Кіріспе

Австралияның паналау саясаты 2001 жылдан бастап. Тынық мұхиты шешімі – Австралия үкіметінің паналау іздеушілерді Тынық мұхитындағы арал мемлекеттеріндегі ұстау орталықтарына тасымалдау саясатына берілген атау, оларға Австралия материгіне қонуға рұқсат бермейді. Алғаш рет 2001 жылдан 2007 жылға дейін іске асырылған бұл саясат сол кездегі Коалиция және Еңбек оппозициясының екіжақты қолдауын алды. Тынық мұхиты шешімінің үш негізгі стратегиясы болды: мыңдаған аралдар Австралияның көші-қон аймағынан және Австралия аумағынан шығарылды; Австралия Қорғаныс күштері паналау іздеушілерді (SIEV) тасымалдайтын кемелерді тоқтату үшін Relex операциясын бастады; паналау іздеушілер Науру және Папуа-Жаңа Гвинеядағы Манус аралындағы ұстау орталықтарына жіберілді, олардың босқын мәртебесі осы жерде анықталды. Бұл саясатты іске асыруға бірқатар заңдар мүмкіндік берді. Бұл саясат Говард үкіметі тарапынан 2001 жылдың тамызында «Tampa» оқиғасына және «Балалар теңізге шығарылған» оқиғасына жауап ретінде әзірленді және 24 қарашадағы 2001 жылғы федералды сайлаудан бұрын иммиграция министрі Филип Рудок 28 қыркүйекте қолданысқа енгізді. 2008 жылы Еңбек партиясының сайлауда жеңісінен кейін бірінші Радд үкіметі бұл саясатты көбінесе тоқтатып, иммиграция және азаматтық министрі Крис Эванс оны «цинизмге толы, қымбат және нәтижесіз әрекет» деп сипаттады. 2012 жылдың тамызында Гиллард үкіметі (Еңбек партиясы) ұқсас саясатты енгізіп, Науру және Манус ұстау орталықтарын қайта ашты. 2013 жылдың 19 шілдесінде қайтадан премьер-министр болып сайланған Кевин Радд өзінің екінші, бірақ қысқа мерзімді қызметінің барысында «визасыз кемемен келген паналау іздеушілер Австралияда ешқашан қоныстанбайды» деп мәлімдеді, сондай-ақ Австралия мен Папуа-Жаңа Гвинея арасындағы аймақтық қоныс теңгерім туралы келісімге келді, бұл келісім «PNG шешімі» деп белгілі болды және Австралия резиденті болу мүмкіндігі жоқ Манус аралындағы міндетті ұстауға барлық «рұқсатсыз теңіз арқылы келгендерді» бағытталды. 2013 жылғы федералды сайлауда Коалиция жеңіске жеткеннен кейін «Суверендік шекаралар» операциясы Тынық мұхиты шешімінің орнын басты. Ол 2013 жылдың 18 қыркүйегінде жаңа Эбботт үкіметінің басшылығымен басталды. 2019 жылдың 31 наурызында «Суверендік шекаралар» операциясы Наурудағы ұстау орталығында ешкімнің ұсталмағанын, ал Манус орталығы 2017 жылдың 31 қазанында ресми түрде жабылғанын хабарлады. Алайда, 2019 жылдың 30 қыркүйегінде ПНГ мен Науруда әлі де паналау іздеп жүргендердің саны 562 болды (жеке сандар жарияланбады), олар баламалы тұрғын үйлерде орналастырылды.

Қолданылу (2001-2007)

Австралия үкіметі 2001 жылғы 27 қыркүйекте заң қабылдады, онда 1958 жылғы Комонвелл көші-қон заңына түзетулер енгізілді. Атап айтқанда, 1958 жылғы заңға енгізілген жаңа түзету «теңіз арқылы келген адамдарды» «белгіленген елдерге» алып кетуге мүмкіндік берді, ал Науру мен Папуа-Жаңа Гвинея заң бойынша «белгіленген елдер» мәртебесіне ие болды. Бұл заңнаманы іске асыру заң қабылданғаннан кейін бірден немесе жақын арада (кем дегенде бір жыл ішінде) «Тынық мұхиты шешімі» деп аталды. 2001 жылғы 28 қазанда премьер-министр Джон Говард өзінің 2001 жылғы сайлау кампаниясының саясатын таныстырғанда: «Бұл елге кім және қандай жағдайда келетінін біз шешеміз» деді, бұл саясатқа қолдау көрсету мақсатында айтылды. Пана іздеушілер Индонезиядан теңіз арқылы келе жатқанда ұсталды және Австралияның әскери кемелерімен басқа жерге жеткізілді. Рождество аралында, Папуа-Жаңа Гвинеядағы Манус аралында және Науру аралында уақытша ұстау орталықтары құрылды. Кейбіреулері Жаңа Зеландияда да қарастырылды. Пана іздеушілердің көп бөлігі Ауғанстаннан (көбінесе хазара ұлтынан), Ирактан, Ираннан, Қытайдан және Вьетнамнан келді. Саясат тоқтатылар алдында Науруда ұсталған соңғы пана іздеушілер Шри-Ланка мен Мьянмадан келді. Саясат іске асырылғаннан кейін 2001 жылы 5516 адамнан 2002 жылы бір адамға дейін келушілер саны азайды және 2008 жылға дейін жыл сайын 150-ден аспады. Ауғанстанда Талибан биліктен кеткені бұл азаюға әсер еткен болуы мүмкін, себебі 2002 жылдан бері шамамен алты миллион ауғанстандық Ауғанстанға оралды, бұл сол кездегі ел халқының төрттен бірін құрады. 2001-2002 жылдары «Релекс» операциясы кезінде Әскери-теңіз күштері ұстаған күдікті заңсыз кіру кемелерінің (SIEV) он екі кемесінің төртеуі Индонезия суларына қайтарылды, саясатты күшпен жүзеге асыруға 10 рет әрекет жасалды, бұл қауіпсіздік бағалауларына негізделді. Индонезияға қайтарылғаннан кейін жағаға жүзуге тырысқан үш адамның суға батып кеткені хабарланды. 2003 жылдың қарашасында 53 жолаушысы бар кеме ұсталды, ал 2004 жылдың наурыз айында кеден қызметкерлері Ашмор аралдарында 15 адамды ұстағаннан кейін кемені қайтарды. 2005-2008 жылдардағы операциялар туралы мәліметтер аз. «Резолют» операциясы 2006 жылдың шілдесінде Австралияның Кедендік және шекараны қорғау қызметі мен Австралия қорғаныс күштерінің бірлескен күштермен басталды. «Тынық мұхиты шешімі» кезеңінде материктегі уақытша ұстау орталықтары Бакстер, Вумера және Кертинде жабылды. «Тынық мұхиты шешімі» кезеңінде кемемен келушілердің саны төмен деңгейде сақталды, бірақ саясат жойылғаннан кейін 2012 жылы ең жоғары көрсеткішке жеткені хабарланды, әлем бойынша пана сұранысының саны тарихи көрсеткіштерге қарағанда төмен болды. Бұл келулер Индонезиядағы жаңа босқындар санының артуымен бірге жүрді: 2008 жылы 385, 2009 жылы 3230, 2010 жылы 3905, 2011 жылы 4052, 2012 жылы 7218 және 2013 жылы 8332. Қиын босқындар саясаты мен Австралияға қайықпен пана іздеу әрекеттерінің азаюы арасындағы байланысты БҰҰ-ның босқындар жөніндегі басқармасы (UNHCR) растады: 2014 жылдың сәуірінде UNHCR Индонезиядағы өкілі Мануэл Жордао: «Индонезиядан қайықпен Австралияға жету мүмкіндігінің қазірге таңдағы перспективасы жоқ екені хабарланды, бұл жағдай Индонезиядағы және Ауғанстан, Иран, Пәкістан және Мьянма сияқты елдердегі контрабандистерге және пана іздеушілерге жеткен сияқты» деді. 2013 жылы күніне 100 адам тіркелген болса, қазір аптасына 100 адам тіркеледі». «Тынық мұхиты шешімі» арқылы нақты босқындар ретінде танылған пана іздеушілердің саны құрлықтағы процестерге қарағанда төмен болды. Пана іздеушілердің 68 пайызы нақты босқындар деп танылды, ал Науруға жіберілген пана іздеушілердің 40 пайызынан азы Австралияда қоныстанды. 2006 жылғы Австралияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының баяндамасында сол кезде Науруға жіберілген 1509 пана іздеушінің 586-сына Австралияда (39%), 360-ына Жаңа Зеландияда (24%), 19-ына Швецияда (1,2%), 10-ына Канадада (<1%) және 4-іне Норвегияда (<1%) орналастырылғаны көрсетілді. Жалпы 482 пана іздеуші (32%) нақты босқын емес деп танылып, елдеріне қайтарылды. 2001-2007 жылдар аралығында «Тынық мұхиты шешімінің» құны кем дегенде Халықаралық Әмнести, босқындар құқығын қорғаушы топтар және басқа да үкіметтік емес ұйымдар Австралия өзінің халықаралық міндеттемелерін орындай алмай отырғанын айтты. Саясаттың импровизациялық сипаты сынға алынды, себебі ол адамдарды нысандар дайын болғанға дейін Манус аралы мен Науруға көшірді. Сонымен қатар, электр қуаты мен таза судың үзіліссіз болуы, медициналық мекемелердің нашар болуы және босқын мәртебесін алудың кепілісіз осындай жағдайларда ұстаудың адам психикасына тигізетін зияны да қатты сынға алынды.

Күші жойылды

2007 жылғы парламент сайлауына қатысты науқан кезінде Австралияның Еңбек партиясының жетекшісі Кевин Радд, Хауард үкіметінің қайықтарды Индонезияға қайтару саясатын және уақытша қорғау визаларын беруді жалғастыратынын уәделеді. Кевин Раддтың 2007 жылғы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін, Тынық мұхиты шешімі тоқтатылып, Наурудағы өңдеу орталығы 2008 жылдың ақпан айында жабылды, бұл қадам БҰҰ-ның Босқындар агенттігі тарапынан құпталады. Соңғы ұсталғандар Манус аралынан 2004 жылы, ал Наурудан 2008 жылдың ақпанында шығып кетті. Науру Республикасы Австралиядан қажетті көмектің тоқтатылуынан алаңдады. Оппозицияның иммиграция жөніндегі өкілі Крис Эллисон бұл жабылу адам контрабандашыларына Австралияның шекараны қорғау жөніндегі күшін әлсіретіп жатқанын көрсетуі мүмкін деді.

Қайта іске асыру (2007 жылдан кейін)

Австралия үкіметі 2008 жылдың соңында Рождество аралындағы иммиграциялық қабылдау және өңдеу орталығын ашты, және содан бері ондағы инфрақұрылым мен жатақханаларды кеңейтті. 2012–2013 қаржы жылында Австралия үкіметі айына 450 адамды өңдеуге қатысты шығындарды жабу үшін 1,1 миллиард доллар бөлді. 2007 жылдан 2010 жылға дейін қайықпен келген пана іздеушілердің саны күрт өсті – 2007 жылы 148 адамнан 2010 жылы 6555 адамға дейін. Бұл 2010 жылға дейін Кевин Раддтың беделінің төмендеуіне әсер етті, ол Австралия Еңбек партиясының басшылығына Джулия Гиллард сайланғаннан кейін отставкаға кетті. Ол кезде Радд: «Бұл партия мен үкімет пана іздеушілер мәселесінде оңға қарай бұрылмайды» деді. 2010 жылдың шілдесінде Гиллард «аймақтық өңдеу орталықтарын» пайдалануды қолдады. 2010 жылдың желтоқсанында Рождество аралынан жақын маңайда пана іздеушілерді тасыған қайық сүңгіп, 48 адам қаза тапқаннан кейін Квинсленд премьер-министрі және Еңбек партиясының ұлттық президенті Анна Блай үкіметтің пана іздеушілерге қатысты саясатын толық қайта қарауға шақырды. 2011 жылдың мамырында Гиллард үкіметі Малайзиядағы ұзақ жылдар бойы танылған нағыз босқындармен пана іздеушілерді «ауыстыру» келісімі арқылы қайықпен келген пана іздеушілер мәселесін шешу жоспарларын жариялады. Босқындармен жұмыс жасайтын адвокаттар жоғары сотқа бұл келісімді жою туралы өтініш білдіріп, иммиграция министрінің пана іздеушілерді оларды қорғауға заңдық міндеттемесі жоқ елге жіберуге құқығы жоқ деп мәлімдеді. Австралия үкіметінен Наурудағы ұстау орталықтарын қайта ашу арқылы Тынық мұхиты шешімін қайта жаңартуға шақырулар болды. Бұл шақырулардың көп бөлігі бұрынғы саясатты ашық сынаған адамдардан түсті. 2005 жылы бұл орталықты жабуды талап еткен босқындар жөніндегі адвокат Марион Ле «Еңбек партиясының осы мәселені шешу үшін Науруды қайта ашу уақыты келді» деді, ал адам құқықтары жөніндегі адвокат Джулиан Бернсайд бұған келіспесе де, «Науру жағдайы, әрине, жаман емес, бірақ екеуі де қабылдауға болмайтын жағдай» деп мойындады. Бұл пікірді тәуелсіз депутат Эндрю Уилки де қолдады, ол бірнеше күн бұрын бұрынғы келісімге оралуды тікелей талап етпесе де, «Джон Ховардтың Тынық мұхиты шешімі жақсырақ болды» деп атап өтті. Малайзиялық адамдарды алмастыру келісімі жоғары сотта заңсыз деп танылды. 2010 жылғы Австралиядағы федералды сайлау кампаниясы кезінде Либералдық партияның басшысы Тони Эбботт Науру президенті Маркус Стивенмен кездесіп, егер ол премьер-министр болса, Тынық мұхиты шешімін қайта жаңартуға коалицияның бейілділігін көрсетпекші екенін айтты. Премьер-министр Джулия Гиллард 2010 жылдың 6 шілдесінде Шығыс Тиморда пана іздеушілерге арналған аймақтық өңдеу орталығын құру бойынша келіссөздер жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. 2012 жылдың тамызында үкімет тағайындаған сарапшылар тобы (Хьюстон есебі) қазіргі саясатқа бірқатар өзгерістер енгізуді ұсынды, соның ішінде қайықпен келген адамдар мен теңіздегі өлім-жітімнің артуынан кейін Тынық мұхиты шешімін қайта енгізуді ұсынды. Олар 22 ұсыным берді, соның ішінде Манус аралы мен Наурудағы иммиграциялық ұстау орындарын дереу қайта ашуды ұсынды, үкімет бұл ұсынымды екі партиялық қолдаумен жүзеге асырды. Бұл шара Науру үшін төрт жылға 2 миллиард долларға, ал Папуа-Жаңа Гвинея үшін 900 миллион долларға бағаланды. Бұл туралы заң жобасы 2012 жылдың 16 тамызында қабылданды. Австралияға қайықпен келген пана іздеушілер енді олардың босқын мәртебесіне қатысты талаптары қарастырылып жатқанда, Тынық мұхитының шалғайдағы аралдарына бекітілген мерзімге жіберіледі. Халықаралық амнистия ұйымы Наурудағы ұстау орталығының жағдайын осы кезде «өте нашар» деп сипаттады. Үкімет 2012 жылдың 21 қарашасында көпірлік визалармен құрлықтағы өңдеуді қайта бастайтынын жариялады. 2012 жылдың 21 қарашасында иммиграция министрі Крис Боуэн Тасманиядағы Понтвилл ұстау орталығын қайта ашу туралы хабарлады. 2013 жылдың 19 шілдесінде ПНГ премьер-министрі Питер О'Нилл мен Австралия премьер-министрі Кевин Радд бірлескен баспасөз конференциясында Австралия мен Папуа-Жаңа Гвинея арасындағы аймақтық қайта орналастыру туралы келісімге қол қойды: Иммиграция және азаматтық департаментінің баспасөз хабарламасында: «Австралия ПНГ-мен Манус аралындағы аймақтық өңдеу орталығын кеңейту үшін жұмыс істейді, сондай-ақ Папуа-Жаңа Гвинеяда басқа аймақтық өңдеу орталықтарын салу мүмкіндігін зерттейді. Бұл келісімдер басқа елдерге (Тынық мұхиты аралдары мемлекеттерін қоса алғанда) болашақта ұқсас келісімдерге қатысуға мүмкіндік береді». 2013 жылдың маусымында Кевин Радд Гиллардты тағы бір басшылыққа талас кезінде жеңіп алды, бұл Еңбек партиясы келесі сайлауда жеңіліске ұшырайды деген сауалнамалардың нәтижесінде болды.

"Егемен шекаралар" операциясы

Жаңа Либералды-Ұлттық коалициясы 2013 жылдың 18 қыркүйегінде қайықтардың келуін тоқтатуға бағытталған, "Егемен шекаралар" операциясы деп аталатын жаңа саясатты бастады.

Папуа - Жаңа Гвинея

Австралия мен Папуа-Жаңа Гвинея арасындағы өңірлік қоныс аудару туралы келісім, көбінесе «PNG шешімі» деп аталады, – Австралия үкіметінің саясаты. Бұл саясат бойынша, визасыз қайықпен Австралияға келген кез келген пана іздеуші Австралияда қоныс аударудан бас тартылып, егер олар заңды босқындар деп табылса, Папуа-Жаңа Гвинеяда қоныстандырылады. Саясатқа Австралияның Манус аралындағы иммиграциялық ұстау орталығын кеңейту кіреді, онда босқындар Папуа-Жаңа Гвинеяға қоныстанғанға дейін тексеріледі. Егер олардың босқын мәртебесі нақты емес деп табылса, олар өз елдеріне қайтарылады, Австралиядан басқа үшінші елге жіберіледі немесе белгісіз мерзімге ұстау орталығында қалады. Бұл саясат 2013 жылдың 19 шілдесінде Австралияның премьер-министрі Кевин Радд пен Папуа-Жаңа Гвинеяның премьер-министрі Питер О’Нилл тарапынан жарияланды және қайықпен келген пана іздеушілердің санының артуына жауап ретінде дереу күшіне енді. Сол кездегі оппозиция жетекшісі Тони Эбботт бастапқыда саясатты қолдады, ал «Жасылдар» партиясының жетекшісі Кристин Милн мен бірнеше адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар оған қарсы шықты. Саясат жарияланғаннан кейін Австралияның барлық ірі қалаларында наразылық акциялары өтті.

Хабарландыру

ПНГ шешімі жарияланғанға дейінгі екі аптада Радд Индонезияға барып, Индонезия президенті Сусило Бамбанг Юдхойономен жыл сайынғы келіссөздер жүргізді, онда олар пана іздеушілер мәселелерін талқылады, бірақ саясат жариялануын күтпеуге шақырды. 15 шілдеде ол иммиграция министрі Тони Беркпен бірге Папуа-Жаңа Гвинеяға барып, БҰҰ-ның босқындар агенттігінің Манус аралындағы уақытша ұстау орталығы халықаралық стандарттарға сай келмейтіні туралы есептемесіне байланысты пана іздеушілер саясатын талқылады. 2013 жылдың 19 шілдесінде Радд, Берк және Папуа-Жаңа Гвинея премьер-министрі Питер О'Нилл Брисбенде бұл саясатты жариялады. Радд: «Бүгінден бастап Австралияға қайықпен келген ешбір пана іздеуші Австралияда босқын ретінде орналасу мүмкіндігіне ие болмайды» деді. Сөйлесінде ол Рождество аралына жеткізілген пана іздеушілер Манус аралына немесе басқа жерге жіберілетінін, онда олардың босқын мәртебесі анықталатынын айтты. Хабарламада Манус аралындағы уақытша ұстау орталығының сыйымдылығын 600-дан 3000-ға дейін кеңейту жоспарлары да келтірілді. Барлық заңды босқындар Папуа-Жаңа Гвинеяда қоныстандырылады. Шынайы босқын емес деп табылған кез келген пана іздеуші өз еліне қайтарылады, егер қайтару қауіпсіз болмаса, Австралиядан басқа үшінші елге көшіріледі немесе мерзімі белгісіз қамауда қалдырылады. Австралия бұл саясатты іске асырудың барлық шығындарын көтереді, сондай-ақ Папуа-Жаңа Гвинеяның университет секторындағы реформаларды қаржыландыруға, денсаулық сақтау, білім беру және құқық тәртібі салаларында көмек көрсетуге міндеттенеді. Радд бұл саясатты «адам сатудың зұлымдығымен күресу үшін» қабылданған «өте қатаң шешім» деп сипаттады. Саясатты баяндайтын екі беттік аймақтық қоныс аудару туралы келісімге Радд пен О'Нилл жариялау алдында қол қойды.

Қабылдау

Австралиялық оппозиция басшысы Тони Эбботт бастапқыда бұл саясатты қолдағанмен, ол "Руд басшылығымен тиімді болмайды" деді. БҰҰ-ның босқындар жөніндегі агенттігі бұл саясатты "көшірілгендердің, әсіресе отбасылар мен балалардың денсаулығына және психологиялық жағдайына зиян келтіруі мүмкін" деп сипаттады. Бұл жарияланғаннан кейін жүздеген босқындарды қолдаушылар Мельбурн, Сидней, Перт, Брисбен және Аделаида қалаларында наразылық акциялары өткізді. Манус аралында бұл саясатқа және тұтқындау орталығының кеңейтілуіне қатысты халық пікірі әртүрлі болды. Оро провинциясының губернаторы Гэри Юффа осы аймаққа қоныс аударған босқын сұраныштарына жаугершілікпен қарайтындарын айтты.