелері әдетте осы рәсім арқылы қабылданады; алғашқы болып осылай қабылданған – Принц Альберт. Норвегия королі Олав V, орденге қабылданған алғашқы шетелдік, сондай-ақ 1962 жылы арнайы жарлық бойынша қабылданды. Сувереннің орден рыцарьларын таңдау құқығы тарихи түрде болған. XVIII ғасырдан бастап суверен үкіметтің кеңесі бойынша шешім қабылдады. Георг VI «Жартер» және «Қызылгүл» ордендерінің нақты еңбегі үшін емес, саяси ықпал үшін ғана қолданылғанын сезінді. Сондықтан 1946 жылы премьер-министр (Клемент Атли) және оппозиция жетекшісі (Уинстон Черчилль) келісімімен екі орден де сувереннің жеке құқығына қайтарылды. «Қызылгүл» орденіне жоғары дәрежеге көтерілген көптеген, бірақ барлығы емес, рыцарьлар бұрынғы орденнен кетуші еді. 1710 жылы Аргилл герцогы Джон алғашқы болып «Қызылгүл» орденінен кетіп қалды; соңғы рет 1872 жылы Зетланд графы Томас осындай әрекет жасады. «Қызылгүл» орденінің рыцарьлары мен ханымдары рыцарьлық атағынан айырылуы мүмкін. Мұндай тағдырға ұшыраған жалғыз адам – Джон Эрскин, 6-шы Мар графы, ол 1715 жылғы якобит көтерілісіне қатысқаннан кейін рыцарьлық атағынан да, графтық атағынан да айырылды. Орденде бес лауазым иесі бар: канцлер, хатшы, декан, Шотландияның гербтік королі және Ушер. Декан әдетте Шотландия шіркеуінің дін қызметкері болып табылады. Бұл лауазым бастапқы құрылымның бөлігі болмаған, бірақ 1763 жылы құрылып, Корольдік капелланың деканы лауазымымен біріктірілген. Екі лауазым 1969 жылы бөлінді. Канцлер лауазымы 1687 жылғы жарғыларда айтылып, орден мөрінің сақтаушысы ретінде берілген, бірақ 1913 жылға дейін ешкім тағайындалмаған. Кейіннен бұл лауазымға ең жоғары дәрежелі емес, бірақ рыцарьлардың бірі ие болды. Орденнің Ушері – Жасыл таяқтың джентльмен Ушері (оның «Жартер» орденіндегі әріптесі, Қара таяқтың джентльмен Ушерінен айырмашылығы, ол Лордтар палатасына көмектесетін қосымша функцияға ие емес). Шотландияның гербтік басшысы, Лорд Лион, шотландиялық гербтік мекеменің басшысы, оның лауазымы орденмен байланысқа түскенге дейін болған, орденнің гербтік королі ретінде қызмет етеді.

Символизм

Аңыз бойынша, түнде шотланд әскерінің лагеріне жасырын шабуыл жасауға тырысқан викинг армиясы болған. Осы операция барысында, аяқ киімсіз викингтің бірі қақпанға түсіп, ауырсынудан қатты қиқырық салған, соның салдарынан шотландтар викингтердің шабуылдап келгенін біліп алған. Кейбір дереккөздер бұл оқиғаның 1263 жылғы Ларгс шайқасымен байланысты екенін көрсетеді, ол Норвегия королі Хакон IV (Үлкен Хаконның) Норвегиядан кетуінің бастамасы болды. Хакон Солтүстік аралдар мен Гебридтерді бақылап, Шотландия Корольдігінің жағалауын бірнеше жыл бойы мазалаған.

Шатыр

1687 жылы Джеймс VII заманауи орденді құрған кезде, ол Холирудхаус сарайындағы аббат шіркеуін Тистл орденінің капелласына айналдыруды бұйырды, мүмкін Гартер орденінен (өзінің капелласы Виндзор сарайында орналасқан) осы идеяны алған шығар. Алайда, Джеймс VII 1688 жылы тақтан түсірілді, ал капелла уақыт өте көтерілістер кезінде қиратылды. Орден 1911 жылға дейін капеллаға ие болған жоқ, сол кезде Эдинбургтегі Сент-Джайлс шіркеуіне қосымша капелла салынды. Әр жыл сайын монарх маусым немесе шілде айларында Холирудхаус сарайында бір апта болады, сапар барысында орден үшін қызмет өткізіледі. Жаңа рыцарьлар мен ханымдар жыл сайынғы қызметтерде тағайындалады. Геральдика заңдарына сәйкес, монархтардан басқа әйелдер әдетте шлем мен крест тақпайды, оның орнына, егер ол жұбайы немесе ханшайым болса, тек корона қолданылады. Леди Марион Фрейзерге қару берілген кезде оның шлемі мен кресі болды, олар рыцарьлар үшін болғандай, оның орнының үстінде көрсетілді. Басқа британдық ордендерден айырмашылығы, Тистл орденінің рыцарьлары мен ханымдарының гербтері капеллада емес, Сент-Джайлс шіркеуінің іргелес бөлігінде ілінеді. Дегенмен, Тистл капелласы тірі және қайтыс болған мүшелерінің қаруларын орналастыру тақталарында көрсетеді. Бұл эмальды тақталар орнының артқы жағына бекітіледі және онда тұрған адамның аты, қаруы және орденге қабылданған күні көрсетіледі. Рыцарь қайтыс болған кезде, оның шлемі, мантингі, кресі (немесе коронасы) және қылышы алынып тасталады. Алайда, орналастыру тақталары алынып тасталмайды, керісінше, олар орнының артқы жағына бекітіліп, 1911 жылдан бергі орденнің рыцарьлары мен ханымдарының түрлі-түсті тарихын көрсетеді. Капелла есігінің сыртындағы кіреберісте 1911 жылға дейінгі орденнің рыцарьларының есімдері қабырғаларға жазылған, бұл орден мүшелерінің толық тізімін ұсынады.

Басымдық және артықшылықтар

Қызыл емен орденінің рыцарьлары мен ханымдарына дәрежелік тізімде басымдық беріледі, олар барлық рыцарьдық дәрежеден жоғары тұрады, бірақ Герттер орденінен және бароннан жоғары. Қызыл емен орденінің рыцарьларының әйелдері, ұлдары, қыздары және келіндері де дәрежелік тізімде көрсетіледі; алайда, Қызыл емен орденінің ханымдарының туыстарына ешқандай артықшылық берілмейді. (Жалпы алғанда, адамдар өз әкелерінен немесе күйеулерінен дәреже ала алады, бірақ аналарынан немесе әйелдерінен емес.) Қызыл емен орденінің рыцарьлары өз есімдерінің алдына "Сэр" деп, ал ханымдары "Леди" деп қояды. Рыцарьлардың әйелдері өз тегінің алдына "Леди" деп қоюға құқылы, бірақ ханымдардың күйеулері үшін мұндай құқық жоқ. Теңдестер мен ханзадалар бұл формаларды қолданбайды, егер олардың есімдері толық жазылған болса ғана. Рыцарьлар мен ханымдар сәйкесінше "KT" және "LT" әріптерін қолданады. Корольдық елтаңба Шотландияда ғана Қызыл емен орденінің жағасы мен ұранын бейнелейді, ал Англияда, Уэльсте және Солтүстік Ирландияда Герттер орденінің шеңбері мен ұранын көрсетеді. Рыцарьлар мен ханымдар геральдикалық қолдаушыларды алуға да құқылы. Бұл жоғары құқыққа тек Корольдық отбасының мүшелері, теңдестер, Герттер орденінің рыцарьлары мен ханымдары, және кіші ордендердің үлкен крестінің рыцарьлары мен дамалары, сондай-ақ клан басшылары ғана ие болады.