Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Энга – Папуа-Жаңа Гвинеяның (ПНГ) провинцияларының бірі. Энга географиялық тұрғыдан Папуа-Жаңа Гвинеяның солтүстік аймағында орналасқан және 1975 жылы ұлттық тәуелсіздік алған кезде көршілес Батыс Жоталарынан бөлінді. Басым этникалық топ – энгтер. Провинцияда шамамен 500 000 адам тұрады, және оның бес ауданында бір тілде сөйлейді. Аймақтың шығыс жағындағы энгтерге тиесілі жердің шағын бөлігі Батыс Жоталарында қалды, олардың аумағына Хаген тауынан жолмен жетуге болады, бірақ Энга аумағының басқа бөліктерінен тікелей қатынас жоқ.
Enga is one of the provinces in Papua New Guinea (PNG). Enga is geographically situated in the northern region of Papua New Guinea and was separated from the adjacent Western Highlands at the time of national independence in 1975. The majority ethnic group are Engans. Approximately 500,000 people live within the province, which has one spoken language in all five of its districts. A small minority of Engans' land on the eastern side of the region remained in the Western Highlands, their territory being accessible by road from Mount Hagen but not directly from elsewhere in Enga territory.
Тарих
Еуропалықтар – көбінесе австралиялық алтын іздеушілер – бастапқыда 1920 жылдардың соңында қазіргі Энга провинциясына шығыстан енді, бірақ Энганың ең белгілі зерттелуі 1930 жылдардың басында Мик Лихи бастаған топтың кейін Хаген тауынан Уабаг болашақ орнына, содан кейін оңтүстікке Амбум аңғары арқылы, кейін Шығыс Сепикке дейін саяхаттаған кезде жүрді.
Europeans—typically Australian gold prospectors—originally entered what is now Enga province from the east in the late 1920s, although the best known exploration of Enga took place during the early 1930s when Mick Leahy and a party of men travelled from what later became Mount Hagen to the site of the future Wabag and then south through the Ambum Valley to what later became East Sepik.
Мәдениет
Энга халқы үш топқа бөлінеді: маэ, раяпу және киака. Дауло асуының батысында (Чимбу провинциясы мен Шығыс Таулы аймақ провинциясының арасында) тұратын көптеген таулы Папуа-Жаңа Гвинея тұрғындары сияқты, энгалардың дәстүрлі қоныс салу әдісі – ландшафтқа шашырап орналасқан шағын үйлер. Тарихи тұрғыдан алғанда, негізгі тағам – тәтті картоп болған, кейде оған шошқа еті қосылған. Қазіргі тамақтануда дүкеннен алынған күріш, консервіленген балық пен ет көбірек қолданылады. Шошқалар мәдени құндылық саналады, олармен шошқа алмасудың күрделі жүйесі, «ти» деп аталатын әлеуметтік өмірдің маңызды бөлігі бар. Раяпу халқы өздерінің таулы аймағында кең ауқымды егіншілікпен айналысады. Тәтті картоп – басты өнім, раяпулардың диетасының үштен екі бөлігін құрайды. Олар сонымен қатар шошқа өсіреді. Раяпу энгалары түрлі табиғаттан тыс күштерге сенеді, бірақ антрополог Ричард Фичем раяпулардың «өз діни сенімдерінен қуаныш немесе демеу таппайтынын» айтады, себебі осы рухтардың мінез-құлқы көбінесе бейжай немесе зұлым. Ялякали, немесе «аспан халқы» – әдемі, ақ терілі құдайлар. Олардың бұлттағы тұрмысы төмендегі раяпулардың ауыл шаруашылығы мен тайпалық құрылымын бейнелейді, бірақ қарапайым өмірге тән қайғыдан мүлдем құрылған. Олар адамдар үшін алыс және қол жеткізбес деп есептеледі. Фичемнің айтуынша, «қалған рухтар (арбақтар мен жын-перілер) – үздірілмейтін өшпенділік пен зұлымдыққа толы, агрессивті және соғысқұмар топ». Юуми-нге, немесе «жойқыш жер күштері» – орман ішінде қалғандардың өліміне себеп болатын арбақтар. Тимонго – адам өлген кезде оның денесін тастап, ормандарда саялайтын рух, ол «тірілерге үнемі қорқыныш пен алапат үрей туғызады», әсіресе жақын туыстарына, оларға «қатты наразылықтарын» білдіреді. Жапайы ормандарда, үңгірлерде және көлдерде де, пішінін өзгерте алатын, бірақ көбінесе екі саусақты тырнақтары бар, өте биік бойлы, жаман, ет жейтін жын-шайтандар – путутулилер мекендейді. Раяпулар кейде әйел жын-шайтандардың нәрестелерді путутули баласына ауыстыратынына сенеді. Тополи – құпия сиқыр біліміне ие, сиқыр немесе басқа эзотерикалық білімді білетін сиқыршылар, олар жау рухтардан қорғай алады және олармен байланыс жасай алады. Фичем оларды «сынған сүйектерді емдеуші немесе адасқан арбақтарды ұстаушы» деп сипаттайды.
Engans are divided into three subgroups, the Mae, the Raiapu, and the Kyaka. Like many other highland Papua New Guineans living west of the Daulo Pass (between Chimbu Province and Eastern Highlands Province), the traditional Engan settlement style is that of scattered homesteads dispersed throughout the landscape. Historically sweet potato was the staple food, sometimes supplemented by pork. The modern diet places an increasing emphasis on store bought rice and tinned fish and meat. Pigs remain a culturally valued item with elaborate systems of pig exchange also known as "tee" that mark social life in the province. The Raiapu practice extensive agriculture in their highland region. Sweet potatoes are the major crop, forming two thirds of the Raiapu diet. They also raise pigs. The Raiapu Enga believe in a variety of supernatural beings, although anthropologist Richard Feachem states that the Raiapu "derive no joy or comfort from their religious beliefs" due to the pervasively indifferent or malevolent nature of those spirits. The yalyakali, or "sky people," are fair skinned and beautiful deities whose idyllic lives in the clouds mirror the agricultural and clan structure of the Raiapu below but lack the sadness of ordinary life. They are considered remote and unapproachable by humans. Feachem states that "the remaining spirit beings (ghosts and demons) are an aggressive and bellicose group who are mercilessly engaged in an endless cycle of revenge and mischief." The yuumi nenge, or "destructive ground force," are ghosts which cause deaths from exposure in the forest. A timongo is a spirit which leaves a human body upon death and wanders the forests as "a source of continual fear and alarm for the living," particularly the still living members of their own immediate families, against whom they bear "bitter grievances." Also living in the wild forests, as well as caves and pools, are evil, carnivorous demons known as pututuli, which can change their shape but are often seen as being extremely tall with two fingered claws. The Raiapu believe that human babies are occasionally switched by female demons with pututuli babies. Topoli are human sorcerers who possess secret knowledge of spells or other esoteric knowledge, and can defend against and communicate with hostile spirits. They "may be described as a healer of broken limbs, or a catcher of lost ghosts," writes Feachem.
Қылмыс пен зорлық-зомбылық
Енгада тайпалық зорлық-зомбылық өмір салтының бір бөлігі болған, бірақ дәстүрлі қару-жарақ, соғыс ережелері және бейбіт келісімдер салдарынан қаза болғандардың саны аз болды. Бұл жағдай 21-ші ғасырда аймақта өзгере бастады, атыс қаруын, жалдамалы әскерлерді көбірек пайдалану және соғыс ережелерін елемеу салдарынан адам өмірінің көп жоғалуына әкелді. Қару-жарақтардың үкіметтік қару қоймаларынан ұрланғанына сенімді. 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін Папуа-Жаңа Гвинея қорғаныс күштеріне (PNGDF) жеткізілген 5000 Австралияда жасалған автоматты мылтықтың бес бөлігі ғана және 2000 М16-ның жартысы 2004 және 2005 жылдарғы тексеру кезінде табылды. Қару-жарақтарды ұрлау және контрабандасы да көптеген жандардың қаза болуына себеп болды, бұл бейбіт келісімдерге қол жеткізуді қиындатты. PNGDF және Папуа-Жаңа Гвинея Корольдік полициясы тәртіпті сақтауда қиындықтарға тап болды, себебі олардың өздері де жиі қару-жарақ пен оқ-дәрі жетіспейді. 2022 жылғы Папуа-Жаңа Гвинеядағы жалпы сайлаудан кейін қақтығыс басталды, нәтижесінде мыңдаған адам үйлерінен қуылды. Бұл қақтығыс түрлі тайпалардың бірін-біріне шабуыл жасауымен жалғасты, көптеген даулар тудырып, ауылдарды тастап кетуге әкелді. Көптеген тұрғындар ұрыстан қашу үшін Уабаг қаласына көшіп келді. 2024 жылдың ақпан айында Акомда, астанадан 30 минут қашықтықтағы жерде 69 адам қаза тапты, бұл 1980 және 1990 жылдардағы Бугенвилл қақтығысынан бері болған ең көп шығын. Премьер-министр Джеймс Марапе оны ішкі терроризм актісі деп атады және аймақтағы полиция мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Австралиядан көмек сұрайтындарын мәлімдеді.
Tribal violence in Enga has been a way of life, although traditional weaponry, rules of engagement, and peace treaties kept casualties low. This norm has begun to change in the region in the 21st century, with greater use of firearms, mercenaries, and ignoring rules of engagement leading to greater loss of life. Firearms are believed to have been stolen from government armouries. Only a fifth of the 5000 Australian made Self Loading Rifles and half of the 2000 M16's delivered to the Papua New Guinea Defence Force (PNGDF) from the 1970s to the 1990s were found in government armouries during an audit in 2004 and 2005. The theft and smuggling of ammunition has also led to large numbers of casualties, leading to peace treaties being more difficult to obtain. The PNGDF and the Royal Papua New Guinea Constabulary have found it difficult to keep order, as they are often short on weaponry and ammunition themselves. Fighting emerged after the 2022 Papua New Guinean general election, with thousands being displaced from their homes. This fighting then continued with different tribes ambushing others in a myriad of disputes, leading to villages being abandoned. Many inhabitants have been displaced to the capital of Wabag in order to escape the fighting. In February 2024, 69 people were killed in a massacre in Akom, 30 minutes from the capital, the worst loss of life since the Bougainville conflict of the 1980s and 1990s. Prime Minister James Marape called it an act of domestic terrorism and stated that they would seek help from Australia to support policing and security in the region.
Облыс басшылары
1978 жылдан 1995 жылға дейін провинция децентрализацияланған провинциялық басқару арқылы басқарылды, оның төрағасы – премьер-министр. Сол жылы күшіне енген реформалардан кейін ұлттық үкімет бірқатар өкілеттіктерді қайта алды, ал премьер-министр лауазымы Папуа-Жаңа Гвинея Ұлттық Парламентінің провинциялық округінен сайланған губернатор лауазымымен ауыстырылды.
The province was governed by a decentralised provincial administration, headed by a Premier, from 1978 to 1995. Following reforms taking effect that year, the national government reassumed some powers, and the role of Premier was replaced by a position of Governor, to be held by the winner of the province wide seat in the National Parliament of Papua New Guinea.
Ұлттық парламент мүшелері
Облыс және әр аудан Ұлттық Парламенттің бір мүшесімен өкілдік етіледі. Бір провинциялық сайлау округі және әр аудан ашық сайлау округі болып табылады. Сайлау округінің мүшелері: Энга провинциясы – Питер Ипатас, Компиам Амбум – Джон Пундари, Лагайп – Аимос Акем, Джозеф Поржера Паэла – Масо Карипе (қаза болған), Вабаг – доктор Лино Том, Вапенаманда – Мики Каеок, Кандеп – Дон Полье.
The province and each district is represented by a Member of the National Parliament. There is one provincial electorate and each district is an open electorate. Electorate Member Enga Provincial Peter Ipatas Kompiam Ambum Open John Pundari Lagaip Open Aimos Akem Joseph Porgera Paela Open Maso Karipe (Deceased) Wabag Open Dr. Lino Tom Wapenamanda Open Miki Kaeok Kandep Open Don Polye