Кіріспе

Пуэрто-Рико үкіметі – Пуэрто-Рико Комонвелтінің үкіметі, биліктердің бөлінуі принципіне негіделген республикалық үкімет нысаны. Ол АҚШ-тың құзыреті мен егемендігіне бағынады. Пуэрто-Рико Конституциясының 1-бабы үкіметтің және оның саяси билігі мен құқықтарын анықтайды. Пуэрто-Рико үкіметінің өкілеттіктері (Пуэрто-Рико конституциясының болуын қоса алғанда) АҚШ Конгресімен берілген және АҚШ Конституциясымен толық қорғалмайды. Осы себепті Пуэрто-Риконың мемлекет басшысы – АҚШ Президенті. Құрылымдық тұрғыдан үкімет үш тармақтан тұрады: атқарушы, заңнамалық және сот тармағы. Атқарушы билікті қазіргі уақытта Педро Пирлуизи басқарады, ол сонымен қатар үкімет басшысы болып табылады. Заңнамалық тармақ екі палаталы заң шығарушы жиналыстан тұрады, атап айтқанда, Сенат – жоғарғы палата және Өкілдер палатасы – төменгі палата. Губернатор мен заң шығарушылар халықтың тікелей дауысымен төрт жыл сайын сайланады. Сот тармағын қазіргі уақытта Майте Ороноз Родригес басқарады, ол Пуэрто-Рико Жоғарғы Сотының Бас судьясы. Құқықтық жүйе азаматтық және жалпы құқық жүйелерінің қосылған нұсқасы болып табылады. Сот тармағының мүшелері губернатор тарапынан Сенаттың кеңесі мен келісімімен тағайындалады.

Тарих

Пуэрто-Рико 1898 жылғы Париж шарты бойынша Испания-Америка соғысының соңында Испаниядан АҚШ-қа өткен. 1900 жылғы Форкер заңы азаматтық үкіметті құруды қамтамасыз етті. 1917 жылғы Джонс-Шафрот заңы үкіметті қайта ұйымдастырды. АҚШ үкіметі Пуэрто-Рикоға өз конституциясын жазуға рұқсат берді. 1951 жылғы 4 маусымда пуэрто-рикалықтар референдумда конституциялық конвент өткізуге дауыс берді және 1951 жылғы 27 тамызда делегаттар сайланды. Конвент 1952 жылғы 6 ақпанда конституцияны қабылдады, ал Пуэрто-Рико сайлаушылары 1952 жылғы 3 наурыздағы референдумда оны бекітті. АҚШ үкіметі түзетілген нұсқаны бекітті, және 1952 жылғы 10 шілдеде Пуэрто-Рико Конституциялық конвенті қайта жиналып, белгіленген шарттарды мақұлдады. 1952 жылғы 25 шілдеде губернатор Луис Муньос Марин Пуэрто-Рико Конституциясының күшіне енгенін жариялады.

Атқарушы билік

Атқарушы билік мемлекеттік ресурстарды басқарумен қатар, Пуэрто-Рико халқына қажетті барлық мемлекеттік қызметтерді көрсетуге жауапты. Бұл үкіметтегі ең ірі құрылым, сондай-ақ Пуэрто-Рикодағы 150 000-нан астам қызметкерді жұмысқа орналастырған ең ірі жұмыс беруші.

Әкім

Үкімет басшысы – Пуэрто-Риконың губернаторы, ол әр төрт жылда бір рет жалпы сайлауда сайланады. Бұл лауазым сипаты, жауапкершілігі және билігі жағынан АҚШ штатының губернаторына ұқсас. Губернатор лауазымының жалпы жауапкершілігі АҚШ-тағы мемлекеттік хабарламаға тең, ол одақтың жағдайына балама болып табылады. Губернатордың ресми резиденциясы – Ла Форталеза, Батыс жарты шарда үздіксіз қолданылып келе жатқан ең көне атқарушы резиденция. Губернатор агенттік басшыларын, сот және апелляциялық судьяларды, сондай-ақ Жоғарғы Сот судьяларын және мемлекеттік корпорациялар директорларын тағайындауға құқылы, бірақ оларды Сенат және кейбір жағдайларда, Палата бекітуі керек. АҚШ штаты сияқты, губернатор Пуэрто-Рико Ұлттық гвардиясына билік етеді. Пуэрто-Рикода вице-губернатор лауазымы болмаса да, Конституцияның 7 және 8-баптары Пуэрто-Рико Мемлекеттік департаментінің хатшысына губернатор Пуэрто-Рикодан тыс болғанда, уақытша қабілетсіздікке ұшырағанда немесе өзінің міндеттерін орындай алмағанда, сондай-ақ тұрақты бос орын туғанда, губернатордың міндетін атқаруға және қалған мерзімге губернатор болуға берілген өкілеттік береді.

Вице-губернатор

Пуэрто-Рикода вице-губернатор лауазымы жоқ, бірақ оған ұқсас қызметті атқаратын Мемлекеттік хатшы бар. Мемлекеттік хатшы губернатордың орнына келуші және губернатордың міндетін уақытша атқаруға өкілетті. Пуэрто-Рико Конституциясы мен Пуэрто-Рико заңдары Мемлекеттік хатшыдан басталатын үкіметтік мұрагерлік тізбегін белгілейді.

Әкімнің міндетін атқарушы

Пуэрто-Рико Конституциясының IV бабында Мемлекеттік хатшы губернатор қатыса алмайтын жағдайларда оның міндетін атқаруы керек екені белгіленген. Конституция және Пуэрто-Рико заңдары губернатор мен Мемлекеттік хатшы екеуі де қатыса алмайтын ерекше жағдайлар үшін үкіметтік мұрагерлік тізбегін белгілейді.

Кабинет

Пуэрто-Рико Конституциясының IV бабында белгіленгендей, Губернаторға хатшылар көмек көрсетеді, олар бірлесіп Губернатордың кеңесші органы – Хатшылар Кеңесін құрайды, бірақ көбінесе бұл орган Кабинет деп аталады. Кабинет Конституциялық Кабинеттен, Конституциямен бекітілген хатшылардан тұрады, және Оперативтік Кабинеттен, Пуэрто-Риконың конституциялық емес заңдарымен бекітілген немесе Губернатор тағайындаған хатшылардан құралады. Бұл Кабинеттер дербес мемлекеттік органдар болып табылмайды, бірақ транскрипттерде, жазбаларда, ресми құжаттарда және әңгімелерде ыңғайлылық үшін осылай аталады. Кабинет мүшелерінің барлығы Губернатор ұсынады, содан кейін Сенатқа қарапайым көпшілік дауыспен келісім алу үшін жіберіледі. Мақұлданған жағдайда, олар қызметке кірісіп, ант береді. Барлық мүшелерге «Хатшы» атағы беріледі. Кабинет мүшелері Губернатордың қалауы бойынша қызмет етеді, ол оларды (басқа лауазымдарға) кез келген уақытта босата немесе қайта тағайындауға құқылы.

Атқарушы бөлімдер

Заңдарды күнделікті орындау және басқару құқығы губернатор Конституциямен немесе заңмен құрылған 16 атқарушы департаментке беріледі. Бұл департаменттер үкіметтің нақты салаларымен айналысады. Губернатор таңдап, Сенат мақұлдаған (Мемлекеттік хатшы Сенат пен Палатаның растауын қажет етеді) департамент басшылары кеңесшілер кеңесін құрайды, ол әдетте Губернатордың кабинеті деп аталады. Конституция кем дегенде 8 департамент құруды көздейді: Мемлекеттік хатшы, Әділет, Білім, Денсаулық сақтау, Қазынашылық, Еңбек, Ауыл шаруашылығы, Сауда және Қоғамдық жұмыстар департаменттері. Алайда, жылдар өткелі бері халық санының, экономиканың және қоғамдық қажеттіліктердің өсуіне байланысты Пуэрто-Рико үкіметі Конституцияда көрсетілмеген қосымша атқарушы департаменттер құру арқылы атқарушы билікті кеңейтті. Бұл қосымша департаменттер мемлекеттік заңдармен немесе заң шығарушы жиналыстың мақұлдаған "қайта ұйымдастыру жоспарларымен" құрылады. Департамент басшыларына Хатшы атағы беріледі, олардың лауазымы да заңмен белгіленеді. "Кабинет мүшесі" атауы көбінесе бұқаралық ақпарат құралдары мен жұртшылық тарапынан қолданылады, бірақ ол ресми емес деп есептеледі. Барлық кабинет деңгейіндегі хатшылар алдымен губернатор ұсынады және заң шығарушы жиналыс бекітеді. Әр департаменттің арал бойынша халыққа қажетті қызметтерді ұсыну үшін арнайы міндеттері бар бөлімдері, агенттіктері, бюролары, кеңселерi және қызметтері бар.

Мемлекеттік корпорациялар

Пуэрто-Рико азаматтарына электр энергиясы, су, көлік және білім беру сияқты негізгі және қоғамдық қызметтерді ұсыну үшін бірнеше мемлекеттік корпорация құрды. Бұл корпорациялар Комонвелттен тәуелсіз заңды тұлғалар болып табылады, бірақ үкімет олардың акцияларының басым бөлігіне ие. Әр корпорацияны корпорация директорлар кеңесі тағайындайтын атқарушы директор басқарады. Директорларды губернатор ұсынады және штаттық заң шығару жиналысы бекітеді. Мемлекеттік корпорациялар өз кірістерін және шығыстарын дербес өндірсе де, олардың көпшілігі қаржылық қиындықтарға тап болды және үкіметтен "құтқару" деп аталатын қаржылық көмекке үнемі жүгініп, қайта-қайта туындайтын залалдар мен дефициттің орнын толтыруда. Олар заң жүзінде банкроттық жариялай алмайды.

Заң шығарушы билік

Пуэрто-Рико Конституциясының III бабы Пуэрто-Риконың Заң шығарушы Ассамблеясына мемлекеттік биліктің барлық заң шығару өкілеттіктерін береді. Заң шығарушы Ассамблея екі палатадан тұрады: 27 мүшеден тұратын Сенат және 51 мүшеден тұратын Өкілдер палатасы. Палаталардың төрағалары, сәйкесінше, Сенат Төрағасы және Өкілдер палатасының спикері болып табылады. Екі лауазымға да екі палатаның көпшілігімен сайланған әрбір палатаның белсенді мүшесі тағайындалады. Қазіргі басшылар – сенатор Эдуардо Бхатия және өкіл Хайме Перелло Боррас. Ассамблеяның екі палатасына мүшелер әр төрт жыл сайын өткізілетін жалпы сайлауда, губернатор мен 78 муниципалитет әкімдерінің сайлауымен бірге сайланады. Заң шығарушы Ассамблеяның әрбір мүшесі сайлау округін өкілдік етеді, бірақ бірқатар заң шығарушылар бүкіл аралды өкілдік ететін «жалпы тізім» бойынша сайланады. Нақты округтерді өкілдік ететін мүшелерді сол округте тұратын азаматтар сайлайды, ал «жалпы тізім» бойынша сайланған заң шығарушылар барлық арал бойынша жиналған дауыстар арқылы сайланады.

Конституциялық өзгерістер

Соңғы жылдары екі референдум өткізіліп, заң шығарушы жиналыстың құрамын түбегейлі өзгерту үшін конституциялық түзетулер ұсынылды. Әртүрлі ұйымдар заң шығарушы мәжілісті қазіргі екі палаталы жүйеден (Палата және Сенат) – елдің 50 штатының 49-ында қолданылатын жүйеден бір палаталы жүйеге (уникамерализм) ауыстыруды жақтады. Бұл ұсыныстың себебі, жиналыстың мүшелеріне тым көп жалақы төленеді деген халық пікірінің күшеюі және кішігірім жиналыс екі палаталы жиналыспен салыстырғанда аз мемлекеттік шығындармен осы деңгейдегі жұмысты атқара алады деген болжамдарға негізделген. Алайда, 1995 жылғы ресми есепте бұл аргументті басты мақсат деп қарастыруға болмайды, себебі үнемдеу көлемі айтарлықтай емес. Пуэрто-Рикодағы заң шығару шығындары шоғырландырылған мемлекеттік бюджетпен салыстырғанда, жалпы мемлекеттік шығындардың 1%-нан да аз құрайды. Заң шығарушы органның екі палатасында да конституциялық түзетулерді сайлаушыларға ұсыну үшін қажетті үштен екі көпшілік болмағандықтан, 2004 жылы Халықтық демократиялық партияның сол кездегі көпшілігі референдум өткізу туралы заңды бекітті. Бірақ бұл референдум нақты конституциялық түзетуге емес, екі палаталы жүйеден бір палаталы жүйеге ауысудың жалпы идеясына қатысты болды және ол 2005 жылдың 10 шілдесінде өтті. Аралдың сайлаушыларының 25%-дан азы қатысқан референдумда пуэрто-риколықтар бір палаталы заң шығарушы органға 456 267 дауыспен қолдау көрсетті, ал 88 720 адам қарсы дауыс берді (сайлауға қатысу деңгейі сайлаушылардың 22,6%-ын құрады). Шамамен төрт жылдан кейін, жаңа губернатор Луис Фортуньо (Жаңа прогрессивті партиядан немесе Жаңа прогресс партиясынан (NPP)) уникамерализмнен бас тартып, NPP платформасы бір палаталы жүйені жақтамай, керісінше, халыққа екі палаталы заң шығарушы органның құрамын азайтуды ұсынатын конституциялық түзетуді ұсынуды қолдайтынын мәлімдеді. 2012 жылы губернатор Фортуньо ұсынған және екі палатаның үштен екі көпшілігімен мақұлданған заңға сәйкес, Палатаның құрамы 51-ден 39-ға, ал Сенаттың құрамы 27-ден 17-ға дейін азайтылды, яғни жалпы саны шамамен 30%-ға қысқартылды. Алайда, 2012 жылдың 18 тамызында өткен референдумда конституциялық ұсыныс 54%-қа 46% дауыспен жеңіліске ұшырады.

Сот тармағы

Пуэрто-Риконың сот жүйесі Пуэрто-Рико Жоғарғы Соты, Апелляциялық сот және Бірінші сатыдағы соттан – Яғни Жоғарғы соттар мен қалалық соттардан тұрады. Одақтың жоғарғы соты саналатын Жоғарғы Сот өз мәжілістерін Сан-Хуан қаласының Мирамар ауданында өткізеді.

Жергілікті билік

Пуэрто-Рико 78 муниципалитетке бөлінген, олардың әрқайсысын мэр басқарады. Муниципалитеттерде сондай-ақ муниципалдық заң шығару органы бар, ол мэрдің қызметін бақылаумен, қоғамдық отырыстар өткізумен және муниципалдық қаулылар мен ережелерді қабылдаумен айналысады. Мэр мен муниципалдық заң шығарушылардың екеуі де муниципалитет азаматтарымен әр төрт жыл сайын өткізілетін жалпы сайлауда сайланады. АҚШ-тың көптеген қалаларынан, кенттерінен және штаттарынан өзгеше, Пуэрто-Рикода жергілікті немесе штаттық шерифтер жоқ; шерифтің міндеттерін Пуэрто-Рико Ұлттық қауіпсіздік маршалының кеңсесі атқарады. Көптеген муниципалитеттер муниципалдық полиция бөлімдерін құрған, алайда құқық қорғау қызметінің басым бөлігі Пуэрто-Рико полициясы (PPR) арқылы жүзеге асырылады.

Мемлекеттік қаржы

Пуэрто-Риконың орталық үкіметі, барлық үш билік саласын қамтиды, бірақ мемлекеттік корпорациялар мен муниципалитеттерді қамтымайды, жылдық жалпы бюджеті кірістер мен шығыстар бойынша қазіргі уақытта 8,5 миллиардтан 9 миллиард долларға дейін жетеді. Үкімет сонымен қатар АҚШ-тан жылына 4,2 миллиард доллардан астам субсидиялар мен федералдық көмек алады. Бұл соманың маңызды бөлігі халықтың әл-ауқатын арттыруға, соның ішінде білім беру бағдарламаларын (мысалы, Head Start), субсидияланған тұрғын үй бағдарламаларын (мысалы, 8-бөлім және мемлекеттік тұрғын үй жобалары) және Пуэрто-Рико үшін тамақ жәрдемақы бағдарламасын қаржыландыруға бағытталған. Мемлекеттік корпорациялар ұсынатын қызметтері үшін азаматтардан алымдар жинау арқылы шамамен 6,3 миллиард долларлық жалпы кіріс түйіндейді. Ең ірі мемлекеттік корпорация – Пуэрто-Рико электр энергетикасы басқармасы (PREPA) осы кірістің жартысына жуығын (3 миллиард доллар) өндіреді. Дегенмен, мемлекеттік корпорациялардың біріктірілген шығындары шамамен 10,6 миллиард долларды құрайды, бұл орталық үкіметтен айтарлықтай субсидияларды талап етеді. 2005 жылы орталық үкімет 2,6 миллиард доллардан астам субсидия берді, ал қалған шығындар пайыздық төлемдер мен инвестициялық табыстар есебінен қаржыландырылды. Үкіметтің барлық үш саласын, сондай-ақ барлық мемлекеттік корпорациялар мен муниципалитеттерді ескергенде, Пуэрто-Рико үкіметінің жылдық шығындары 28 миллиард доллардан асып түсуі мүмкін.

Орталық мемлекеттік кірістер

Орталық үкіметтің басты кіріс көзі – жеке азаматтар мен жеке компаниялардан алынатын табыс салығы, ол шамамен 5,5 миллиард долларға жетеді.

Сату және пайдалану салығы

2006 жылдың 15 қарашасында үкімет импортқа салынатын 6,6% акциздік салықты жойды (сигареттерге, алкогольдік ішімдіктерге және автомобильдерге салынатын салықтар күшінде қалады) және оны 5,5% аралдық Сату және пайдалану салығымен, сондай-ақ 1,5% муниципалдық сату салығымен, барлығы 7% құрайтын Пуэрто-Рико салық реформасымен алмастырды. Бұл өзгеріс, бірнеше жыл бойы бақылаусыз және түзетілмеген үкімет шығындары мен бюджет тапшылығының салдарынан болды. Бірнеше кредиттік агенттіктер үкімет проблеманы түзетпесе, оның шығарған барлық жалпы міндеттеме облигацияларын төмендететіні туралы үкімет шенеуніктерін ескерткен соң бұл өзгеріс жасалды. Жағдай 2006 жылғы Пуэрто-Рико бюджеттік дағдарысы деп аталған оқиғалар кезінде үкіметтің атқарушы тармағының ішінара жабылуымен шешілді. Отыз үш (33) агенттік жабылып, 95 762 қызметкер жалақысыз үйлеріне жіберілді. Екі басты саяси партия арасындағы пікір таласынан кейін, жаңа сату салығы 2006 жылдың 10 мамырында импорттағы акциздік салықтың орнына бекітіліп, бюджеттік дағдарыс аяқталды. Басқа да маңызды шығындарға мемлекеттік тұрғын үй және әлеуметтік көмек ($3,4 миллиард немесе 19%), қоғамдық қауіпсіздік ($2,5 миллиард немесе 14%) және денсаулық сақтау ($2,3 миллиард немесе 13%) кіреді. Экономистер үкіметтің қаржылық саясатын сынады, соңғы он жылда шығындар мен қарыз деңгейі айтарлықтай өсті, ал экономика өте баяу қарқынмен дамыды. 2000 мен 2006 жылдар аралығында Пуэрто-Риконың ЖІӨ-сі 5,37%-ға өсті, ал мемлекеттік қарызының ЖІӨ-ге қатынасы 18%-ға өсті. Бұл, АҚШ-тың орташа көрсеткішінен екі еседен астам. 2015 жылдан бері, мемлекет облигациялар сияқты көптеген қарыздар бойынша төлемдерді тоқтатып келді. Қарыз төлемдері жақын болғандықтан, губернатор үкіметтің жұмысын тоқтату және басқарылатын денсаулық сақтау жүйесін қаржыландыру мүмкін болмауы қаупіне тап болды. Қазыналық хаттар және Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлері Конгреске жолдаған хатында: "Егер сәуірге дейін шаралар қабылданбаса, Пуэрто-Риконың 2018 қаржы жылында басқарылатын денсаулық сақтау ұйымдарымен келісімшарттарды орындау қабілетіне қауіп төнеді, соның салдарынан 2017 жылдың 1 шілдесінен бастап Пуэрто-Рикода тұратын 900 000-ға жуық кедей АҚШ азаматының денсаулық сақтауына қауіп туындайды" делінген. Сондай-ақ, "Конгресс республикашылдар мен демократтар ұсынған, Пуэрто-Риконың денсаулық сақтау қаржыландыру құрылымын түзетуге және тұрақты экономикалық өсуді ынталандыруға бағытталған шараларды қабылдауы керек" деді. PROMESA аясында банкроттыққа ұқсас процестен аулақтау үшін Пуэрто-Рико үшін қайта құру келісімдеріне қол жеткізу маңызды. Штат мәртебесі қаржылық дағдарысты шешу құралы ретінде пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол банкроттыққа және тиісті қорғауға мүмкіндік береді. Пуэрто-Риконың 2020 жылғы мәртебе туралы референдумында сайлаушылардың көпшілігі Пуэрто-Риконың штатқа айналуын қолдады. Алайда, референдум міндетті емес болды және референдумнан кейін федералдық деңгейде аз шаралар қабылданды. Үкіметтік даму банкінің мәліметінше, штат мәртебесі қарыз дағдарысын шешудің жалғыз жолы болуы мүмкін. Конгресс 9-тарау бойынша қорғауға рұқсат беру үшін дауыс бере алады, бірақ 2015 жылдың соңында Палатада бұл ұсынысқа қолдау өте аз болды. Штат мәртебесінің басқа да артықшылықтарына мүгедектік бойынша жәрдемақының және Medicaid қаржысының ұлғаюы, Президент сайлауында дауыс беру құқығы және жоғары (федералды) ең төменгі жалақы кіреді.