Кіріспе
Тайхо (大鳳) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің әуе кемесі. Ауыр белдеулік бронясымен және броньды ұшу палубасымен (жапондық әуе кемелері үшін алғашқы рет) жабдықталған ол, бұрынғы жапондық әуе кемелерінің дизайнынан елеулі өзгешелік болатын. Одан бірнеше бомба, торпеда немесе снарядтың тиюінен ғана емес, сонымен қатар содан кейін де тиімді күресуге қабілетті болуы күтілді. Кавасаки компаниясы Кобеде 1941 жылдың 10 шілдесінде салып, екі жылдан кейін 1943 жылдың 7 сәуірінде суға түсірілді және 1944 жылдың 7 наурызында қолданысқа берілді. 1944 жылдың 19 маусымында Филиппин теңізіндегі шайқаста американдық "Альбакор" (Albacore) суасты қайығының торпедасынан зардап шегіп, конструкциялық кемшіліктер мен нашар зақымды басқару салдарынан болған жарылыстардан суға батты.
Taihō (大鳳) was an aircraft carrier of the Imperial Japanese Navy during World War II. Possessing heavy belt armor and featuring an armored flight deck (a first for any Japanese aircraft carrier), she represented a major departure from prior Japanese aircraft carrier design and was expected to not only survive multiple bomb, torpedo, or shell hits, but also continue fighting effectively afterwards. Built by Kawasaki at Kobe, she was laid down on 10 July 1941, launched almost two years later on 7 April 1943 and finally commissioned on 7 March 1944. She sank on 19 June 1944 during the Battle of the Philippine Sea due to explosions resulting from design flaws and poor damage control after suffering a single torpedo hit from the American submarine USS Albacore.
Дизайн
Тайхо 1939 жылғы 4-қосымша бағдарламада құрылысқа мақұлданды. 1942 жылғы өзгертілген Флотты Жаңарту бағдарламасы бойынша Тайхо жаңа буын жапондық авианосецтердің біріншісі болуы тиіс болды, оған Тайхо, 15 өзгертілген жапондық авианосец «Хирю» дизайны (кейіннен «Г-15» жобасына айналды) және 5 жақсартылған Тайхо дизайны (G 15 жобасы) кіруі керек еді.
Қаптамасы
Тайхоның су желісінің қорғау белдеуі машина бөлімінен бастап, оқ-дәрі қоймаларының айналасына дейін өзгеріп отырды. Су сызығының астындағы броня зарядтың күшіне төтеп беру үшін жобаланған. Тайхоның бронясының салмағы корпусын соншалықты терең батып қалдырды, оның төменгі ангар палубасы жүк сызығынан шамалы ғана жоғары болды, ал екі лифт шахтасының (ол алдыңғы және артқы авиациялық отын бактерілерінің төбесін құрады) түбі тіпті су сызығының астында қалды. Осы фактінің өзі Филиппин теңізіндегі шайқаста оның жойылған себебіне елеулі үлес қосты. Тайхоның авиациялық отын бактерілері толыққанды қорғалмаған, себебі теңіз конструкторлары авиациялық тасымалдаушылардың бомба және торпеда қоймаларын қорғауға басымдық берген. Авиациялық отын бактерілерінің айналасындағы бос кеңістік кеменің қарулы күштен шығуына себеп болды; барлық келесі жапондық тасымалдаушылар өздерін сынықтар мен соққыдан қорғау үшін бетонмен толтырды, бірақ Тайхоның батуына нашар зиянды бақылау себеп болды. Теңізде жүзу қасиеттерін жақсарту және палубаның алдыңғы бөлігіндегі ауа ағынын күшейту үшін Тайхоның мұрты ұшу палубасы деңгейіне дейін металмен қапталды, бұл оған британдық кемелерге ұқсас сыртқы түрін берді.
Машиналар
Тайхоның сегіз мұнаймен жұмыс істейтін Кампон RO GO қазандықтары оның төрт Кампон бу турбинасын қоздырды. Әр турбина жеке винт бұрандасына тікелей жалғанған болатын. Тайхоның ең жоғары жылдамдығы болды, ал макс. отындық май қоймасы оған радиусы берді. Тайхо кемесінің бойлық ось бойымен екі руль орналастырылған: артқы жағында жартылай теңгерілген негізгі руль (рульдің бір бөлігі мойынтығынан бұрын орналасқандықтан, бұру үшін аз күш қажет) және негізгі рульдің алдында теңгерімсіз қосалқы руль. Екеуі де электрогидравликалық рульдік механизмдер арқылы басқарылды, бірақ негізгі механизм зақымданған жағдайда қосалқы рульді дизельдік қозғалтқышпен де бұруға болады.
Taihō had two rudders positioned along the longitudinal center line of the ship: a semi balanced main rudder (so called because a portion of the rudder comes before the hinged axis and therefore requires less force to turn) located astern and an unbalanced auxiliary rudder forward of the main rudder. Both were turned via electro hydraulically powered steering gears, but the auxiliary rudder could also be turned via a diesel engine in the event the primary steering gear was damaged.
Ұшу палубасы
Тайхо – жапондық әуе кемелерінің алғашқысы, қаптамасы бар ұшу палубасына ие болған. Қаптаманың қалыңдығы шамалы өзгеріп, жабық жоғарғы ангардың үстінен қорғаныш қақпағын құрады, ал ангардың қабырғалары мен шеттері қаптамасыз болды. Жоғарғы ангардың едені де броньдалмаған, бірақ төменгі ангар палубасы қапталған. Тайхоның ұшу палубасы, ұзындығы және ені бойынша, жапондық әуе кемесі Шинано аяқталғанға дейін кез келген жапондық кемесінің ең үлкен ауданы болды және арал құрылымының салмағын өтеу үшін сол жаққа қарай жылжытылды. Соғысқа дейінгі жапондық кемелердің ешқайсысы сияқты, Тайхоның ұшу палубасы ағаштан жасалмаған. Оның орнына, болат палуба шамамен қалыңдығы бар, жаңадан жасалған латекс қабығымен жабылған. Бұл ағашқа қарағанда бірнеше артықшылықтар берді: арзан, салмақты үнемдеді, оны қолдану үшін аз адам күші қажет болды және ұсақ зақым келген жағдайда әуе операцияларына кедергі келтіруі аз болды. Алайда, материалдың сырғуға қарсы қасиеттері орташа болды және уақыт өте келе сынғыш болып, жарылуға бейімделді. Ұшу палубасында алдыңғы және артқы лифттер арасында көлденең бағытталған он төрт гидравликалық тежегіш сым орналастырылған. Тайхода сонымен қатар, қонған кезде ұшақ тежегіш сымды ұстай алмаса, оны дереу тоқтатуға арналған үш гидравликалық апат тоқтағышы болды. Олардың екеуі аралдың жанында, ал біреуі – кеменің мұртында орналасқан. Тайхо екі үлкен брондалған лифтпен жабдықталған, олар палубалар арасында салмағы жоғары ұшақтарды тасымалдауға қабілетті. Лифттер бір-бірінен қашық орналасқан, біреуі кеменің артқы бөлігінде, екіншісі аралдың алдында орналасқан. Бастапқыда кеме ортасына үшінші лифт орнату жоспарланған, бірақ соғыс уақытындағы шұғыл жағдайға байланысты ол соңғы жобадан алынып тасталды, осылайша уақыт пен материал үнемделді. Лифттер шамамен бесбұрышты пішінде, артқы лифт ұзындығы және ені бойынша өлшенді. Алдыңғы лифт ені жағынан сәл кішірек болды. Ұшақты төменгі ангар палубасынан ұшу палубасына көтеруге және керісінше, шамамен 15 секунд уақыт кетті.
Хангарлар
Тайхоның жоғарғы және төменгі ангарлары шамамен ұзын және биік болды. Жоғарғы ангар төменгісінен кеңірек болды. Истребительдер әдетте жоғарғы ангардың орта және алдыңғы бөліктерінде сақталып, жылдам басқаруды жеңілдету үшін мұрындық лифт арқылы ұшу палубасына көтерілетін. Пикирлеуші бомбалаушылар жоғарғы ангардың қалған бөлігін алып жатты, ал торпедалық бомбалаушылар төменгі ангарда орналастырылды. Ұшақтардың жалғыз салмағы және ұшып көтерілуге қажетті қашықтығы истребительдерге қарағанда артық болғандықтан, олар артқы лифт арқылы ұшу палубасына көтеріліп, мүмкіндігінше артқа жылжытылатын. Тайхоның бастапқы жобасында мұрындық бөлігінде екі катапульта орнату көзделген. Алайда, Тайхоның құрылысына дейін Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері тасымалдаушы палубаларға арналған жұмыс істейтін катапультаны әзірлемегендіктен, олар талаптардан алынып тасталды. IJN оның орнына қажет болған жағдайда ракеталық көмекпен ұшу құрылғысын (RATOG) пайдалануды жөн көрді. Бұл ұшақтың фюзеляжының екі жағына бекітілген екі қатты отынды (корд) ракетасынан тұратын. Үш секунд бойы итергіш күштің күшін пайдаланып, олар ұшақты қалыптыдан әлдеқайда қысқа қашықтықта ұшыруға мүмкіндік берді. Тайхоның сол жағында, артқы лифтпен қатар, көтеру қабілеті бар жиналмалы кран орналасқан. Пайдаланылмаған кезде оны жинап, палубадағы тесіктен ұшу палубасы деңгейінен төмен түсіруге болады, осылайша әуе операциялары кезінде қауіпті кедергілерді болдырмауға болады. Үш Type 96 іздеу шамдары ұшу палубасының сыртқы жиектерінде орналастырылған: екеуі сол жақта және біреуі оң жақта, аралдың артқы жағында. Жиналмалы кран сияқты, оларды да ұшақтардың қалыпты ұшуына кедергі келтірмеу үшін ұшу палубасы деңгейінен төмен түсіруге болады. Төртінші іздеу шамы кеме аралдарының оң жағына орнатылған проекциялық тіреуге бекітілген.
Қару-жарақ
Тайхоның қару-жарағы 12 жаңа /65 калибрлі Type 98 ұшаққа қарсы зеңбіректерден тұрады, олар алты екі зеңбірек мұнарасында орналасқан: үш – сол жақта және үш – оң жақта. Зеңбіректер электрогидравликалық қуатпен жұмыс істеді, бірақ қуат жоғалған жағдайда оларды төмен тиімділікпен қолмен де пайдалануға болады. 11 адамнан тұратын экипажпен басқарылатын зеңбіректердің орташа атыс жылдамдығы минутына 15 оқ, ал максималды тиімді көлденең қашықтығы және максималды тиімді тік қашықтығы құрады. Бұдан өзге, Тайхо 17 үштік орналасқан ұшаққа қарсы зеңбіректерді (барлығы 51 ствол) тасымалдады. Олардың 16-сы ұшу палубасы деңгейінен сәл төмен орналасқан спонсондарда бекітілген: сегізі – сол жақта, алтауы – оң жақта және екеуі – кормада. 17-ші бөлім аралдың алдындағы ұшу палубасында орналасқан. Үштік орналасқан зеңбіректер электрмен жұмыс істеді (бірақ қолмен басқару мүмкін болды) және әдетте тоғыз адамнан тұратын экипаж қажет болды. Олардың практикалық атыс жылдамдығы минутына 110-120 оқ, ал максималды тиімді қашықтығы құрады. Type 96 зеңбірегі 1936 жылдан 1945 жылғы соғыс аяқталғанға дейін Жапон теңіз күштерінің стандартты шағын калибрлі ұшаққа қарсы қаруы болды және француз үлгісіне сәйкес жасалған. Сонымен қатар, 25 портативті Type 96 зеңбірегі болды, олар әдетте ангар қабырғаларына ілінетін, ал ұшақ кеткеннен кейін палубада ұшақты ұстап тұратын металл бекіткіштеріне орнатылатын. Тайхода екі Type 94 үш оспен тұрақтандырылған отты басқару директоры болды, біреуі аралдың алдындағы ұшу палубасына, ал екіншісі кеменің ортасында, ұшу палубасы деңгейінен төмен орналасқан. Бұл директорлар зеңбірек мұнараларын басқарды және электрогидравликалық қуатпен жұмыс істеді. Үштік орналасқан зеңбіректерді жеті Type 95 отты басқару құрылғысы басқарды, олардың әрқайсысы екі немесе үш зеңбіректің атысын бағыттай алатын.
In addition, Taihō carried 17 triple mount anti aircraft cannons (51 barrels total). Sixteen of these were mounted on sponsons just below flight deck level: eight to port, six to starboard and two at the stern. The 17th unit was positioned on the flight deck, just ahead of the island. The triple mounts were electrically powered (though manual operation was possible) and normally required a crew of nine. They had a practical firing rate of 110–120 rounds per minute and a maximum effective range of The Type 96 cannon was the Japanese Navy's standard small caliber anti aircraft weapon from 1936 through the end of the war in 1945 and was an adaptation of a French design. Additionally, there were 25 portable Type 96 guns which were usually hung on hangar walls and after the plane departed were secured on metal fittings which usually held the aircraft on the deck. Taihō had two Type 94 triaxially stabilized fire control directors, one mounted on the flight deck ahead of the island and one amidships on the port side, just below flight deck level. These controlled the gun turrets and were electro hydraulically powered. The triple mount cannons were controlled by seven Type 95 fire control units, each of which could direct the fire of two or three mounts.
Радар
Тайхоның бастапқы жобасында радар орнату мүмкіндігі көзделмеген, себебі 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталғанда Жапон императорлық әскери-теңіз флотында кемелік жер бетін, отты басқаруды немесе әуеде іздеуді қамтамасыз ететін радар болмаған. 1941 жылдың қаңтарында жапондық әскери-теңіз техникалық миссиясы Германияға келгенге дейін, IJN Еуропа елдерінің соғыс мақсатында импульстік радарларды қолданатынын білмеген. Сол жылдың тамызында Әскери-теңіз министрлігі радар әзірлеуді үдету үшін шұғыл жоспар бастады, нәтижесінде (басқаларымен қатар) 21-ші және 13-ші типтегі әуе іздеу радарлары жасалды. 1944 жылы аяқталуға дейін Тайхоға екі 21-ші типті әуе іздеу радарі орнатылды, біреуі әуе шабуылынан қорғау басқару платформасының үстінде, ал екіншісі аралдың артқы бөлігіндегі төменгі көпір палубасында болды. Оған сондай-ақ, көпірдің үстіндегі сигнал мачтасына антеннасы орнатылған 13-ші типті әуе іздеу құрылғысы да орнатылды. 21-ші типтің максималды тиімді қашықтығы , ал 13-ші типтің қашықтығы болды.
Ұшақ
Тайхоның жоспарланған әуе күші оның жобалануы және құрылысы барысында едәуір өзгерді. Бастапқыда, ол 126 ұшақты (олардың 30-ы қосалқыда) тасымалдауға арналған еді. Кейін бұл сан 64-ке дейін азайтылды, содан кейін 78-ге дейін көтеріліп, ақырында 53-ке дейін төмендетілді. Сандардағы келіспеушіліктің бір себебі (Америка Құрама Штаттарымен салыстырғанда) Жапон императорлық теңіз күштерінің ұшақ тасымалдағыштарындағы қанаттардың мүмкіндігінше кішіге жиылуын талап ету болмады (көптеген конструкциялардың қанаттары тек ұштарынан ғана жиылатын, ал Йокосука D4Y Суэйси шомылу бомбалаушысының қанаттары мүлдем жиылмаған). Оның ұшақ сыйымдылығы соғыс кезеңіндегі бұрынғы тәжірибелерге және Тайхоның құрылысы кезінде әлі де дамырылып жатқан, жаңа үлгідегі ұшақтарды тасымалдауы күтілуіне байланысты да өзгерді: 24 Мицубиси A7M2 Реппу "Сам" истребительдері, 25 Айчи B7A2 Рюсей "Грейс" торпедолық шомылу бомбалаушылары және төрт Накадзима C6N1 Сайун "Мирт" барлау ұшақтары. Осы типтердің ешқайсысы қолданысқа енгізілмегендіктен, Тайхо ескі үлгідегі ұшақтармен теңізге шықты. 1944 жылдың 13 маусымына дейін Тайхо 65 ұшақпен жабдықталған: 22 Мицубиси A6M5 Рейзен (Zero) истребительдері, 22 Йокосука D4Y1 Суэйси "Джуди" шомылу бомбалаушылары (олардың төртеуі D4Y1 C барлау типтері), үш Айчи D3A2 "Вал" шомылу бомбалаушылары және 18 Накадзима B6N2 Тензан "Джилл" торпедолық бомбалаушылары. Алайда, 1944 жылдың 19 маусымында, Филиппин теңізіндегі шайқас күні, түрлі себептерге байланысты 9 ұшақ жоғалды және нақты шайқасқа бар болғаны 56 ұшақ қалды.
Филиппин теңізіндегі шайқас
Тайхо 1944 жылдың 7 наурызында ресми түрде қолданысқа берілді. Жапонияның ішкі теңізінде бірнеше апталық сынақтардан өткен соң, ол Сингапурге жөнелтілді. Кейін Тайхо Суматрадан шығып жатқан Лингга Роудс кемежайына көшірілді. Сол жерде ол тәжірибелі авианосецтерге қосылды. Барлық үш кеме жаңа әуе топтарын дайындаумен айналысты, ұшып-қону және қалпына келтіру операцияларын жаттықты және Сингапур әуе алаңдарынан өздерінің ұшақтарымен имитациялық шабуылдардың нысаны болды. 15 сәуірде вице-адмирал Джисабуро Озава ресми түрде өзінің штаб-квартирасын Шокакудан Тайхоға көшірді, кеменің кеңдігіне ие болу үшін. Бірінші мобильді күш көп ұзамай Линггадан шығып, 14 мамырда Борнеодағы Тави Тавиге келді, онда флот Таракан аралының өңделмеген мұнайымен тікелей жанармай құюға және жоспарланған «Кантай Кессен» («шешуші шайқас») операциясы ретінде белгілі операцияны күтуге мүмкіндік алды. Американдық авианосецтердің Мариан аралдарына жасаған шабуылдары Сайпанға шабуылдың жақын екенін көрсеткенде, Жапон Біріккен флоты штабы 11 маусымда A GO операциясын бастады. Тайхо мен Озаваның Бірінші мобильді күшінің қалған бөлігі 13 маусымда Тави Тавиден шығып, Филиппин аралдары арқылы өтіп, Сайпанға жақын жерде жұмыс істейтін американдық авианосецтерге шабуыл жасау үшін бағыт алды. Алты торпедадан төртеуі сәтсіз аяқталды, қалған бесеуінің төртеуі өтпеді. Бірақ алтыншы торпеда нысанына жетті және одан туған жарылыс кеменің оң жағындағы корпусын, аралдың алдында тесіп жіберді. Соққыдан авиациялық отын бактерілері де жарылып, алдыңғы лифт ұшу палубасы мен жоғарғы ангар палубасының арасында қалды. Кеме баудан 1,5 метрге (5 фут) суға батқандықтан, алдыңғы лифт шахтасы теңіз суы, жанармай және авиациялық бензин қоспасымен толтырылды. Тайхо капитаны торпеда соққан жердегі корпустың ішіне судың кіруін баяулату үшін жылдамдықты жартылай түйінге төмендетті. Өрт орын алған жоқ, сондықтан вице-адмирал Озава ұшу палубасының зақымдануын жою тобына ашық лифт шахтасын ағашпен жабуға бұйрық берді, бұл қалыпты ұшу операцияларын қайта бастауға мүмкіндік береді. Сағат 09:20-ға қарай, ағаш ұнтақтары мен үстелдерді пайдаланып, бұл жұмыс аяқталды. Озава одан кейін тағы екі толқын ұшақтарды ұшырды. Тайхо ангарлары толығымен жабық болғандықтан, ластанған ауаны шығарудың және оны таза ауамен алмастырудың жалғыз жолы механикалық желдету болды. No. 1 және No. 2 ангар бөлімдерінің екі жағындағы ауа алмасу қақпалары ашылды және бір кезде кеменің артқы лифті су ағынын арттыру үшін төмендетілді. Бірақ бұл күрт әсер етпеді және әуе операциялары шамамен сағат 12-де қайта басталды, сондықтан ұшақтар ұшу палубасына көтерілген кезде лифт уақыт-уақытпен көтерілуі керек болды. Үмітсіздікке ұшыраған командалар кемедегі иллюминаторлардың әйнегін бұзу үшін балға қолданды. Ол белгілі координаттарда батып кетті.