Кіріспе

Ежелгі Грекияда метик (Ежелгі грекше: μέτοικος, métoikos: μετά, metá – өзгеріс, және οἶκος, oîkos – ‘тұрғын үй’) – Афина және басқа да қалаларда тұратын, бірақ басқа полистің азаматы болған адам. Олардың мәртебесі қазіргі заманғы тұрақты тұру құқығына ұқсас болды, саяси құқықтары болмаса да, белгісіз мерзімге тұруға рұқсат етілді.

Шығу тегі

Афинаға шетелдік көші-қон тарихы архаикалық кезеңге дейін жетеді. Солон өз қаласына кәсіптік шеберлікпен айналысу үшін көшіп келген шетелдіктерге афиналық азаматтық ұсынған деген әңгіме бар. Дегенмен, Солон заманында метик мәртебесі болған жоқ. Ғалымдар метик мәртебесінің қалыптасуын 508 жылғы Клистен реформаларымен байланыстырады. "Метоикос" сөзі алғаш рет Эсхилдің б.з.д. 472 жылы сахнаға қойылған "Персиялықтар" пьесасында қолданылған. Ал Уотсон метик мәртебесінің құқықтық жағдайы б.з.д. 451 жылға дейін дамымағанын, бұл Периклдің азаматтық заңын қабылдаған жылы болғанын айтады.

Классикалық Афинадағы метика

Б.з.д. 431 жылы Пелопоннес соғысының басында Аттика халқының бір бағалауы еркек метиктер саны ~ 25 000-ды, шамамен жалпы санының үштен бірін құрады. Метиктердің көпшілігі Афинаға жақын маңдағы қалалардан экономикалық мүмкіндіктер іздеп немесе қуғын-сүргіннен қашып келген болуы мүмкін, бірақ Фракия мен Лидия сияқты грек емес жерлерден келген иммигранттар туралы деректер бар. Басқа грек қалаларында (полейстерде) шетелдік тұрғындар аз болды, бірақ космополиттік Коринфтен басқа, олардың заңды мәртебесін білмейміз. Спарта мен Критте, әдетте, бірнеше ерекшеліктермен, шетелдіктерге тұруға рұқсат етілмеген (Ксенилазия). Сонымен қатар, тирандар мен патшалардың сотына қоныс аударушылар туралы хабарлар бар. Осы асқынуларға байланысты метик деген заң терминінің классикалық Афинамен тығыз байланысы бар. Грекияның ең ірі қаласы Афинада олардың саны еркін тұрғындардың жартысына жуығын құрады. Бұл мәртебе екі негізгі топқа қатысты: иммигранттар мен бұрынғы құлдар. Құлдар әрқашан шетелдік болғандықтан, оларды еріксіз көшіп келушілер деп қарастыруға болады, олар грек тілінде сөйлейтін аймақтардан ғана шығарылған, ал еркін метиктер әдетте грек тегінен болған. Олардың көбісі грек әлемінің шалғай аймақтарынан емес, материктік Грекиядан келген. Метиктер ең алдымен экономикалық емес, мәдени шектеулерге байланысты төмен әлеуметтік мәртебеге ие болды. Кейбіреулері кедей қолөнершілер, құл болғандар болса, басқалары қаладағы ең бай адамдар еді. Азаматтық мұрагерлікпен байланысты болғандықтан, туылған жерімен байланысты емес, метик иммигрант немесе оның ұрпағы болуы мүмкін. Отбасының қанша ұрпағы қалада өмір сүргеніне қарамастан, метиктер қала оларға сый ретінде азаматтықты беруді таңдамаса, азамат бола алмады. Бұл өте сирек жасалатын. Мәдени тұрғыдан алғанда, мұндай тұрғындар мүлдем "жергілікті" және азаматтардан ажыратылмайды. Олардың саяси қоғамда ешқандай рөлі болмаған, бірақ қаланың әлеуметтік және экономикалық өміріне толықтай кіріктірілуі мүмкін. Платонның "Республика" атты шығармасының алғашқы көрінісінде диалог метик үйінде өтеді. Метиктер әдетте азаматтардың артықшылықтарысыз азаматтардың ауыртпалықтарын бөлісті. Азаматтар сияқты олар да әскери қызмет атқаруға мәжбүр болды және егер олар жеткілікті бай болса, онда олар ерекше салықтық жарналарға (eisphora) және салықтық қызметтерге ("литургиялар", мысалы, соғыс кемесін төлеу немесе қайғылы хорды қаржыландыру) бай афинялықтар қосқан. Афинада азаматтық жұмыс істейтін адамдар үшін маңызды болуы мүмкін көптеген мемлекеттік төлемдерге, мысалы, төрешілер мен жиналыстар ақысына құқығы бар. Төтенше жағдайлар кезінде қала тұрғындарына азық-түлік үлестіруге мүмкіндік алды. Бұл құқықтардың ешқайсысы метиктерге қол жетімді емес еді. Олар арнайы бостандық алғаннан кейін ғана Аттикада жылжымайтын мүлікке ие бола алды. Олар күміс кен орындарында жұмыс істеу үшін мемлекетпен келісімшартқа қол қоя алмады, өйткені жер астындағы байлық саяси қауымға тиесілі деп саналды. Метиктер метоикион деп аталатын салыққа жатады, ол метиктер ерлер мен олардың үй шаруашылығы үшін жылына он екі драхма, ал тәуелсіз метиктер әйелдері үшін алты драхма болып есептеледі. Метоикионнан басқа, агорада тауарлар, соның ішінде метиктер сататын афиналық еместер, ксеника деп аталатын тағы бір салыққа міндетті болған көрінеді. Метиктерге жиналысқа кіруге тыйым салынса да, олар сотқа азаматтар сияқты кіре алды. Олар басқаларды да, өздерін де айыптай алады. Афинаға көптеген көшіп келушілер бизнеспен айналысып, афиналық экономика үшін маңызды болды. Егер олар коммерциялық дауларды заң бойынша қарастыра алмаса, бұл өте ауыр кедергі болар еді. Сонымен бірге олар мұнда азаматтармен бірдей құқыққа ие болған жоқ. Азаматтардан айырмашылығы, метиктерді сот арқылы азаптау мүмкін болды және оларды өлтірген үшін жазалар азаматты өлтірген үшін жазалар сияқты ауыр емес еді. Метиктер де әр түрлі қылмыстар үшін құлдыққа түскен. Бұл олардың мәртебелік міндеттемелерін орындамауы, мысалы, metoikon салықын төлемеуі немесе азамат қамқоршысын ұсынбауы, немесе азаматтармен некеге тұру немесе азаматтар ретінде мәлімдеу сияқты азаматтар денесі "зарарланған" болуы мүмкін. Шетелдік адам Афинада қанша уақыт тұрып, метик болып есептелмеуі мүмкін екені белгісіз. Кейбір грек қалаларында бұл мерзім бір айға созылатын, ал Афинада да солай болған болуы мүмкін. Бұл жердегі барлық метиктер өздерінің тұратын жері бойынша демеде тіркелуі керек еді. Олар өздеріне қамқоршы немесе қорғаушы (prostates, сөздік мағынасы бойынша "атынан тұратын") азаматты таңдауға тиіс болды. Афинялықтар осы соңғы талапты өте қатысты қабылдады. Қамқоршысы жоқ метикке арнайы қудалау жасауға болады. Егер сотта айыпталса, оның мүлігі тәркіленіп, өзі құл ретінде сатылатын еді. Босатылған құл үшін қамқоршы автоматты түрде оның бұрынғы иесі болар еді. Бұл шара метиктен қосымша міндеттерді талап етті, бірақ экс-құл метиктің баласы еркін туған метик сияқты мәртебеге ие болды. Азаматтық метиктерге өте сирек берілетін. Көбінесе оларға ерекше "тең құқықтар" (isoteleia) мәртебесі берілетін, олардың артық міндеттерінен босатылатын. Метиктер, мәртебесіне қарамастан, көптеген діни рәсімдерге қатыса алатын; тек бірнешеуі ғана азаматтарға арналған. Метик пен азамат арасындағы мәртебелік айырмалық әрқашан анық болмады. Көшеде азаматтан, метиктен немесе құлдан айыратын физикалық белгілер болған жоқ. Кейде адамның қол жеткізген нақты мәртебесі даулы мәселе болып қалатын. Азаматтардың жергілікті тізілімдері сақталса да, егер азаматтыққа деген талабы күдік тудырса, көршілердің және қауымдастықтың куәлігі шешуші болды. (Лисийдің 23-ші сөйлеуінде соттағы сөз, метик екені болжамдалған адам азамат екенін мәлімдейді, бірақ тергеу нәтижесінде – ресми жазбаларды қарастырудың орнына, ірімшік базарында сұрақтар қою арқылы – ол қашқан құл болуы мүмкін екені анықталады, сондықтан қарсы тарап оның есебін растайды.) Отбасысы Афинада ұрпақтар бойы тұрған метиктер азаматтар сияқты өмір сүруге тырысуға құмар болды. Бірнеше рет азаматтар тізімінен тазарту жүргізілді, нәтижесінде азаматтар ретінде өмір сүрген адамдар метиктерге айналды. Типик афиналық дәстүр бойынша, осылай төмендетілген адам сотта шағымдануға құқылы болды. Бірақ егер сот қуылған азаматтың шындығында метик екенін шешсе, ол тағы бір сатыға төмендеп, құл ретінде сатылатын еді. Метиктердің мәртебесін зерткенде, олардың қысымға ұшыраған азшылық екенін түсіну оңай. Бірақ көбінесе грек және еркін туғандар Афинаға келуді таңдады, үлкен, динамикалық, космополиттік қаланың өркендеуіне және туған жерлерінде қол жеткізе алмайтын мүмкіндіктерге тартылды. Метиктер өздерінің туған қалаларының азаматтары болып қала берді, бұл Афина сияқты, ежегі грек қалаларына тән, азаматтықтың шектеулі және ата-текті көзқарасын ұстанды. Афинаның үлкен азамат емес қауымдастығы экс-құл метиктердің басқа консервативті және біртекті қалаларда мүмкін емес жолмен сіңірілуіне мүмкіндік берді. Әскери қызметке қатысу, салық төлеу (байлар үшін афинялықтардың мақтаныш пен көрсетуі) және культ оларға қалаға қатысқандықтарын және олардың қала үшін құнды екенін сезіндірген болуы керек. Бірақ афинялықтар метиктерді есімдерімен және тұратын жерімен атағанмен (азаматтар үшін қолданылатын демократиялық схема), еркін туған метиктер өлімге жеткенде, олардың қалаларынан келгенін және әлі де сол қалалардың азаматтары екенін атағанды жөн көреді.

Салдары

Метик термині б.з.д. IV ғасырда өз ерекше құқықтық мәртебесін жоғалта бастады, осы кезде метиктер қорғаншысыз (патронсыз) сотта іс жүргізуге рұхсат алды, ал бұл мәртебе эллинистік Афинада азаматтық сатып алу жиі болғанда толық аяқталды. Димитрий Фалерейдің шамамен б.з.д. 317 жылғы санағы 21 000 азамат, 10 000 метик және 400 000 құл туралы мәліметтерді көрсетті (Афиней, vi. 272 Б). Грек-рим әлемінде полис аумағында тұратын еркін адамдар (азамат еместер) пароиктер (паррихия этимологиясын қараңыз) деп аталды, ал Кіші Азияда – катойктер.

Қазіргі француз тілінде

Француз тілінде "метек" сөзі Францияға көшіп келгендерге қатысты ксенофобиялық термин ретінде қайта қолданыла бастады. Бұл мағынаны 19 ғасырдың соңында ұлтшыл жазушы Шарль Мауррас кеңінен танымал етті, ол "метектерді" протестанттар, яһудилер және масондармен бірге сатқын "Анти-Францияның" төрт негізгі құрамының бірі деп көрсетті. Бұл жағымсыз мағына француз тілінде бүгінге дейін сақталып келеді, сонымен қатар иммигранттардан тараған француз азаматтары оны белгілі бір дәрежеде өздеріне қайтарып алды. 1969 жылы грек-француз әншісі Жорж Мустаки "Le Métèque" әнін жазды, кейіннен оны иммигранттар ұрпағынан шыққан бірнеше әртістер орындады.