Кіріспе

Энга – Папуа-Жаңа Гвинеяның (ПНГ) провинцияларының бірі. Энга географиялық тұрғыдан Папуа-Жаңа Гвинеяның солтүстік аймағында орналасқан және 1975 жылы ұлттық тәуелсіздік алған кезде көршілес Батыс Жоталарынан бөлінді. Басым этникалық топ – энгтер. Провинцияда шамамен 500 000 адам тұрады, және оның бес ауданында бір тілде сөйлейді. Аймақтың шығыс жағындағы энгтерге тиесілі жердің шағын бөлігі Батыс Жоталарында қалды, олардың аумағына Хаген тауынан жолмен жетуге болады, бірақ Энга аумағының басқа бөліктерінен тікелей қатынас жоқ.

Тарих

Еуропалықтар – көбінесе австралиялық алтын іздеушілер – бастапқыда 1920 жылдардың соңында қазіргі Энга провинциясына шығыстан енді, бірақ Энганың ең белгілі зерттелуі 1930 жылдардың басында Мик Лихи бастаған топтың кейін Хаген тауынан Уабаг болашақ орнына, содан кейін оңтүстікке Амбум аңғары арқылы, кейін Шығыс Сепикке дейін саяхаттаған кезде жүрді.

Мәдениет

Энга халқы үш топқа бөлінеді: маэ, раяпу және киака. Дауло асуының батысында (Чимбу провинциясы мен Шығыс Таулы аймақ провинциясының арасында) тұратын көптеген таулы Папуа-Жаңа Гвинея тұрғындары сияқты, энгалардың дәстүрлі қоныс салу әдісі – ландшафтқа шашырап орналасқан шағын үйлер. Тарихи тұрғыдан алғанда, негізгі тағам – тәтті картоп болған, кейде оған шошқа еті қосылған. Қазіргі тамақтануда дүкеннен алынған күріш, консервіленген балық пен ет көбірек қолданылады. Шошқалар мәдени құндылық саналады, олармен шошқа алмасудың күрделі жүйесі, «ти» деп аталатын әлеуметтік өмірдің маңызды бөлігі бар. Раяпу халқы өздерінің таулы аймағында кең ауқымды егіншілікпен айналысады. Тәтті картоп – басты өнім, раяпулардың диетасының үштен екі бөлігін құрайды. Олар сонымен қатар шошқа өсіреді. Раяпу энгалары түрлі табиғаттан тыс күштерге сенеді, бірақ антрополог Ричард Фичем раяпулардың «өз діни сенімдерінен қуаныш немесе демеу таппайтынын» айтады, себебі осы рухтардың мінез-құлқы көбінесе бейжай немесе зұлым. Ялякали, немесе «аспан халқы» – әдемі, ақ терілі құдайлар. Олардың бұлттағы тұрмысы төмендегі раяпулардың ауыл шаруашылығы мен тайпалық құрылымын бейнелейді, бірақ қарапайым өмірге тән қайғыдан мүлдем құрылған. Олар адамдар үшін алыс және қол жеткізбес деп есептеледі. Фичемнің айтуынша, «қалған рухтар (арбақтар мен жын-перілер) – үздірілмейтін өшпенділік пен зұлымдыққа толы, агрессивті және соғысқұмар топ». Юуми-нге, немесе «жойқыш жер күштері» – орман ішінде қалғандардың өліміне себеп болатын арбақтар. Тимонго – адам өлген кезде оның денесін тастап, ормандарда саялайтын рух, ол «тірілерге үнемі қорқыныш пен алапат үрей туғызады», әсіресе жақын туыстарына, оларға «қатты наразылықтарын» білдіреді. Жапайы ормандарда, үңгірлерде және көлдерде де, пішінін өзгерте алатын, бірақ көбінесе екі саусақты тырнақтары бар, өте биік бойлы, жаман, ет жейтін жын-шайтандар – путутулилер мекендейді. Раяпулар кейде әйел жын-шайтандардың нәрестелерді путутули баласына ауыстыратынына сенеді. Тополи – құпия сиқыр біліміне ие, сиқыр немесе басқа эзотерикалық білімді білетін сиқыршылар, олар жау рухтардан қорғай алады және олармен байланыс жасай алады. Фичем оларды «сынған сүйектерді емдеуші немесе адасқан арбақтарды ұстаушы» деп сипаттайды.

Қылмыс пен зорлық-зомбылық

Енгада тайпалық зорлық-зомбылық өмір салтының бір бөлігі болған, бірақ дәстүрлі қару-жарақ, соғыс ережелері және бейбіт келісімдер салдарынан қаза болғандардың саны аз болды. Бұл жағдай 21-ші ғасырда аймақта өзгере бастады, атыс қаруын, жалдамалы әскерлерді көбірек пайдалану және соғыс ережелерін елемеу салдарынан адам өмірінің көп жоғалуына әкелді. Қару-жарақтардың үкіметтік қару қоймаларынан ұрланғанына сенімді. 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін Папуа-Жаңа Гвинея қорғаныс күштеріне (PNGDF) жеткізілген 5000 Австралияда жасалған автоматты мылтықтың бес бөлігі ғана және 2000 М16-ның жартысы 2004 және 2005 жылдарғы тексеру кезінде табылды. Қару-жарақтарды ұрлау және контрабандасы да көптеген жандардың қаза болуына себеп болды, бұл бейбіт келісімдерге қол жеткізуді қиындатты. PNGDF және Папуа-Жаңа Гвинея Корольдік полициясы тәртіпті сақтауда қиындықтарға тап болды, себебі олардың өздері де жиі қару-жарақ пен оқ-дәрі жетіспейді. 2022 жылғы Папуа-Жаңа Гвинеядағы жалпы сайлаудан кейін қақтығыс басталды, нәтижесінде мыңдаған адам үйлерінен қуылды. Бұл қақтығыс түрлі тайпалардың бірін-біріне шабуыл жасауымен жалғасты, көптеген даулар тудырып, ауылдарды тастап кетуге әкелді. Көптеген тұрғындар ұрыстан қашу үшін Уабаг қаласына көшіп келді. 2024 жылдың ақпан айында Акомда, астанадан 30 минут қашықтықтағы жерде 69 адам қаза тапты, бұл 1980 және 1990 жылдардағы Бугенвилл қақтығысынан бері болған ең көп шығын. Премьер-министр Джеймс Марапе оны ішкі терроризм актісі деп атады және аймақтағы полиция мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Австралиядан көмек сұрайтындарын мәлімдеді.

Облыс басшылары

1978 жылдан 1995 жылға дейін провинция децентрализацияланған провинциялық басқару арқылы басқарылды, оның төрағасы – премьер-министр. Сол жылы күшіне енген реформалардан кейін ұлттық үкімет бірқатар өкілеттіктерді қайта алды, ал премьер-министр лауазымы Папуа-Жаңа Гвинея Ұлттық Парламентінің провинциялық округінен сайланған губернатор лауазымымен ауыстырылды.

Ұлттық парламент мүшелері

Облыс және әр аудан Ұлттық Парламенттің бір мүшесімен өкілдік етіледі. Бір провинциялық сайлау округі және әр аудан ашық сайлау округі болып табылады. Сайлау округінің мүшелері: Энга провинциясы – Питер Ипатас, Компиам Амбум – Джон Пундари, Лагайп – Аимос Акем, Джозеф Поржера Паэла – Масо Карипе (қаза болған), Вабаг – доктор Лино Том, Вапенаманда – Мики Каеок, Кандеп – Дон Полье.